تەرەڭ وڭدەۋ مەن سيفرلاندىرۋعا بەتبۇرىس: قازاقستاننىڭ تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنى قالاي وزگەرىپ جاتىر

تولىعىراق Kazinform اگەنتتىگىنىڭ اناليتيكالىق شولۋشىسىنىڭ ماتەريالىندا.

تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىنىڭ ەكونوميكاداعى ءرولى

ق ر ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگىنىڭ ونەركاسىپ كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس، بۇگىندە سالانىڭ جالپى ىشكى ونىمدەگى ۇلەسى - %8,7. كوميتەتتىڭ Kazinform اگەنتتىگىنە بەرگەن جاۋابىنا سۇيەنسەك، سوڭعى جىلدارى سالا تۇراقتى ءوسىم كورسەتىپ كەلەدى. ماسەلەن، جالپى قوسىلعان قۇن 4 جىل ىشىندە 4,7 تريلليون تەڭگەدەن 8,2 تريلليون تەڭگەگە دەيىن ۇلعايعان. ال مەتاللۋرگيانىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ۇلەسى وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىندا %40,5- عا جەتتى.

ءوندىرىس كولەمىندەگى وڭ ديناميكا ەڭبەك ونىمدىلىگىنە دە اسەر ەتتى. سوڭعى بەس جىلدا ءوندىرىس 1,7 ەسەگە وسسە، ءبىر قىزمەتكەرگە شاققانداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى 99,1 مىڭ ا ق ش دوللارىنان 145,3 مىڭ ا ق ش دوللارىنا دەيىن ارتقان.

ءوسىم سىرتقى ساۋدا كورسەتكىشتەرىنەن دە بايقالادى. سوڭعى بەس جىلدا مەتاللۋرگيالىق ءونىم ەكسپورتى %24,2- عا ارتىپ، 12,8 ميلليارد ا ق ش دوللارىنان 15,9 ميلليارد ا ق ش دوللارىنا جەتتى. ەكسپورتتىڭ نەگىزگى بولىگىن ءداستۇرلى تۇردە مىس، فەرروقورىتپالار، جالپاق يلەم ونىمدەرى، مىرىش، اليۋميني جانە كۇمىس قۇرايدى. بىلتىر قازاقستاندىق مەتاللۋرگيالىق ءونىمنىڭ باستى وتكىزۋ نارىقتارى قىتاي، رەسەي، تۇركيا، ۇلى بريتانيا جانە وزبەكستان بولدى. سوعان قاراماستان، ەكسپورت قۇرىلىمىندا باستاپقى وڭدەۋ دەڭگەيىندەگى ونىمدەردىڭ ۇلەسى باسىم.

الەمدىك ۇردىستەر دە قازاقستاننىڭ مينەرالدىق-شيكىزات سەكتورىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتى كۇشەيتىپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، سوڭعى ءبىر جىلدا ينۆەستورلار، اسىرەسە ستراتەگيالىق ماڭىزى بار جانە سيرەك جەر مەتالدارىنا ەرەكشە نازار اۋدارا باستاعان. بۇل سالا ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشۋدا.

- الەم جوعارى تەحنولوگيالىق وندىرىستەرگە قاجەت شيكىزاتتى ىزدەپ جاتقاندا قازاقستان ستراتەگيالىق مينەرالدارعا باي ەل رەتىندە ەرەكشە نازارعا ىلىكتى. الايدا جاڭا مۇمكىندىكتەرمەن قاتار جاڭا مىندەتتەر تۋىندادى. بۇگىندە ءبىز تەك پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋدى ەمەس، سالانىڭ بولاشاعىن دا تالقىلاپ جاتىرمىز. اتاپ ايتقاندا، مينەرالدىق-شيكىزات قورىن تولىقتىرۋ، ينۆەستيتسيا تارتۋ، گەولوگيالىق بارلاۋدى دامىتۋ مەن بيزنەس ءۇشىن ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتى جاعداي قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرى كۇن تارتىبىندە، - دەدى تاۋ-كەن ءوندىرۋشى جانە تاۋ- كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارىنىڭ رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ (ت ك م ك ق) اتقارۋشى ديرەكتورى نيكولاي رادوستوۆەتس.

