يراننىڭ سوڭعى يمپەراتريساسى: فاراح پەحليەۆيدىڭ «قىزىقتى، قيىن، ءبىراق ادەمى» ءومىرى
استانا. قازاقپارات - يراننىڭ بۇرىنعى يمپەراتريتساسى فاراح ديبا پەحليەۆيدىڭ العاشقى ەستەلىكتەرى اعىلشىن تىلىندە قايتا باسىلىپ شىعارىلۋدا. بۇل كىتاپ 1979 -جىلعى يسلام ريەۆوليۋتسياسىنا دەيىنگى پاتشالىق ومىرگە جاڭاشا كوزقاراسپەن قارايدى. تۋعان ەلىنىڭ ونەرى مەن مادەنيەتىن دامىتۋداعى ەڭبەگى ءۇشىن كەڭىنەن تانىلعان 83 جاستاعى پەحليەۆي ءوزىنىڭ ەرەكشە ءومىرىن باياندايدى.
يراننىڭ بۇرىنعى يمپەراتريتساسى فاراح پەحليەۆي ءوزىنىڭ ەستەلىكتەرىن العاش رەت 1979 -جىلعى وقيعالار ونىڭ ءومىر سۇرگەن الەمىن كۇيرەتىپ، كۇيەۋى شاح موحامماد رەزا پەحليەۆيدىڭ تاقتان تايدىرىلۋىنا جانە يرانداعى مونارحيانىڭ جويىلۋىنا اكەلگەنگە دەيىن ەكى جىل بۇرىن جاريالادى.
پەحليەۆي 38 جاسقا تولعاندا، پاتشايىمنىڭ نەمەسە شاحبانۋدىڭ ەرتەگىدەگى ءومىرى تۋرالى كىتاپ جازدى. سول كەزدە يسلام ريەۆوليۋتسياسى مەن ماڭگىلىك جەر اۋدارۋ يدەياسى وعان ويعا كەلمەيتىندەي كورىندى.
«مەن ەستەلىكتەرىمدى جازعان كەزدە مەنى نە كۇتىپ تۇرعانىن بىلمەدىم»، - دەپ ءبولىستى ول وسى ايدىڭ سوڭىندا شىعاتىن جانە ريەۆوليۋتسياعا دەيىنگى شاح وتباسىنىڭ ءومىرىن كورسەتەتىن «1001 كۇن: يمپەراتريتسانىڭ ەستەلىكتەرى» اتتى اعىلشىن تىلىندەگى قايتا باسىلىمىنىڭ العى سوزىندە.
ەرتەگىدەي ءومىر
ونىڭ سول بەتبۇرىس كەزەڭىنە دەيىنگى ءومىرى شىنىمەن دە ەرتەگىدەي بولدى: 21 جاسىندا پاتشاعا تۇرمىسقا شىعىپ، ەجەلگى ەلدىڭ بيلەۋشىسى بولعان قاراپايىم ادام. ول العاش رەت 1941 -جىلى تاققا وتىرعان جانە 1953 -جىلى امەريكاندىق بارلاۋ قولداۋىمەن توڭكەرىستەن كەيىن بيلىككە ورالعان شاحپەن پاريجدەگى يران ەلشىلىگىندە فرانسيادا ساۋلەت ونەرىن وقىپ جۇرگەندە كەزدەستى. 1959 -جىلى ۇيلەندى، ال فاراح 40 جاستاعى مونارحتىڭ ءۇشىنشى ايەلى بولدى.
پەحليەۆي شاحتىڭ وعان پاتشانىڭ ايەلىنىڭ الداعى مىندەتتەرى تۋرالى ايتقانىن، ءبىراق ول ءالى دە مىندەتتەرىنىڭ اۋقىمىنا تاڭ قالعانىن ەسكە الادى. فاراح پەحليەۆي ءتورت بالانى تاربيەلەپ ءوسىردى، ونىڭ ىشىندە ۇيلەنۋ تويىنان 11 ايدان كەيىن دۇنيەگە كەلگەن مۇراگەر حانزادا رەزا دا بار. ول ۋاقىتىنىڭ كوپ بولىگىن الەۋمەتتىك جانە مادەني ماسەلەلەرگە، سونىڭ ىشىندە يران جانە باتىس ونەرىن ناسيحاتتاۋعا ارنادى، بۇل وعان كەڭىنەن تانىلۋ مەن اتاق اكەلدى.
ءتاج كيگەن يمپاتراتيا جانە «مونارحيانىڭ ادام بەتى»
1967 -جىلى شاح ءوزىنىڭ يران يمپەراتريتساسى شاحبانۋدى ءتاج كيگىزدى، ال سالتاناتتى ءراسىم كەزىندە ءوزىن پاتشالار پاتشاسى نەمەسە شاحانشاح دەپ اتادى. فاراح بۇل وقيعانى ايەلدەر ومىرىندەگى ماڭىزدى كەزەڭ رەتىندە ءالى كۇنگە دەيىن جىلى لەبىزبەن ەسكە الاتىنىن ايتادى.
