ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى: الەمدىك جانە قازاقستاندىق تاجىريبە
استانا. KAZINFORM - قىزىلوردا قالاسىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ بەسىنشى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ءبىرقاتار جۇيەلى ۇسىنىس كوتەردى. سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن قايتا ەنگىزۋ باستاماسى قوعام مەن ساراپشىلار اراسىندا كەڭ تالقىلانىپ جاتىر.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى مەملەكەتتىك كەڭەسشى ينستيتۋتى جويىلىپ، ونىڭ ورنىنا ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى ەنگىزىلەدى. بۇل وزگەرىس اتقارۋشى بيلىكتىڭ قۇرىلىمىن قايتا فورماتتاۋعا جانە ساياسي باسقارۋ جۇيەسىندەگى جاۋاپكەرشىلىكتى ناقتى بولۋگە باعىتتالعان.
- قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا رەتىندە تابىستى دامي بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن. ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتكەن وسى ساياسي جۇيەدەن باس تارتۋعا بولمايدى. حالىقارالىق تاجىريبە ءدال وسى تاڭداۋدىڭ دۇرىس ەكەنىن ايقىن كورسەتىپ وتىر. مەن ۇسىنعان مەملەكەتتىك بيلىك رەفورمالارى، اتاپ ايتقاندا، ءبىر پالاتالى پارلامەنت - قۇرىلتايعا كوشۋ، حالىق كەڭەسىن قۇرۋ، ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن ەنگىزۋ ەلىمىزدىڭ دامۋىنا زور سەرپىن بەرەدى، ونىڭ الەۋەتىن ارتتىرا تۇسەدى دەپ سەنەمىن، - دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.
ۆيتسە-پرەزيدەنتتى مەملەكەت باسشىسى پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ كەلىسىمىن الا وتىرىپ تاعايىندايدى. ونىڭ قۇزىرەت اياسىن پرەزيدەنت ءوزى بەلگىلەيدى. سونىمەن ۆيتسە-پرەزيدەنت پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا:
حالىقارالىق فورۋمداردا جانە شەت مەملەكەتتەر دەلەگاتسيالارىمەن وتكىزىلەتىن كەلىسسوزدەردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتىنان وكىلدىك ەتەدى؛
پارلامەنتتە پرەزيدەنتتىڭ اتىنان وكىلدىك ەتەدى؛
ەلىمىزدىڭ جانە شەتەلدەردىڭ قوعامدىق-ساياسي، عىلىمي جانە مادەني-اعارتۋشىلىق ۇيىمدارىمەن قارىم-قاتىناس ورناتادى؛
پرەزيدەنتتىڭ باسقا دا تاپسىرمالارىن ورىندايدى.
مۇنداي اۋىس-ءتۇيىس وزگە ماڭىزدى مەملەكەتتىك جۇيەلەردە دە جۇزەگە اساتىن بولدى.
ساياسات تانۋشى عازيز ابىشيەۆ قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتاعى بەلسەندىلىگى جوعارى ەكەنىن ايتىپ، ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ بولۋى جۇكتەمەنى ءتيىمدى بولۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن جەتكىزدى.
- ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ قاجەتتىلىگىن ءار قىرىنان قاراستىرۋعا بولادى جانە سولاردىڭ ءبىرى - ساياسي جۇيەنى تەڭگەرۋ. ەگەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ تەك وتكەن جىلعى سىرتقى ساپارلارىنىڭ كەستەسىنە قاراپ، ونى ىشكى ءىس-شارالارمەن سالىستىرساق، پرەزيدەنتكە تۇسەتىن جۇكتەمەنىڭ قانشالىقتى اۋقىمدى ەكەنى انىق كورىنەدى. كەي جاعدايلاردا ول ءبىر جارىم-ەكى اپتا ىشىندە بىرنەشە قۇرلىقتا بولىپ، كۇن سايىن ماڭىزدى شارالارعا قاتىسقان. بۇل - جۇمىستىڭ تەك سىرتقى كورىنىسى عانا. ال بۇعان قوسا اناليتيكا، قۇجاتتار، شەشىمدەر قابىلداۋ سەكىلدى اۋقىمدى جۇمىس بار. وسى تۇرعىدان العاندا، مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەڭ جاقىن كومانداسىنداعى، كونستيتۋتسيامەن بەكىتىلگەن ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن ەنگىزۋ ورىندى ءارى قاجەتتى قادام بولىپ كورىنەدى. قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتاعى جوعارى بەلسەندىلىگىن ەسكەرسەك، مۇنداي ينستيتۋت پرەزيدەنتتى ساقتاندىرىپ، پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرا الادى، - دەدى عازيز ابىشيەۆ.