سالانىڭ دامۋ باسىمدىقتارى دا وزگەرىپ كەلەدى. ونەركاسىپ كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە، قازاقستان بىرتىندەپ شيكىزات ەكسپورتىنان تەرەڭ وڭدەۋگە بەت بۇرىپ جاتىر.

- تاريحي تۇرعىدان العاندا، قازاقستان نەگىزىنەن وندىرىلگەن شيكىزات پەن باستاپقى وڭدەۋ ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋعا باعىتتالعان ەدى. قازىر باستى نازار شيكىزاتتى تەرەڭ وڭدەۋگە، قوسىلعان قۇنى جوعارى ءونىم ءوندىرىسىن دامىتۋعا جانە شيكىزاتتى ەل ىشىندە قايتا وڭدەۋدى قولداۋعا اۋدارىلىپ وتىر، - دەلىنگەن كوميتەتتىڭ جاۋابىندا.

بۇل باعىت ناقتى جوبالار ارقىلى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سوڭعى ەكى جىلدا ەلىمىزدە كاتودتى مىس، فەرروسيليتسي، فەرروقورىتپالار جانە وزگە دە مەتاللۋرگيالىق ونىمدەر شىعاراتىن، جالپى قۇنى 1 ميلليارد ا ق ش دوللارىنان اساتىن وندىرىستەر ىسكە قوسىلدى.

جاڭا وندىرىستەرگە سالىنعان ينۆەستيتسيا

ينۆەستيتسيا كولەمى مەن جاڭا وندىرىستەردىڭ ىسكە قوسىلۋى - تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىنىڭ دامۋ قارقىنىن ايقىندايتىن كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى. ونەركاسىپ كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە، 2025- 2026 -جىلدارى سالادا جالپى قۇنى 330 ميلليارد تەڭگەدەن اساتىن 27 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ، سونىڭ ناتيجەسىندە 5 مىڭنان استام تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلدى.

جاڭا وندىرىستەردىڭ گەوگرافياسى دا كەڭەيىپ جاتىر. وتكەن جىلى پاۆلودار وبلىسىندا قۇنى 92 ميلليارد تەڭگە بولاتىن، جىلىنا 240 مىڭ توننا فەرروسيليتسي وندىرەتىن «ekibastuzFerroAlloys» فەرروقورىتپا زاۋىتى پايدالانۋعا بەرىلدى. سونىمەن قاتار قاراعاندى وبلىسىندا قۇنى شامامەن 63 ميللياردتەڭگەنى قۇرايتىن، جىلدىق قۋاتى 175 مىڭ توننا فەرروسيليتسي وندىرەتىن «Qaragandy Power Silicon» جوباسى ىسكە قوسىلدى. بۇدان بولەك، مەتالل قۇبىرلارىن شىعاراتىن «تەمپو- قازاقستان» زاۋىتى مەن فەرروقورىتپا وندىرەتىن «Kazferro Limited» كاسىپورنى جۇمىسىن باستادى.

بۇل ءۇردىس بيىل دا جالعاسىن تاپتى. 2026 -جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا پاۆلودار وبلىسىندا كاتودتى مىس وندىرەتىن «Fonet Er- Tai Mining» گيدرومەتاللۋرگيالىق زاۋىتى ىسكە قوسىلسا، قاراعاندى وبلىسىندا وسىعان ۇقساس «GoldCorp» جوباسى پايدالانۋعا بەرىلدى. سونداي- اق «ساتبايەۆ كەن بايىتۋ كاسىپورنىنىڭ» جاڭعىرتىلعان بايىتۋ فابريكاسى مەن شىمكەنت قالاسىنداعى «BS Group» كومپانياسىنىڭ مىرىشتالعان قۇبىرلار ءوندىرىسى پايدالانۋعا بەرىلدى.

سالانىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى دا جوعارى دەڭگەيدە ساقتالىپ وتىر. 2024 -جىلى نەگىزگى كاپيتالعا رەكوردتىق 761 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنسا، وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 687 ميلليارد تەڭگەدەن استى.

بۇل - 2021 -جىلمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي جوعارى دەڭگەي. ياعني، سالاعا باعىتتالعان ينۆەستيتسيا اعىنى باسەڭدەگەن جوق، كەرىسىنشە جاڭا وندىرىستەردىڭ ىسكە اسۋىنا تۇراقتى نەگىز قالاپ وتىر.

- قازاقستان ا ق ش، قىتاي، ەۋروپالىق وداق، جاپونيا، كورەيا رەسپۋبليكاسى جانە باسقا دا ەلدەردىڭ جەتەكشى كومپانيالارىمەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتىپ كەلەدى. بۇل رەتتە باستى نازار ۇزاق مەرزىمدى تەحنولوگيالىق ارىپتەستىك ورناتۋعا اۋدارىلىپ وتىر. ءوندىرىستى جەرگىلىكتەندىرۋ، تەحنولوگيالار ترانسفەرى جانە جاڭا يندۋستريالىق ەكونوميكا ءۇشىن بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ - وسى جۇمىستىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى، - دەدى ولجاس بەكتەنوۆ Astana Mining Metallurgy - AMM 2026 XVI حالىقارالىق تاۋ- كەن مەتاللۋرگيا كونگرەسىندە.

الداعى جوسپار اۋقىمدى. 2030 -جىلعا دەيىن ەلىمىزدە جاڭا مەتاللۋرگيالىق وندىرىستەر سالىنىپ، جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىنداردى جاڭعىرتۋ كوزدەلگەن.

ءىرى جوبالاردىڭ قاتارىندا قۇنى 1,6 تريلليون تەڭگەنى قۇرايتىن «Qarmet» ينۆەستيتسيالىق باعدارلاماسى بار. ونىڭ اياسىندا بولات ءوندىرىسىن جىلىنا 5 ملن تونناعا دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانعان. سونىمەن قاتار اباي وبلىسىندا قۇنى 778 ميلليارد تەڭگەلىك «KAZ Minerals Smelting» مىس بالقىتۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى، قۇنى 308 ميلليارد تەڭگە بولاتىن «CASPIAN STEEL QZ» بولات دايىندامالارىن شىعارۋ جوباسى جانە قۇنى 208 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن «Mineral Product International» فەرروقورىتپا زاۋىتى جۇزەگە اسىرىلماق.

سالادا قانداي سىن-قاتەرلەر بار؟

سالانىڭ الدىندا شەشىمىن كۇتكەن ءبىرقاتار جۇيەلى پروبلەما دا بار. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، اۋقىمدى جوبالاردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن بيزنەسكە ۇزاق مەرزىمدى باعدار بەرەتىن، اشىق ءارى بولجامدى مەملەكەتتىك ساياسات قاجەت.

- تاۋ- كەن مەتاللۋرگيا سالاسىندا ينۆەستيتسيالىق سيكل ونداعان جىلدارعا سوزىلادى. سوندىقتان بيزنەس ءۇشىن الداعى جىلدارداعى ويىن ەرەجەسىنىڭ تۇراقتى ءارى تۇسىنىكتى بولۋى اسا ماڭىزدى. ءبىز قازاقستاننىڭ تاۋ- كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىن 15 جىلدان كەيىن قانداي دەڭگەيدە كورگىمىز كەلەتىنىن ناقتى ايقىنداۋىمىز قاجەت، - دەپ ەسەپتەيدى تاۋ- كەن ءوندىرۋشى جانە تاۋ- كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارىنىڭ رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرى.

الاڭداتاتىن ماسەلە مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، كولىك شىعىندارىنىڭ، اسىرەسە تەمىرجول تاريفتەرىنىڭ ءوسۋى سىرتقى نارىقتاعى باسەكەگە قابىلەتتىلىككە تىكەلەي اسەر ەتەدى. بۇعان قوسا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جوعارى قۇنى دا ءوندىرىس شىعىنىن ارتتىرىپ وتىر.

- ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۇنى ءالى دە جوعارى. سوندىقتان ەگەر كاسىپورىندار ەلەكتر ستانسالارىن ءوز كۇشىمەن سالسا، بەلگىلى ءبىر جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعانىن قالايمىز. ءبىز قازىردىڭ وزىندە ەكولوگيالىق تالاپتارعا ساي، قالدىقسىز جاڭا تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن بىرنەشە كومىر ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا دايىنبىز، - دەدى نيكولاي رادوستوۆەتس.

ينۆەستورلار ءۇشىن تاعى ءبىر ماڭىزدى دۇنيە - سالىق ساياساتىنىڭ تۇراقتىلىعى. بيزنەس وكىلدەرىنىڭ پىكىرىنشە، كەز كەلگەن قوسىمشا سالىقتىق جۇكتەمە جاڭا جوبالارعا قارجى سالۋ، گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جانە ءوندىرىستى جاڭعىرتۋ مۇمكىندىگىن تومەندەتەدى.

سونىمەن قاتار سالانىڭ الدىندا ۇزاق مەرزىمدى دامۋعا قاتىستى وزگە دە مىندەتتەر تۇر. ونەركاسىپ كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە، ولاردىڭ قاتارىندا مينەرالدىق- شيكىزات قورىن تولىقتىرۋ، جاڭا جوبالاردىڭ جوعارى كاپيتال سىيىمدىلىعى، بىلىكتى كادر تاپشىلىعىن جويۋ، الەمدىك باعانىڭ قۇبىلمالىعىنا بەيىمدەلۋ جانە ەكولوگيالىق تالاپتاردىڭ كۇشەيۋىنە ساي جۇمىس ىستەۋ بار.

ونى ەڭسەرۋ ءۇشىن مەملەكەت نورماتيۆتىك- قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋگە، ينۆەستيتسيا تارتۋدى ىنتالاندىرۋعا، ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا، كادر دايارلاۋعا جانە شيكىزاتتى تەرەڭ وڭدەۋ جوبالارىن قولداۋعا باعىتتالعان كەشەندى شارالاردى قولعا الىپ وتىر.

- سونداي- اق تەحنولوگيالاردى دامىتۋعا، ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە زاماناۋي شەشىمدەردى ەنگىزۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ قاجەت. بۇگىندە سالانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى يگەرۋگە بايلانىستى. كاسىپورىندارىمىز نەعۇرلىم قۋاتتى بولسا، سالا الەمدىك نارىقتاعى سىرتقى فاكتورلارعا سوعۇرلىم ءتوزىمدى بولادى، - دەپ حابارلايدى تاۋ- كەن ءوندىرۋشى جانە تاۋ- كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارىنىڭ رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعى.

بۇل رەتتە سالانىڭ بولاشاعى تەك جاڭا كەن ورىندارىن يگەرۋمەن نەمەسە شيكىزاتتى وڭدەۋمەن ولشەنبەيدى. زامان تالابىنا ساي جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن كەڭىنەن ەنگىزۋ دە ماڭىزدى.

- بۇگىندە ەلىمىزدە جەر قويناۋىن پايدالانۋدىڭ ءبىرىڭعاي پلاتفورماسى جۇمىس ىستەيدى. ول ارقىلى 22 مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتىلەدى، ليتسەنزيا بەرۋ جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ مىندەتتەمەلەرىنىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ پروتسەستەرى اۆتوماتتاندىرىلعان. سونىمەن قاتار 4,6 ميلليوننان استام باستاپقى گەولوگيالىق اقپارات سيفرلاندىرىلدى. كەلەسى كەزەڭدە دەرەكتەردى تالداۋ، جاڭا كەن ورىندارىن ىزدەۋدى جەدەلدەتۋ جانە مينەرالدىق- شيكىزات بازاسىن يگەرۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى قولدانىلاتىن بولادى، - دەدى پرەمەر- مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ ماۋسىم ايىندا وتكەن تاۋ- كەن مەتاللۋرگيا كونگرەسىندە.