«مەن ءارقاشان يران يمپەراتريتساسى بولعان كۇنىمنىڭ ەلىمدەگى بارلىق ايەلدەردىڭ تاققا وتىرۋىن بەينەلەيتىنىن ايتىپ كەلەمىن»، - دەدى پەحليەۆي جاقىندا ازاتتىقتىڭ يران قىزمەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا ، ءوزىنىڭ ەستەلىكتەرى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى.
پەحليەۆي كوپتەگەن قايىرىمدىلىق ۇيىمدارى مەن مەكەمەلەردى، سونىڭ ىشىندە ءوزى قۇرۋعا كومەكتەسكەن بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ ينتەللەكتۋالدى دامۋ ينستيتۋتىن قولدادى. ول ەل بويىنشا ساياحاتتاپ، شالعاي ايماقتاردى ارالاپ، جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن جانە مۇقتاج جاندارمەن، سونىڭ ىشىندە الاپەسپەن اۋىراتىندارمەن كەزدەستى. ونىڭ بالالار ۇيلەرىنە، اۋرۋحانالارعا جانە الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان اۋداندارعا ساپارلارى ءجيى جۋرنالداردىڭ بەتتەرىندە جاريالانىپ، مۇقابالارىندا جاريالاناتىن. تاريحشى روبەرت ستيلدىڭ ايتۋىنشا، پەحليەۆي مونارحيانىڭ «شىنايى ادامي جۇزىنە» اينالدى.
«ارينە، بۇل مۇقيات جاسالعان ۇگىت-ناسيحات بولدى جانە ول وتە ءتيىمدى بولدى، ءبىراق فاراح يران حالقىنىڭ «اناسى» رەتىندەگى ءرولىن وتە ماڭىزدى دەپ سانادى»، - دەيدى لوندون ەكونوميكا مەكتەبىنىڭ شاقىرىلعان قىزمەتكەرى ستيل. «فاراح بارلىق جاعىنان پەحليەۆي مونارحياسىنىڭ شىنايى، ادامي كەلبەتى بولدى».
سونىمەن قاتار، ول الەم كوشباسشىلارىمەن، اتاقتى ادامدارمەن جانە 1976 -جىلى يرانعا بارىپ، ونىڭ سۋرەتىن تۇسىرگەن ەندي ۋورحول سياقتى تانىمال سۋرەتشىلەرمەن ارالاستى. بۇل كەيىننەن تانىمال بولدى.
1970 -جىلدارى فاراح پەحليەۆي البەرتو دجاكومەتتي، گەنري مۋر، رەنە ماگريتتە، پابلو پيكاسسو، دجەكسون پوللوك، پەر- وگيۋست رەنۋار جانە مارك روتكو سياقتى زاماناۋي باتىس سۋرەتشىلەرىنىڭ 300-دەن استام شەديەۆرلەرىن ساتىپ الۋىنا ىقپال ەتتى. ءۇش ميلليارد ا ق ش دوللارىنا باعالانعان اسەرلى كوللەكسيا 1977 -جىلى اشىلعان تەگەران زاماناۋي ونەر مۇراجايىندا ساقتاۋلى.
سول جىلدارى، ءۇمىت پەن كۇش-جىگەرگە تولى فاراح پەحليەۆي ءوزىن سۇيگەن جانە پروگرەسكە جەتەلەگىسى كەلگەن ەلىنە ارنادى.
«مەن ادامداردىڭ بۇكىل الەمدە قۇرمەتتەلەتىن يراننىڭ داڭقتى تاريحىن ەستە ساقتاۋىن قالادىم، ءبىراق مەن سونىمەن قاتار وتانداستارىمنىڭ زاماناۋيلىقتىڭ، ءبىلىم بەرۋدىڭ، دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ جانە يندۋستريالاندىرۋدىڭ ارتىقشىلىقتارىن پايدالانعانىن قالادىم»، - دەپ جازدى ول قايتا باسىلعان ەستەلىكتەرىنىڭ العى سوزىندە.
روبەرت ستيلدىڭ ايتۋىنشا، پەحليەۆي ساياساتتان باس تارتىپ، ونەرگە، ادەبيەتكە، مۋزىكاعا جانە ساۋلەت ونەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن ارتتىرعاندى ءجون كورگەن.
«ونىڭ ريەۆوليۋتسيادان كەيىن دە تانىمال بولىپ قالۋىنىڭ ءبىر سەبەبى - ونىڭ يران ساياساتىنىڭ بۇلىڭعىر الەمىنەن الشاقتاۋى بولدى»، - دەيدى ستيل. «دەگەنمەن، فاراح ۇيىمداستىرعان ءىس-شارالار جانە ول جيناعان ونەر تۋىندىلارى، مادەني ماڭىزدىلىعىنا قاراماستان، پەحليەۆي رەجيمىنە دەگەن نارازىلىقتىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتتى».
«وپپوزيتسيا ەل حالقىنىڭ «باتىستىققا بەيىمدەلۋىن» ايىپتاعان كەزدە، پەحليەۆي سارايىنىڭ ەۋروپالىق كوزقاراستارى مەن باتىس مادەنيەتىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ەرەكشە سىنعا الىندى»، - دەپ قوستى ول.
