زاڭسىز قازبادان زاڭعا دەيىن: ارحەولوگيا سالاسى قالاي رەتتەلەدى
استانا. KAZINFORM - ارحەولوگيا سالاسىنداعى جۇيەسىزدىك ءالى دە ساقتالىپ وتىر. ولقىلىقتاردى جويۋ ماقساتىندا سەنات «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىن ماقۇلدادى.
Kazinform اگەنتتىگىنىڭ اناليتيكالىق شولۋشىسى قۇجاتتىڭ ۇلتتىق مۇراعا ىقپالى مەن سالاعا اكەلەتىن وزگەرىستەرىن ساراپشىلارمەن بىرگە جان- جاقتى تالدادى.
باقىلاۋ تاپشىلىعى مەن ليتسەنزيا ءتارتىبى
ارحەولوگ سىرىم ەسەننىڭ ايتۋىنشا، سالادا ءالى كۇنگە دەيىن جۇيە مەن ءبىرىزدى ءتارتىپ قالىپتاسپاعان. ول اسىرەسە قۇرىلىس جۇرەتىن اۋماقتارداعى جاعدايعا توقتالدى.
- بۇرىن ليتسەنزيانىڭ ءبىر- اق ءتۇرى بولاتىن. سول مەرزىمى شەكتەۋسىز ليتسەنزيانىڭ نەگىزىندە قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن اۋماعىندا، كەز كەلگەن ەسكەرتكىش تۇرىمەن جۇمىس ىستەۋگە رۇقسات بەرىلدى. مىسالى، كەن ءوندىرۋ الدىندا ارحەولوگيالىق ساراپتاما جاسالىپ، قازۋعا بولا ما، جوق پا سول زەرتتەلەتىن. قولىندا ليتسەنزياسى بار ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى بارىپ، بۇل جۇمىستى اتقارا الاتىن. الايدا ليتسەنزيانى ساتىپ العان جەكە مەكەمەلەر جۇيەنى تەرىس پايدالانىپ، «مۇندا ەسكەرتكىش جوق» دەگەن جالعان جەلەۋمەن قورىتىندى جاساپ، پايدا تابۋعا تىرىستى. ونىڭ استارىندا بۇزىلىپ كەتكەن قانشاما ەسكەرتكىش بار، - دەيدى سىرىم ەسەن.
ماماننىڭ ايتۋىنشا، ولقىلىقتاردى جويۋ ءۇشىن ارحەولوگتەر ارنايى ۇسىنىسپەن شىققان.
- زاڭ جوباسىنا ليتسەنزيانى بىرنەشە كاتەگورياعا ءبولۋدى ۇسىندىق. ساراپتاما جۇرگىزۋ، اۆاريالىق قازبا، عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى ءۇشىن جەكە- جەكە ليتسەنزيا بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزدىك. ءبىراق ول نۇسقا قابىلدانعان جوق، - دەيدى ارحەولوگ.
باقىلاۋدىڭ جوقتىعى سالانى ودان ءارى كۇردەلەندىرىپ وتىر. دەپۋتات اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا، قاعاز جۇزىندە جىلىنا 70 قازبا جۇرگىزىلەدى دەپ كورسەتىلگەنمەن، شىن مانىندە ول 300-گە جەتۋى مۇمكىن. دەمەك، اتقارىلعان جۇمىستىڭ ءتورت ەسە كوپ بولىگى تىركەۋسىز قالىپ، ەش جەردە كورسەتىلمەيدى. ال زاڭناماداعى تۇزەتۋلەر وسى ماسەلەنى شەشۋدى ماقسات ەتەدى.
- ەندى ارحەولوگيالىق جۇمىستار ەكى باعىتقا بولىنەدى. ءبىرىنشىسى - جوسپارلى قازبالار، ياعني عىلىمي ماقساتتاعى زەرتتەۋ. ەكىنشىسى - پريەۆەنتيۆتى قازبالار، بۇل - قۇرىلىس الدىندا نەمەسە شۇعىل جاعدايدا جۇرگىزىلەتىن ارحەولوگيالىق جۇمىستار. اتالعان ءتاسىل ينفراقۇرىلىم جوبالارىن توقتاتپايدى، ارحەولوگتاردىڭ جۇمىسىن زاڭداستىرادى جانە مادەني مۇرامىزدى ۋاقىتىندا ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، - دەدى دەپۋتات.
قازىرگى تاڭدا ارحەولوگيادا ءبىر رەت ليتسەنزيا العان ۇيىم ءومىر بويى جۇمىس ىستەي بەرەدى جانە ونىڭ كادرلىق الەۋەتى نەمەسە تاجىريبەسى تەكسەرىلمەيدى. بۇدان بىلاي جۇيە تۇبەگەيلى وزگەرمەك. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا، جاڭا، ءادىل ليتسەنزيالاۋ جۇيەسى ەنگىزىلەدى.