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ پايدا بولۋى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى وكىلدىگىن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى ءارى ساياسي باسقارۋ جۇيەسىنىڭ يكەمدىلىگىن ارتتىرادى.
قاي ەلدەردە ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى بار جانە بۇل قىزمەت قانداي مىندەتتەر اتقارادى؟
ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى ءبىرقاتار ەلدە پرەزيدەنتتىك جانە جارتىلاي پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسى اياسىندا قالىپتاسقان. بۇل لاۋازىم، نەگىزىنەن، پرەزيدەنتكە مەملەكەتتىك باسقارۋدا جاردەمدەسۋ، بيلىك جۇكتەمەسىن ءبولىسۋ جانە توتەنشە جاعدايلاردا ساياسي ساباقتاستىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەنگىزىلگەن. الايدا ءار ەلدە ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگى مەن ناقتى فۋنكتسيالارى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىمعا جانە ساياسي تاجىريبەگە بايلانىستى ءارتۇرلى.
ا ق ش - ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ ەڭ تانىمال ۇلگىسى. بۇل ەلدە ۆيتسە-پرەزيدەنت پرەزيدەنتپەن بىرگە سايلانادى جانە مەملەكەت باسشىسىنان كەيىنگى ەكىنشى تۇلعا بولىپ سانالادى. كونستيتۋتسياعا سايكەس، پرەزيدەنت ءوز مىندەتىن اتقارا الماعان جاعدايدا، ۆيتسە-پرەزيدەنت اۆتوماتتى تۇردە مەملەكەت باسشىسى وكىلەتتىگىن قابىلدايدى. سونىمەن قاتار ول سەنات ءتوراعاسى قىزمەتىن اتقارىپ، داۋىس سانى تەڭ تۇسكەن كەزدە شەشۋشى داۋىس بەرەدى.
لاتىن امەريكاسى ەلدەرىندە ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى كەڭ تارالعان. برازيليا، ارگەنتينا، مەكسيكا، كولۋمبيا سياقتى مەملەكەتتەردە بۇل ينستيتۋت بيلىكتىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋعا باعىتتالعان. ايماقتا ساياسي داعدارىستار ءجيى بولعاندىقتان، ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى بيلىك ترانزيتىنىڭ ۇزدىكسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى تەتىك رەتىندە قالىپتاسقان.
ازيا جانە افريكا ەلدەرى
فيليپپيندە پرەزيدەنت پەن ۆيتسە-پرەزيدەنت بولەك سايلانادى. بۇل ۆيتسە-پرەزيدەنتكە دەربەس ساياسي ماندات بەرەدى. ادەتتە ول الەۋمەتتىك ساياسات، ايماقتىق دامۋ نەمەسە گۋمانيتارلىق جوبالارعا جەتەكشىلىك ەتەدى.
يندونەزيادا ۆيتسە-پرەزيدەنت پرەزيدەنتتىڭ نەگىزگى ساياسي سەرىكتەسى سانالادى. ول مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن مەملەكەتتىك باسقارۋ، رەفورمالاردى ۇيلەستىرۋ جانە ىشكى ساياساتتاعى جەكەلەگەن باعىتتارعا جاۋاپ بەرەدى.
افريكا ەلدەرىندە، سونىڭ ىشىندە نيگەريا مەن كەنيادا، ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى ەتنوسارالىق جانە ايماقارالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ قۇرالى رەتىندە قىزمەت ەتەدى. مۇنداي ەلدەردە پرەزيدەنت پەن ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ ءارتۇرلى ايماقتاردان نەمەسە الەۋمەتتىك توپتاردان سايلانۋى ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
جالپى العاندا، ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى ءار ەلدە بىردەي مازمۇنعا يە ەمەس. ونىڭ ناقتى ءرولى كونستيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن وكىلەتتىكتەرگە، ساياسي تاجىريبەگە جانە پرەزيدەنتتىڭ وعان جۇكتەيتىن مىندەتتەرىنە بايلانىستى ايقىندالادى. سوعان قاراماستان، بۇل لاۋازىم الەمدىك تاجىريبەدە مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىراتىن جانە ساياسي جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن قۇرال رەتىندە كەڭىنەن قولدانىلادى.
