تىرىدەي جەرلەنگەندەر

استانا. قازاقپارات - وسى زامانعى كينولاردىڭ ءوزى ءبىرتۇرلى بولىپ كەتتى. بۇرىندارى اۋىزدان اۋىزعا تارالعان اڭىز اڭگىمەلەردەن عانا ەستىپ قالاتىن قورقىنىشتى جاعدايلار شىندىققا اينالىپ كەتكەندەي.

وركەنيەتكە ەرتەرەك جەتكەن رەجيسسەرلەر ولگەندەردى تىرىلتىپ، تابىتتان تۇرىپ كەتەتىندەردى كەز كەلگەن فيلمگە قىستىرا كەتۋدى ادەتكە اينالدىردى. مۇنداي ۇرەي مەن ءۇمىتتى قالامىنا ارقاۋ ەتكەن جازۋشىلار دا بار. وي جەتەگىندە جۇرەتىن شابىت يەلەرى سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىستى نەشە ءتۇرلى جانداندىرىپ، ءتىپتى كىتاپ بەتىن اشۋدان قالدىرادى.

فيزيولوگ پاۆلوۆ 1898 بەن 1918-جىل ارالىعىندا تىرپ ەتپەي قالىڭ ۇيقى قۇشاعىندا جاتقان ءبىر ناۋقاس تۋرالى قىزىقتى دەرەك قالدىرعان. ومىردە بولعان مۇنداي وقيعالار الەمنىڭ ءار شالعايىندا دا كەزدەسەدى. 20 جىل ۇيقى قۇشاعىندا جاتقان الگى ادامنىڭ جۇرەگى مينۋتىنا 2-3 رەت قانا باياۋ سوعىپ تۇرعان (نەگىزى مينۋتىنا 60-90 رەت سوعۋى كەرەك). بۇلاردى نە ولدىگە، نە تىرىگە جاتقىزا الماعان عالىمدار ادام بويىندا بولاتىن كەيبىر قۇبىلىستاردىڭ شەشۋىن ءالى كۇنگە تابا الماي كەلەدى. جەرلەنگەلى جاتقان ادامنىڭ تابىتتان تۇرىپ كەتۋى، ءتىپتى كوردەن شىعۋى سەكىلدى جايسىز جاعدايلار بولعان ومىردە. . .

ماسەلەن ەگيپەتتە مەيرامحانا داياشىسى حامدي حافەز ءال- نۋبي جۇمىس ۋاقىتىندا جۇرەگى توقتاپ، اۋرۋحاناداعىلار ونىڭ ولگەندىگىن مالىمدەگەن. تۋىستارى جىگىتتىڭ دەنەسىن الىپ كەتىپ، جۋىپ جاتقان كەزدە ءمايىتتى قاراۋعا دارىگەر دە كىرگەن. ءدال وسى ساتتە مارقۇم ءتىرىلىپ، جانازاعا كەلگەندەردىڭ ەسىن شىعارىپتى.

برازيليادا ءولدى دەگەن ازامات ءوز جانازاسىنا قاتىسىپ، تالاي جۇرتتى ەسىنەن ايىرعان.

كولىك جۋۋمەن اينالىسقان جىگىت ۇيىنە كىرىپ كەلگەندە تۋىستارى تابىت باسىنا جيىلىپ، مارقۇممەن قوشتاسىپ جاتقان. ءدال وسى ساتتە « جوقتاۋ ايتىپ» وتىرعانداردىڭ ءبىرازى تالىپ قالعان. سويتسە، ءولدى دەپ وتىرعان جىگىتتىڭ اعاسى ءمايىتحانادا ءوز باۋىرىنا ۇقسايتىن ادامدى كورىپ، ونى ءىنىم دەپ ۇيىنە الىپ كەتكەن. قىزىعى سول، الگى تابىتتىڭ ىشىندە جاتقان مارقۇم دا تىرىسىندە كولىك جۋۋمەن اينالىسقان.

كەيدە ادامنىڭ و دۇنيەگە كەتىپ قالعانداي اسەردە بولاتىنىن دارىگەرلەر جوققا شىعارمايدى. ماسەلەن سۋسامىر دەرتىنە شالدىققاندار سونداي كۇي كەشەدى ەكەن. ايتالىق 1996 - جىلى 59 جاستاعى مورين دجونس قۇلاپ، ەسىنەن تانىپ قالادى. شاقىرتۋمەن كەلگەن وتباسىلىق دارىگەر ودان تىرشىلىك بەلگىسىن كورمەگەن سوڭ، ولگەندىگى تۋرالى حاتتاما تولتىرادى. تەك ونى الىپ كەتۋگە كەلگەندەر «مارقۇمنىڭ» بويىنان ءالسىز قيمىلدى بايقاپ قالادى. جەدەل رەانيماتسيالىق بريگادا شاقىرىلادى. وسىلايشا مورين قايتا ومىرگە كەلەدى.

ال 1937 - جىلى بولعان ءبىر وقيعا ءتىپتى قىزىق. فرانسيانىڭ سەنت- كۆەنتين دە كالە دەرەۆنياسىندا تۇراتىن 19 جاستاعى انجەلو حەي موتوسيكلىمەن اپاتقا ۇشىرايدى. كىرپىش قابىرعاعا باسىمەن سوعىلعان ول ەسىنەن تانادى. جاردەمگە جەرگىلىتى دارىگەر كەلىپ، قانداي كومەك كورسەتەرىن بىلمەي دال بولادى. سەبەبى باسىنىڭ بىت-شىتى شىققان. تىنىس العانى دا بىلىنبەيدى، تامىرى سوقپاي قالعان. سول جەردە «ءولدى» دەگەن بايلام جاسالادى. ىلە-شالا ول جەرلەنەدى.