رەۆوليۋتسيا جانە تۇراقتى قۇرعىن
شاحقا قارسىلىق ونىڭ باتىستىق جانە زايىرلىلىق كۇش-جىگەرىنە، ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە جانە بيلەۋشى مەن ونىڭ اينالاسىنداعىلاردىڭ ءومىر سۇرگەن قولجەتىمسىز ءسان-سالتاناتىنىڭ اياسىندا بايلار مەن كەدەيلەر اراسىنداعى الشاقتىقتىڭ ۇلعايۋىنا نارازىلىق تۋدىرىپ، كۇشەيە ءتۇستى. مۇنداي ىسىراپشىلدىقتىڭ ءبىر مىسالى - يمپەريانىڭ 2500 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى مەرەكەلەر.
پەحليەۆي 1971 -جىلى پاريجدەن تىكەلەي جەتكىزىلگەن تاماقتىڭ مەرەكەلىك شارالاردى وتكىزۋىن مۇلدەم ايىپتامايدى.
«ءبارى ءمىنسىز ءوتتى، جانە ءبىز وتە باقىتتى بولدىق»، - دەدى ول جاقىندا گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتى كىتابىنىڭ جارىق كورۋىن اتاپ ءوتۋ ءۇشىن وتكىزگەن ونلاين ءىس-شارادا .
«باتىس باسپا ءسوزى بىزگە شابۋىل جاسادى، سەبەبى ولار بۇل ەلدىڭ ۇلى تاريحى بار ەكەنىن تۇسىنبەدى. ولار تەك تاماق، شاتىرلار جانە تاعى باسقالار تۋرالى جازدى»، - دەپ قوستى پاحلاۆي.
بۇرىن ول شاحتىڭ تۇسىنداعى ادام قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنىڭ اۋقىمىن دا تومەندەتىپ، قورقىنىشتى SAVAK قۇپيا پوليتسياسى ەلدە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاپ تۇرعانىن العا تارتتى .
1979 -جىلدىڭ قاڭتارىندا، بىرنەشە ايعا سوزىلعان ەرەۋىلدەر مەن زورلىق-زومبىلىق نارازىلىقتارىنان كەيىن، پەحليەۆي كۇيەۋىمەن بىرگە يراننان قاشىپ كەتتى جانە ءومىرىنىڭ قالعان بولىگىن جوعالتۋ مەن جەر اۋدارۋدى باستان كەشىردى. وسى ۇشۋدان بىرنەشە كۇن وتكەن سوڭ، يراندا يسلام ريەۆوليۋتسياسى بولىپ، اياتوللا رۋحوللا حومەيني بيلىككە كەلدى. ول بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ رەپرەسسيۆتى ساياساتى مەن كەڭ تارالعان ادام قۇقىقتارىن بۇزعانى ءۇشىن سىنعا ۇشىراپ كەلە جاتقان يسلام رەسپۋبليكاسىن قۇردى.
وتانىنان قاشقاننان كەيىن ءبىر جارىم جىل وتكەن سوڭ، پەحليەۆي كۇيەۋىن ەگيپەتتە قاتەرلى ىسىكتەن كوز جۇمدى. جيىرما جىلدان كەيىن، 2001 -جىلى، ولاردىڭ كىشى قىزى، 33 جاستاعى لەيلا، لوندوندا ەسىرتكىنىڭ ارتىق دوزاسىنان قايتىس بولدى. ون ءبىر جىلدان كەيىن، ولاردىڭ كىشى ۇلى اليرەزا بىرنەشە جىل بويى دەپرەسسيامەن كۇرەسكەننەن كەيىن 44 جاسىندا وزىنە-ءوزى قول جۇمسادى.
«مەن قىزىقتى، وتە قيىن جانە سونىمەن بىرگە وتە ادەمى ءومىر ءسۇردىم»، - دەدى ول ونلاين كەزدەسۋ كەزىندە.
قازان ايىندا 83 جاسقا تولعان پەحليەۆي ءوز ەلىندەگى وقيعالاردى مۇقيات باقىلاپ وتىرادى، ءتىپتى 1979 -جىلعى توڭكەرىستەن كەيىن وسكەندەر دە پەحليەۆي ءداۋىرىن ساعىنادى.
ول ازاتتىق راديوسىنىڭ «ەركىن ەۋروپا/ازاتتىق» راديوسىنا بەرگەن سۇحباتىندا ءوزىنىڭ ەڭ ۇلكەن تىلەگى «يرانعا بوستاندىق كەرەك» ەكەنىن ايتىپ، قىرىق جىلدان استام ۋاقىت بويى جەر اۋدارىلعانىنا قاراماستان، ەلگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى مەن بايلانىسى كۇشتى ەكەنىن قوستى.
«مەن ءۇمىتىمدى ماڭگى ساقتاپ، جۇرەگىمە اشى سەزىمنىڭ ەنۋىنە جول بەرگىم كەلمەيدى جانە ءارقاشان جارىق قاراڭعىلىقتى جەڭەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن دەپ ايتامىن»، - دەدى ول.
rus.azattyq.org
2021-جىل