وزگەرىستىڭ وزەگى - اشىق ديالوگ

ەندىگى كەزەكتە سوڭعى جىلدارداعى وزگەرىستەردى تالداساق. ونىڭ ءبىرى - مەملەكەت پەن بيزنەس اراسىنداعى ديالوگتىڭ جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە جەر قويناۋىن پايدالانۋ، سالىق ساياساتى، ستراتەگيالىق ماڭىزى بار مينەرالدار جانە ينۆەستيتسيالىق احۋال ماسەلەلەرى تالقى تارازىسىندا. وسى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە تاۋ- كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىن دامىتۋ جونىندەگى جول كارتاسى ازىرلەندى.

- بۇگىندە ونەركاسىپ مينيسترلىگىنىڭ جۇمىسى اناعۇرلىم اشىق ءارى ايقىن بولا ءتۇستى. سونىڭ ناتيجەسىندە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن كومپانيالارعا 3 مىڭنان استام ليتسەنزيا بەرىلدى. سونىمەن بىرگە پايدالى قازبالاردى وندىرۋگە ارنالعان كەلىسىمشارتتار سانى ايتارلىقتاي ارتتى، - دەدى نيكولاي رادوستوۆەتس.

بۇل وزگەرىستەر گەولوگيالىق بارلاۋ سالاسىنىڭ جاڭا كەزەڭگە قادام باسقانىن كورسەتەدى. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا، قازىر قازاقستاندا بارلاۋ جۇمىستارى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي، ەل اۋماعىن ەگجەي- تەگجەيلى گەولوگيالىق كارتوگرافيالاۋ باستالعان. الداعى ءۇش جىلدا بۇل باعىتقا شامامەن 470 ميلليون
 ا ق ش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا سالۋ جوسپارلانىپ وتىر.

- بۇعان دەيىن ەل اۋماعى تولىق زەرتتەلمەدى. ءقازىر گەولوگيا سالاسىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعاندىقتان، وعان قىزىعۋشىلىق تا ايتارلىقتاي ارتتى. گەولوگيالىق جۇمىستارعا قوماقتى قارجى بولىنۋدە. بۇل سالادا جاڭا تەحنولوگيالىق جانە تەحنيكالىق شەشىمدەردىڭ قولدانىلىپ جاتقانىن كورسەتەدى، - دەدى سپيكەر.

سالاداعى وزگەرىستەر تەك ءوندىرىس پەن بارلاۋمەن شەكتەلمەيدى. بۇگىندە تاۋ- كەن ءوندىرۋشى جانە تاۋ- كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارىنىڭ رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعىنا جۇزگە جۋىق كومپانيا مۇشە. ولار ونەركاسىپ مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ، نورماتيۆتىك- قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋگە، زاڭنامانى تالقىلاۋعا جانە وندىرىستەگى جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ماسەلەلەرىن پىسىقتاۋعا ارنالعان تۇراقتى ديالوگ الاڭدارىن قالىپتاستىرىپ كەلەدى.

- ۋاقىت ءبىر ورىندا تۇرمايدى. سوندىقتان ەڭبەك جاعدايىن جاقسارتۋ مەن وندىرىستەگى قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ ماسەلەلەرىنە دە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. بۇل باعىتتار قاۋىمداستىق اياسىندا تۇراقتى تۇردە تالقىلانادى. ءبىز كاسىپوداقتارمەن تىعىز جۇمىس ىستەپ، سالالىق كەلىسىمدەر جاساسامىز جانە الەۋمەتتىك ارىپتەستىك تەتىكتەرىن دامىتامىز. بۇل قوعام ءۇشىن وتە ماڭىزدى، ويتكەنى ول ەلدىڭ تۇراقتى ءارى بولجامدى دامۋىنا نەگىز قالايدى، - دەپ تۇيىندەدى نيكولاي رادوستوۆەتس.