يران مەن ومان ورمۋزدان تۇسەتىن تابىستى ءبولىپ الاتىن بولدى

جالپى يرانداعى سوعىستىڭ باستالعانىنا ەرتەڭ تۇپ-تۋرا جارتى جىل بولادى ەكەن. ساعىزشا سوزىلعان كەلىسسوزدەر ناتيجە بەرەر ەمەس. تاراپتار ءبىر-ءبىرىنىڭ ىعىنا جىعىلاتىن ءتۇرى جوق. ۆاشينگتون ەندى ەكونوميكالىق قىسىمعا كوشتى. يرانعا قولداۋ كورسەتكەن كەز كەلگەن ەلگە سانكسيا ەنگىزۋگە نيەتتى ەكەنىن وسىعان دەيىن ايتتىق. ءبىراق بۇل ا ق ش-تىڭ قولىنان كەلە مە؟ سۇراق وسىندا. ويتكەنى يسلام رەسپۋبليكاسىنا مۇناي ساتىپ الۋ ارقىلى ەڭ ءىرى قولداۋ كورسەتىپ وتىرعان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى قىتاي. ال بەيجىڭ تەگەرانمەن ارا-قاتىناسىن ۇزۋگە بەيىل ەمەس.

 يران مەن ومان ورمۋز بۇعازى ارقىلى تەڭىز تاسىمالىنان تۇسەتىن تابىستى ءبولۋ جانە سۋ جولىن پايدالانۋ ءتارتىبى جونىندە ءبىر بايلامعا كەلدى. تاراپتار شامامەن ءبىر اي بويى كەلىسسوز جۇرگىزگەن. قازىر بۇعاز يراننىڭ باقىلاۋىندا ءارى ونداعى كەمە قوزعالىسى ءالى دە شەكتەۋلى. تەگەران ۆاشينگتوندى بىتىمگە كەلۋ ۇدەرىسىن ادەيى سوزباقتاپ وتىر دەپ كىنالايدى. ەگەر قۇراما شتاتتار اتىستى توقتاتۋ تۋرالى مەموراندۋمدا كورسەتىلگەن تالاپتاردى ورىنداماسا، ورمۋز بۇعازى اشىلمايتىنىن ەسكەرتتى. ال بۇعان دەيىن اق ءۇي باسشىسى دونالد ترامپ ستراتەگيالىق سۋ جولى مينالاردان تازارتىلعانىن مالىمدەگەن بولاتىن. الايدا يراننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى بۇل اقپاردى جوققا شىعاردى.

كازەم گاريبابادي، يران سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى:

 - پارسى شىعاناعىنا ومان شىعاناعىنان كىرەتىن كەمەلەر تولىعىمەن يراننىڭ اۋماقتىق سۋلارى ارقىلى وتەدى. پارسى شىعاناعىنان ومان شىعاناعىنا قاراي باعىت العان كەمەلەر دە ءىشىنارا ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ اۋماعى ارقىلى جۇرەدى. ال قالعانى وماننىڭ اۋماقتىق سۋلارى ارقىلى وتەدى. بۇل بۇرىنعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا تۇبەگەيلى وزگەرىس. ەگەر ومانمەن جاسالعان بۇل كەلىسىم جۇزەگە اسسا، ءبىز 30- 60 كۇن ىشىندە قوسىمشا كەلىسسوزدەر وتكىزەمىز. شامامەن 58 جىل بويى قولدانىلىپ كەلگەن بۇرىنعى باعىتتىڭ ورنىنا جاڭا تۇراقتى ءارى ورنىقتى تەڭىز باعىتىن بەلگىلەۋ جونىندە ءوزارا تۇسىنىستىككە قول جەتكىزۋ ماسەلەسى دە تالقىلانادى. ال مينالارعا كەلەر بولساق، ورمۋزدىڭ ءار بولىگىندە ورنالاسقان مينالاردىڭ ورنىن يراننان باسقا ەشكىم بىلمەيدى. ول ءبىزدىڭ قورعانىس جانە شابۋىل جاساۋ مۇمكىندىكتەرىمىزدىڭ ءبىر بولىگى.

ا ق ش ەكى وتتىڭ اراسىندا قالدى

 اسكەري شابۋىلداردىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن تۇسىنگەن سوڭ، اق ءۇي «ەكونوميكالىق وقشاۋلاۋ» وپەراتسياسىنا كوشتى. ەندى قۇراما شتاتتاردىڭ ءىسى يران مۇنايىن ساتۋعا كومەكتەسكەن مەملەكەتتەر جانە كومپانيالارمەن بولماق. ا ق ش يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ سەرىكتەستەرى «يرانمەن بايلانىستى تۇبەگەيلى ۇزەدى نەمەسە دوللار جۇيەسىنەن شىعارىلادى» دەگەن شارت قويدى. بۇعان ابدىراپ جاتقان يران جوق. قارجى مينيسترلىگى مۇنداي جاعدايعا دايىن بولعاندارىن جانە داعدارىسقا قارسى جوسپار ازىرلەپ قويعانىن مالىمدەدى.

ءالي مادانيزادە، يراننىڭ ەكونوميكا جانە قارجى ءمينيسترى:

 - بۇل سانكسيالار ءبىز ءۇشىن جاڭالىق ەمەس. ا ق ش- تىڭ بۇل ارەكەتىنەن ەش ناتيجە شىقپايدى. ءبىز مۇنى كوپتەن بەرى كۇتتىك جانە امەريكاندىقتاردىڭ جوسپارىنان حاباردار بولدىق. ءبىزدىڭ ۇكىمەتتىڭ ەكى جىلدىق جوسپارى بار، سوندىقتان ءبىز بارىنە دايىنبىز. بۇل ويىندى قالاي جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن جاقسى بىلەمىز.

