وتكەن كۇندە بەلگى بار: قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى قالاي اقتالدى

تاريحشىلار قازاق جەرىندەگى العاشقى اۋقىمدى رەپرەسسيا باستالعان ۋاقىتتى 1928-جىل دەپ كورسەتەدى. سەبەبى 1925-جىلى قازاقستان ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ 1-حاتشىسى قىزمەتىنە ف. ي. گولوشەكين تاعايىندالىپ، زۇلمات كەزەڭنىڭ ءبىرىن باستاعان بولاتىن. «كىشى قازان» ريەۆوليۋتسياسىن جاساۋ دەگەن جەلەۋمەن حالىقتىڭ تۇرمىستىق احۋالىن السىرەتىپ، زيالىلارعا اۋىز سالعانى ءمالىم. وسىلايشا، 1930-جىلدارى 103 مىڭ ادام قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، 25 مىڭ ادام اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. باسىم دەنى ساياسات، عىلىم، ونەر سالاسىنىڭ وكىلى ەدى.

قانقۇيلى زاماندا ءاليحان بوكەيحانوۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، ماعجان جۇمابايەۆ، تۇرار رىسقۇلوۆ، بەيىمبەت مايلين، ءىلياس جانسۇگىروۆ، ساكەن سەيفۋللين، سانجار اسفەندياروۆ، حالەل دوسمۇحانبەتوۆ سەكىلدى قايراتكەرلەر وققا ۇشتى.

دەگەنمەن، بۇل ءۇردىس تەك بىزدە ورىن العان قاسىرەت دەۋگە كەلمەس. 1930-1953-جىلدارى، ياعني شيرەك عاسىردا 40 ميلليوننان استام كەڭەس ازاماتى رەپرەسسياعا ۇشىراعان. ءار ۇلتتىڭ ويى وزىق، رۋحى ەركىن ينتەللەگەنتسياسى نىساناعا ىلىكتى. كەيبىرى قازاقستانداعى ارنايى لاگەرگە قامالدى. ولاردىڭ قاتارىندا وتان ساتقىندارى ايەلدەرىنىڭ اقمولا لاگەرى (الجير)، قاراعاندى ەڭبەكپەن تۇزەتۋ لاگەرى (كارلاگ)، دالنيي، ستەپنوي، پەسچانىي، كامىشلاگ، اقتوبە، جەزقازعان لاگەرى، پەتروپاۆل لاگەرى، كەڭگىر جانە وسكەمەن لاگەرى بار- تىن. قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى اتالعان لاگەرلەرگە 5 ميلليوننان استام ادام جەر اۋدارىلعان.

وعان قوسا قازاق جەرىنە كۇشتەپ كوشىرىلگەن ەدىل نەمىستەرى، قىرىم تاتارلارى، كاۆكاز حالىقتارى قانشاما. 1930-1940-جىلدارى ميلليونداعان ادام قازاقستانعا دەپورتاتسيالاندى. تەك 1937-جىلدىڭ وزىندە مىڭداعان تۇرىك، ازەربايجان، كارىس، كۇردتەر ەلگە قونىس تەپكەنى بەلگىلى. بۇل قۋدالاۋ ءتاسىلى سوعىس جىلدارىندا دا جالعاسىپ، 1 ميلليوننان استام ادام شاراسىز ەل كەزدى. قازىر قازاقستاندا ءومىر سۇرەتىن نەمىس، گرەك، شەشەن، ينگۋش، قاراشاي، بالقار ەتنوسىنىڭ كوبى - وسى تاعدىر جولىمەن كەلگەن قاۋىمنىڭ ۇرپاعى.

311 مىڭ ادام اقتالدى

دەسە دە ادىلەتسىز جاپا شەككەن ادامداردى اقتاۋ، جابىلعان جالا، جاعىلعان كۇيەدەن ارىلتۋ كوپ كۇتتىرمەدى. زۇلمات باستاۋىنداعى ستالين دۇنيە سالىسىمەن-اق ن. حرۋشيەۆ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ پروتسەسىن باستادى. وسىلايشا، قۋدالاۋعا تۇسكەن ارىستار كەڭەستىك جۇيە كۇيرەگەنشە بىرىنەن سوڭ ءبىرى ءادىل باعاسىن الىپ جاتتى.

تاۋەلسىزدىك جىلدارى مۇنداي قارقىنى جۇمىس تولاستاعان ەمەس. 1993-جىلعى 14-ساۋىردە ارنايى قۇجات - «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ، 2020-جىلعا دەيىن 340 مىڭ ادام اقتالدى. ال 1997-جىلى پرەزيدەنت جارلىعىمەن 31-مامىر ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى بولىپ جاريالانعانى ەستە.

اقتاۋ شاراسىنىڭ ەڭ ماڭىزدى قادامى كەيىنگى جىلدارى ورىن العانىن ايتا كەتكەن ءجون. 2020-جىلى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2020-2023-جىلدارى جۇمىس ىستەگەن مەملەكەتتىك كوميسسيا 311 مىڭ ادامدى اقتاۋعا سەپ بولعان ەدى. وسىلايشا، تاۋەلسىزدىك جىلدارى ارالىعىندا اقتالعان ازاماتتاردىڭ سانى 650 مىڭنان استى.

ايتا كەتەرلىگى، سول كەزدەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا 425 عالىم مەن ساراپشى اتسالىستى، ولاردىڭ 260 تان استامى وڭىرلەردە ىزدەستىرۋ جۇرگىزگەن ەدى. ولكەلەردەگى 60 تان استام مەملەكەتتىك جانە ۆەدومستۆولىق ارحيۆ قورلارى قارالىپ، ناتيجەسىندە 2,6 ميلليوننان استام قۇجات پەن ماتەريال قۇپيا سيپاتىن جويدى.

وسى اۋقىمدى ءىستىڭ ارقاسىندا جازىقسىز قۋدالانعان 311 مىڭنان استام ازاماتتىڭ تولىق اقتالۋى - ەڭ باستى جەڭىس ەدى. كەيىن مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قولى جەتكەن مالىمەتتەر 72 تومدىق كىتاپ بولىپ جارىق كورىپ، ⅩⅩعاسىردىڭ 20-50-جىلدارىنداعى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ءبىرىڭعاي مەملەكەتتىك قورى دا جاساقتالدى. مۇنداي جازبا دەرەكتەردەن قۇربانداردىڭ اتى-ءجونى ارقىلى بارلىق ءتيىستى قۇجاتتى تابۋعا بولادى.

«جالپى جاپپاي ساياسي قۋعىن- سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ العاش رەت 1993-جىلدىڭ 14-ساۋىرىندە قابىلداندى دەدىك. سودان بەرگى 30 جىلدىڭ ىشىندە قۇجات 7 رەت جاڭارتىلىپتى. سوڭعى جاڭارتۋ 2023-جىلدىڭ 19-ساۋىرىندە ەنگىزىلگەن. زاڭداعى اقتالۋعا جاتاتىن تۇلعالار مەن اقتالۋعا جاتپايتىن تۇلعالاردىڭ ساناتى 30 جىل بۇرىنعى رەداكسياسىنداعىداي وزگەرىسسىز قالعان.

ارينە، تاريحقا وتكەننىڭ ولشەمىمەن قاراۋعا بولمايدى، وتكەن كۇندەردىڭ قاسىرەتى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولماۋعا ءتيىس. الايدا پرەزيدەنت ايتقانداي، «ميلليونداعان ادامنىڭ توتاليتاريزم قۇربانى بولعانىن جادىمىزدا ساقتاۋ - قاستەرلى پارىزىمىز».