- ەندى ارحەولوگياعا بولەك، رەستاۆراتسياعا بولەك ليتسەنزيا بەرىلەدى. مەرزىمى بەس جىلدى قۇرايدى. «ءبىر رەت الدىم، بولدى» دەگەن اڭگىمە جوق، - دەدى دەپۋتات.
الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ مونيتورينگ جانە قورعاۋ ارحەولوگياسى توبىنىڭ جەتەكشىسى ەرلان ءامىروۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇرىن ليتسەنزيا شەكسىز ۋاقىتقا بەرىلەتىندىكتەن، مامانداردىڭ تاجىريبەسى مەن بىلىكتىلىگى دە ەسكەرىلمەگەن.
- زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسى قۋانتتى. مۇندا ناقتى بىلىكتىلىك تالاپتارى ەنگىزىلەتىنى ايتىلعان. ەگەر بىرەۋ زاڭدى بۇزسا، ليتسەنزياسى التى ايعا دەيىن توقتاتىلادى نەمەسە مۇلدە قايتارىپ الىنادى. بۇل زاڭسىزدىقتى ازايتادى، - دەيدى ەرلان ءامىروۆ.
سيفرلاندىرۋ دەرەكتەر حاوسىن رەتتەي مە؟
ارحەولوگ سىرىم ەسەننىڭ ايتۋىنشا، قازبا جۇمىستارىن ەسەپكە الۋ جانە ارتەفاكتىلەردى تىركەۋ جۇيەسى دە تولىق ەمەس. ناتيجەسىندە ءبىر ەسكەرتكىش بىرنەشە رەت زەرتتەلسە، باسقالارى نازاردان تىس قيراپ جاتىر.
- وسى ماسەلەلەردى ەسكەرىپ، تسيفرلاندىرۋدى ەنگىزۋ قاجەتتىگىن 2019 -جىلى ۇسىندىق. بۇل ەسەپتىلىك ماسەلەسىن شەشۋگە باعىتتالعان. قازىر ەلىمىزدە 110-120 ليتسەنزياسى بار مەكەمە بار، ولاردىڭ شامامەن 60 پايىزى عانا جۇمىس ىستەۋى مۇمكىن. سولاردىڭ قانداي ناتيجەگە جەتكەنى، قانداي ماتەريالداردى تاۋىپ، ونى قايدا قويعانى بەلگىسىز. الداعى ۋاقىتتا بۇل اقپارات ءبىر ارناعا توعىسادى دەپ ۇمىتتەنەمىز، - دەيدى ارحەولوگ.
اسحات ايماعامبەتوۆ بەيبەرەكەت ارەكەتتىڭ جاقىندا توقتايتىنىن جەتكىزدى.
- ارحەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ ءبىرىڭعاي سيفرلىق جۇيەسىن قۇرامىز. وندا ەسەپتەر، ەسكەرتكىشتەردىڭ پاسپورتتارى مەن ارحەولوگتەردىڭ ءتىزىمى تۇگەل كورسەتىلەدى، - دەدى دەپۋتات.
ول سونداي- اق ارحەولوگيا سالاسىندا عىلىمي باقىلاۋ مەن ۇيلەستىرۋدىڭ جوقتىعىن جاسىرمادى.
- ەندى جاعداي وزگەرەدى. الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا ۇلتتىق ارحەولوگيالىق قىزمەت قۇرىلادى. جاڭا قىزمەت قازبا جۇمىستارىن باقىلايدى، ماتەريالدارعا عىلىمي ساراپتاما جاسايدى، ءبىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيەنى جۇرگىزەدى، ارحەولوگتارعا ادىستەمەلىك قولداۋ كورسەتەدى، قانداي كەزەڭدەردە جانە قانداي ەسكەرتكىشتەر زەرتتەلۋى كەرەك ەكەنىن انىقتاپ، ناقتى عىلىمي باسىمدىقتاردى بەلگىلەيدى. جۇيە ارحەولوگيا سالاسىن تارتىپكە كەلتىرۋى ءتيىس، - دەيدى دەپۋتات.
«قارا ارحەولوگتەر» مەن زاڭسىز قازبا ماسەلەسى
سالا مامانىنىڭ سوزىنشە، «قارا ارحەولوگتارمەن» پروبلەما دا ۋشىعىپ تۇر.
- الماتى ماڭىندا التىن ىزدەۋشىلەر كوبەيدى. بۇل ماسەلە الەۋمەتتىك جەلىدە دە كورىنىس تاۋىپ جاتىر. جەردى قازىپ، قوپارىپ تاستايدى، التىن ىزدەيمىز دەپ وبالاردى بۇزادى. ولاردى تىڭعىلىقتى باقىلاۋ كەرەك، - دەيدى سىرىم ەسەن.
ارحەولوگ زاڭسىز قازبا جاسايتىندارمەن بەتپە- بەت كەلگەنىن دە ايتتى.