الەمدىك تاجىريبە
الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي، ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى كوپتەگەن ەلدە ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ، باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ۇزدىكسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جانە پرەزيدەنتتىك ۆەرتيكالدى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى رەتىندە قالىپتاسقان. بۇل لاۋازىم اسىرەسە ساياسي داعدارىستار، بيلىك ءترانزيتى نەمەسە توتەنشە جاعدايلار كەزىندە ءوزىنىڭ پراكتيكالىق ماڭىزىن ايقىن كورسەتەدى.
ا ق ش- تا ۆيتسە-پرەزيدەنتتىك مەحانيزم بىرنەشە مارتە ەشبىر ساياسي كۇيزەلىسسىز ىسكە استى. امەريكالىق مودەلدە ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ تيىمدىلىگى ونىڭ ناقتى كونستيتۋتسيالىق نورمالارمەن بەكىتىلۋى جانە ساياسي داستۇرمەن ورنىعۋىندا جاتىر.
تۇركيادا پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە كوشۋ كەزەڭىندە ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ ىشكى ۇيلەسىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ەنگىزىلدى. مۇندا ۆيتسە-پرەزيدەنت پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي ساياسي سەرىكتەسى رەتىندە ارەكەت ەتەدى، اتقارۋشى بيلىك جۇيەسىندەگى باسقارۋ تىزبەگىن قىسقارتادى، شەشىم قابىلداۋ جىلدامدىعىن ارتتىرادى.
تۇركيا تاجىريبەسى ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ ساياسي بيلىكتى ورتالىقتاندىرۋ جانە پرەزيدەنتتىك ۆەرتيكالدى نىعايتۋ باعىتىندا ءتيىمدى جۇمىس ىستەي الاتىنىن كورسەتتى.
برازيليادا ۆيتسە-پرەزيدەنت بىرنەشە رەت پرەزيدەنتتىڭ وتستاۆكاسىنان كەيىن مەملەكەتتى باسقارۋدى ءوز قولىنا الدى. بۇل ەلدە ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى ساياسي داعدارىستار كەزىندە بيلىكتىڭ زاڭدى جالعاسىن قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى قۇرالعا اينالدى.
ۆەنەسۋەلادا ەل پرەزيدەنتى نيكولاس مادۋرونىڭ بيلىگى ساياسي دۇربەلەڭگە ۇشىراعان كەزەڭدە، ۆيتسە-پرەزيدەنت دەلسي رودريگەس كونستيتۋتسيالىق نورمالارعا سايكەس ۋاقىتشا مەملەكەت باسشىسى مىندەتىن اتقاردى. سونىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تولىقتاي توقتاپ قالۋىنا جول بەرىلمەي، اتقارۋشى بيلىكتىڭ زاڭدىلىعى ساقتالدى. اكىمشىلىك قۇرىلىمدار ءوز جۇمىسىن جالعاستىردى. بۇل مىسال ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ داعدارىس مەنەدجمەنتىندەگى ءرولىن ايقىن كورسەتەدى.
ياعني، ءبىر ەلدە ۆيتسە-پرەزيدەنت بيلىك ءترانزيتىنىڭ ءقاۋىپسىز تەتىگى بولسا، ەكىنشى ەلدە ول پرەزيدەنتتىك ۆەرتيكالدى كۇشەيتۋدىڭ نەمەسە ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ قۇرالىنا اينالادى.
وسى تۇرعىدان العاندا، ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى زاماناۋي مەملەكەت باسقارۋىنداعى يكەمدى ءارى داعدارىسقا ءتوزىمدى مەحانيزم رەتىندە باعالانادى.
قازاقستانداعى ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ تاريحى
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندە ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى بولدى. بۇل لاۋازىم 1991-جىلى ەنگىزىلىپ، ەلدىڭ ساياسي جانە ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزدەرى ەندى قالىپتاسىپ جاتقان وتپەلى كەزەڭدە ماڭىزدى ءرول اتقاردى. الايدا 1996-جىلدىڭ 22-اقپانىندا ەكس-پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ جارلىعىمەن ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى جويىلىپ، اتالعان ينستيتۋت مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنەن تولىقتاي الىنىپ تاستالدى.
وسى كەزەڭدە ۆيتسە-پرەزيدەنت قىزمەتىن اتقارىپ وتىرعان ەرىك ماعزۇم ۇلى اسانبايەۆ قىزمەتىنەن بوساتىلدى. ءسويتىپ، قازاقستان تاريحىندا ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى بار بولعانى بەس جىل عانا ءومىر ءسۇردى. ەندى، اراعا شامامەن 30 جىل سالىپ، بۇل لاۋازىمدى قايتا جاڭعىرتۋ ماسەلەسىنىڭ كوتەرىلۋى - ەلدەگى ساياسي جۇيەنىڭ جاڭا دامۋ جولىن كورسەتەتىن ماڭىزدى بەلگى.