يران شەتەلدىك سەرىكتەستەرىنە ەسكەرتۋ جاسادى. «ا ق ش تالاپتارىن ورىنداۋ ەكونوميكالىق اگرەسسياعا قاتىسۋ رەتىندە باعالانادى» دەيدى. امەريكانىڭ ەكىنشى رەتتىك سانكسيالارى، ياعني ەلدەر اراسىنداعى ەركىن ساۋدانى شەكتەۋ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قاعيداتتارىنا قايشى كەلەدى. ا ق ش- تىڭ يرانعا قىسىمىنان قىتاي دا سوققىعا ۇشىرايدى. ويتكەنى قىتاي يراننىڭ اسا ماڭىزدى ەكونوميكالىق سەرىكتەسى. مۇناي ەكسپورتىنىڭ شامامەن %90- ىن ساتىپ الۋ ارقىلى قارجىلىق قولداۋ كورسەتەدى. ۆاشينگتون بەيجىڭدى سانكسيالىق قىسىمدى قولداۋعا شاقىرادى. الايدا قىتاي بيلىگى قاقتىعىستى ديپلوماتيالىق جولمەن شەشۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. ەلدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى يرانمەن ىنتىماقتاستىقتى ءارى قاراي جالعاستىراتىنىن حابارلادى.

 لين جياڭ، قىتاي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسمي وكىلى:

- سانكسيالار مەن قىسىم ماسەلەنى شەشپەيدى، شيەلەنىستى ودان ءارى ۋشىقتىرادى. بۇل ەشكىمنىڭ مۇددەسىنە ساي كەلمەيدى. قىتاي تاراپتاردى ۇستامدىلىق تانىتىپ، الەمدىك ەكونوميكالىق ءوسىم مەن قارجىلىق تۇراقتىلىققا نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن قادامداردان اۋلاق بولۋعا شاقىرادى. ءبىز ديالوگ پەن بەيبىت كەلىسسوزدەرگە تەزىرەك ورالۋعا شاقىرامىز.

 قۇراما شتاتتاردىڭ يرانعا قارسى ەكونوميكالىق شابۋىلىنىڭ شىن مانىندە جۇزەگە اسۋىنا ساراپشىلار كۇمانمەن قارايدى. ويتكەنى ا ق ش ءۇشىن ءوزىنىڭ باستى ساۋدا سەرىكتەسى قىتايمەن ارا-قاتىناسىن ودان ءارى ۋشىقتىرۋ ءتيىمسىز.

 مايكل سوبوليك، حادسون ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى - ەگەر ا ق ش قىتايعا قارسى شارالار قابىلداسا، بەيجىڭ مۇنى بۇعان دەيىن دونالد ترامپ پەن شي جينپيڭ كەلىسكەن ساۋدا ءبىتىمىن بۇزۋ دەپ قابىلدايدى. بۇل قىتايدى ا ق ش- قا جاۋاپتى سوققى بەرۋگە يتەرمەلەۋى مۇمكىن. ولاردىڭ قاتارىندا الەمدىك ءوندىرىس ءۇشىن اسا ماڭىزدى مينەرالداردىڭ ەكسپورتىنا قوسىمشا شەكتەۋلەر ەنگىزۋ نەمەسە ا ق ش- قا قاجەتتى فارماتسيەۆتيكالىق پرەپاراتتاردىڭ ەكسپورتىن شەكتەۋ بولۋى مۇمكىن.

 قىتاي يرانعا قارۋ ساتا ما؟ 

 رەسمي قىتاي يرانعا قارۋ-جاراق ساتۋدى 2005-جىلى توقتاتقان. ا ق ش- پەن ارادا سوعىس باستالعان سوڭ بەيجىڭ تەگەراندى زىمىراندارمەن قارۋلاندىرادى دەگەن حابار تارادى. الايدا تاراپتار مۇنى راستامادى. بلۋمبەرگ ساراپشىلارى قىتاي يرانعا قوس ماقساتتاعى تاۋارلاردى ەكسپورتتاپ جاتقان بولۋى كەرەك دەپ سانايدى. ياعني ازاماتتىق جانە اسكەري سالادا قولدانۋعا بولاتىن تاۋارلار. بۇل قىتايعا سانكتسيالاردى اينالىپ وتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. كەيىنگى سەگىز جىلدا 100-دەن استام قىتايلىق جانە گونكونگتىق كومپانيا يرانعا ەكسپورتتىق باقىلاۋ شارالارىن اينالىپ وتۋگە جاردەمدەسكەنى ءۇشىن ا ق ش-تىڭ سانكسيالىق تىزىمىنە ىلىككەن.

 ا ق ش جانە قىتاي اراسىنداعى ەكونوميكالىق جانە قاۋىپسىزدىك قاتىناستاردى تالداۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ ەسەبى بۇل. سانكسيالار ازىرگە كۇشىنە ەنگەن جوق. ءبىراق ونىڭ زاردابىن الدىمەن يرانداعى قاراپايىم حالىق تارتادى. ريال باعامىنىڭ قۇلدىراۋى، يمپورتتىڭ كۇرت تومەندەۋى مەن ينفلياتسيانىڭ شارىقتاۋى وڭايعا سوقپاي تۇر. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ دەرەگىنە سايكەس، يراننىڭ جالپى ىشكى ءونىمى %5- عا قىسقارۋى مۇمكىن.

 24.kz