- قازىپ جۇرگەن جەرىنەن بەيتانىس ادامداردى ۇستاپ، پوليتسياعا اپارعان كەزدە دە ەشتەڭە ىستەي المايسىڭ. كوز الدىمىزدا ولارعا تەك 60 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالىنعان ەدى. اشىناسىڭ، - دەيدى ول.
بۇعان دەيىن ادىلەت ۆيتسە-ءمينيسترى لاۋرا مەرساليموۆا ۇكىمەت ارحەولوگيالىق جۇمىستاردى زاڭسىز جۇرگىزگەندەرگە جازانى كۇشەيتۋگە نەگە قارسى شىققانىن تۇسىندىرگەن ەدى. ۆيتسە- مينيستر زاڭناماعا وزگەرىس ەنگىزۋ كەزىندە ستاتيستيكالىق دەرەكتەر نەگىزگە الىنعانىن ايتتى.
- ارحەولوگيالىق جۇمىستاردى زاڭسىز جۇرگىزگەنى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ بويىنشا دەپۋتاتتاردىڭ ۇسىنىسى ۇكىمەت قورىتىندىسىمەن قولداۋ تاپپادى. سەبەبى قىلمىستىق كودەكستىڭ ءتيىستى بابى بويىنشا 2022 -جىلى عانا 2 قۇقىق بۇزۋشىلىق تىركەلگەن. سوندىقتان قولدانىستاعى قىلمىستىق سانكتسيالاردى كۇشەيتۋ قانشالىقتى ورىندى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. سونىمەن بىرگە، ەڭ الدىمەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى اشۋ جانە الدىن الۋ شارالارىن قابىلداۋ قاجەت دەپ سانايمىز، - دەدى ول.
اسحات ايماعامبەتوۆ تە قارا نارىققا قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. دەپۋتاتتىڭ ويىنشا، قازىرگى ۋاقىتتا تەك ەجەلگى قالاشىقتار مەن ەسكەرتكىشتەر عانا ەمەس، سول جەرلەردەن تابىلعان قۇندى ارتەفاكتىلەردى دە قولدان جوعالتىپ جاتىرمىز.
- تاريحي زاتتار شەتەلگە كەتىپ، قارا نارىقتا ساتىلىپ كەتەدى. كوپ جاعدايدا ولاردى مەتالل ىزدەگىش قۇرىلعىلار ارقىلى تاۋىپ الادى. كەي ادامدار مۇنى جاي حوببي دەپ ويلايدى، ءبىراق شىن مانىندە بۇل - ەلدىڭ تاريحىن ۇرلاۋ. سول ءۇشىن جاڭا زاڭ جوباسىندا مەتالل ىزدەگىشتەردى جانە باسقا دا ارناۋلى قۇرىلعىلاردى ليتسەنزياسىز قولدانۋعا تىكەلەي تىيىم سالۋ ۇسىنىلدى، - دەيدى دەپۋتات.
سونىمەن قاتار قوعامنىڭ دا بۇل شارالارعا قاتىسۋى ماڭىزدى. استانا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى، فيلوسوفيا دوكتورى ارحاد مولداحمەتتىڭ پىكىرىنشە، ارحەولوگيالىق مۇرانى ساقتاۋ تەك مەملەكەتكە جۇكتەلگەن مىندەت ەمەس، بۇل - ءار ازاماتتىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى.
- جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتاردى تارتۋ، ەسكەرتكىشتەردىڭ ماڭىزىن ءتۇسىندىرۋ، جاستاردى مادەني مۇرانى قورعاۋعا ىنتالاندىرۋ - ۇزاق مەرزىمدى ناتيجەگە جەتكىزەتىن ماڭىزدى قادامدار. ەگەر بۇل ماسەلەلەر كەشەندى تۇردە شەشىلسە، ءبىز تاريحي ەسكەرتكىشتەرىمىزدى ساقتاپ قانا قويماي، ولاردى عىلىمي زەرتتەۋ مەن مادەني ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا قىزمەت ەتەتىن قۇندىلىققا اينالدىرا الامىز، - دەيدى ول.
قالاي دەسەك تە، جاڭا زاڭ جوباسى ارحەولوگيالىق قازبادان كەيىن وبەكتىنى ساقتاۋ، اينالاسىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە ماتەريالداردى ورتالىقتاندىرىلعان تۇردە ساقتاۋ ارقىلى سالانى جۇيەلەۋگە باعىتتالعان. مەملەكەتتىك قور مەن ۇلتتىق دەپوزيتارييدى قۇرۋ تاريحي مۇرانى قورعاۋدى كۇشەيتىپ، عىلىمي زەرتتەۋ مەن باقىلاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى. بۇل ءوز كەزەگىندە زاڭسىز قازبا مەن «قارا ارحەولوگتەردەن» كەلەتىن قاۋىپتى ازايتادى دەگەن سەنىم مول.
اۆتور
ءمولدىر سنادين