قازاقستان تاريحىندا ۆيتسە-پرەزيدەنت قىزمەتىن اتقارعان جالعىز تۇلعا - ەرىك ماعزۇم ۇلى اسانبايەۆ. ول 1936-جىلعى 10-ناۋرىزدا قوستاناي وبلىسى امانگەلدى اۋدانىنا قاراستى بايعابىل اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1958-جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىن ءتامامداپ، ەكونوميست ماماندىعىن الدى. كەيىن ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور دارەجەسىنە جەتتى. ول «قۇرمەت» وردەنىمەن جانە ءبىرقاتار مەملەكەتتىك مەدالدارمەن ماراپاتتالعان.
ەرىك اسانبايەۆتىڭ ەڭبەك جولى كەڭەستىك كەزەڭدە باستالىپ، قازاقستان كومپارتياسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جوسپارلاۋ جۇيەسىندەگى جاۋاپتى قىزمەتتەرمەن جالعاستى. ول قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىندە نۇسقاۋشىدان باستاپ ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنە دەيىنگى ساتىلاردان ءوتتى، پارتيا اپپاراتىنىڭ جەتەكشى بۋىندارىندا جۇمىس ىستەدى. بۇل تاجىريبە ونى ەل تاۋەلسىزدىك العان تۇستا مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ كۇردەلى مىندەتتەرىن اتقارا الاتىن كاسىبي كادر رەتىندە قالىپتاستىردى.
1991-جىلدىڭ قازان ايىنان 1996-جىلدىڭ اقپان ايىنا دەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۆيتسە- پرەزيدەنتى رەتىندە ەرىك اسانبايەۆ العاشقى ساياسي رەفورمالارعا، وتپەلى كەزەڭدەگى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي اتسالىستى. بۇل كەزەڭدە اتقارۋشى بيلىك جۇيەسى جاڭادان قۇرىلىپ، كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەر بەكىتىلىپ جاتقان بولاتىن. ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى سول تۇستا پرەزيدەنتكە تىرەك بولاتىن، باسقارۋ تەتىكتەرىن ۇيلەستىرۋگە ارنالعان ساياسي بۋىن قىزمەتىن اتقاردى.
سونىمەن قاتار، 1994-1996-جىلدارى ەرىك اسانبايەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ ءتوراعاسى قىزمەتىن قوسا اتقارىپ، قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ العاشقى قاعيداتتارىن قالىپتاستىرۋعا ۇلەس قوستى.
ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى جويىلعاننان كەيىن، 1996-2000-جىلدارى ەرىك اسانبايەۆ قازاقستاننىڭ گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى رەتىندە ديپلوماتيالىق قىزمەت اتقاردى.
ەرىك ماعزۇم ۇلى 2004-جىلدىڭ 23-تامىزىندا الماتى قالاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. تۋعان جەرى قوستاناي وبلىسى اۋليەكول اۋدانىندا وعان ارنالعان ەسكەرتكىش ورناتىلعان.
وسىلايشا، قازاقستانداعى ۆيتسە- پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ العاشقى تاجىريبەسى ەرىك اسانبايەۆتىڭ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇگىندە بۇل لاۋازىمدى قايتا جاڭعىرتۋ تۋرالى ۇسىنىستىڭ كوتەرىلۋى - تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى باسقارۋ مودەلىنە ورالۋ ەمەس، كەرىسىنشە، سول تاريحي تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ، جاڭارتىلعان، كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەگى ساياسي جۇيە قۇرۋعا ۇمتىلىس رەتىندە باعالانادى.
ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ ەنگىزىلۋى - قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىن جاڭعىرتۋداعى اسا ماڭىزدى قادام. بۇل باستاما ەل باسقارۋدا جاۋاپكەرشىلىكتى قايتا بولۋگە، حالىقارالىق ارەناداعى وكىلدىكتى كۇشەيتۋگە، بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەۋىنە باعىتتالعان.
پرەزيدەنتتىڭ ناقتى ءسوزى مەن ۇسىنىستارى بۇل رەفورمانىڭ ساياسي جۇيەنى تەپە-تەڭدىككە كەلتىرۋگە، باسقارۋدىڭ يكەمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە كونستيتۋتسيانى زاماناۋي تالاپتارعا سايكەستەندىرۋگە باعىتتالعانىن ايقىن كورسەتەدى.
اۆتور ريزابەك نۇسىپبەك ۇلى