بوردو دەگەن جەردە ساقتاندىرۋشى كومپانيا كەزىندە انجەلونىڭ اكەسى بالاسىنىڭ ءومىرىن 200000 فرانككە ساقتاندىرعانىن انىقتاپ، ماسەلەنى انىقتاۋ ءۇشىن اۋىلعا ينسپەكتور جىبەرەدى. ول وقيعانىڭ انىق-قانىعىنا جەتۋ ءۇشىن قابىردى اشتىرادى. تابىتتى قايتا اشقاندا جىگىتتىڭ دەنە قىزۋى ساقتالعانىنا قايران قالعاندار، جەدەل دارىگەر شاقىرتادى. اۋرۋحانادا بىرنەشە رەت وپەراتسيا جاسالىپ، ۇزاق ەمدەۋدەن سوڭ انجەلو ساۋىعىپ كەتىپتى.

وسىنداي جاعدايدى ءاردايىم ەسكەرۋدى قۇلاققاعىس جاسايتىن ماماندار دارىگەرلەردىڭ ناۋقاستارعا - باسىنان جاراقات العاندارعا، قويانشىق دەرتىنە شالدىققاندارعا، توك سوققانداردى، سۋىقتا جاتىپ قالعانداردى تەكسەرگەندە مۇقيات قاراۋدى ەسكەرتەدى. ويتكەنى وسىنداي جاعدايلاردا ادامداردىڭ اراسىندا ۋاقىتشا تىرشىلىك بەلگىسىن بايقاتپايتىندار بولادى ەكەن.

دەنەنىڭ مۇزداۋى كوبىنەسە ناركوتيكپەن ۋلانعاندا كورىنىس بەرىپ، ادام بويىنان ءولىمنىڭ بەلگىلەرى بايقالادى. بۇل جاعداي دارىگەرلەرگە 19-عاسىردان بەلگىلى كورىنەدى. بىردە 23 جاستاعى مەيىربيكە ولۋگە بەل بۋادى. ول ساياباققا بارىپ، مورفيي ىشەدى. ەرتەسىنە ونى بىرەۋلەر تاۋىپ الادى. دەنەسىنەن تىرشىلىك بەلگىسى بايقالمادى. قىز ءمايىتحاناعا جەتكىزىلەدى. ارادا 14 ساعات وتكەندە اسسيستەنت مارقۇمنىڭ باسىن بۇرعانىن بايقاپ قالادى. تەز ارادا دارىگەر شاقىرتىلىپ، جۇرەگىنىڭ ءالسىز قايتا سوققانىن بايقايدى. دارىگەر ميننۋ براۋن ونىڭ اياعىن ىستىق سۋعا سالىپ، جاساندى تىنىس الدىرۋدى، دەنەسىن ۋاقالاۋدى باستايدى. وسىلايشا اۋرۋحانا توسەگىندە قىز ومىرگە قايتا كەلەدى.

ومىردە دەنەنىڭ توڭۋىنان ولەتىندەر دە بار. ءبىراق ولاردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى دەر كەزىندە كومەك كورسەتىلسە، ءتىرى قالادى. 1985-جىلى 19-قاڭتاردا مىناداي وقيعا بولعان. تاڭەرتەڭ اتا-اناسى ۇيقى قۇشاعىندا جاتقاندا ەكى جاسار مايكل تروش جۇقا كيىممەن دالاعا شىعادى. ول كەزدە ميلۋوكيدە (ۆيسكونسين شتاتى) 40 گرادۋس اياز بولىپ تۇرعان-دى. بالا ەسىنەن تانىپ قالادى. اكەسى ونى بىرنەشە ساعاتتان سوڭ تاۋىپ الادى. ول كەزدە بالا قاتتى توڭعاندىقتان، ىشەك قۇرىلىستارى دا قاتىپ قالادى. ءولى دەنەنى اۋرۋحاناعا جەتكىزىپ، دارىگەرلەر ۇكىلى ۇمىتپەن ەمدەۋ شارالارىن قولعا الادى. ارادا ءۇش كۇن وتكەندە بالاعا قايتا جان بىتكەن. ءدال وسىنداي جاعدايدا دارىگەرلىك ەم-دوم ادام ءومىرىن ساقتاپ قالۋعا بولاتىندىعىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەدى.

ادامنىڭ ءولىمى مەن قايتا ءتىرىلۋى توڭىرەگىندە اڭگىمە ۇزاق جىلدار، عاسىرلار بويى توقتاعان ەمەس. بىرەسە اڭگىمە وزەگىنە اينالىپ، ەندى بىردە قايتا ۇنسىزدىك باستالادى. 1979-جىلى بۇل تاقىرىپ كىتاپقا اينالدى. « تىرىدەي كومىلگەندەر» دەپ اتالاتىن كىتاپتىڭ اۆتورى ەشكىمگى بەلگىسىز فرانسۋزدىق تەراپەۆت- دارىگەر - جان-يۆ پەرون-وترە. ونىڭ دوسى پروفەسسور لۋي-كلود ۆينسان گوللانديا، بەلگيا، ليۋكسەمبۋرگ جانە فرانسيادا امەريكالىق اسكەرلەردىڭ زيراتتارىن تەكسەرەتىن كوميستسيادا جۇمىس ىستەگەن. قۇپيا تۇردە سولداتتارعا جاسالعان وپەراتسيالاردىڭ بارىسىندا ولاردىڭ كەيبىرەۋى تىرىدەي جەرلەنگەندىكتەرىن دە ايتقان سوڭ، دارىگەر قولىنا قالام الادى.

پروفەسسور ۆينسان دوسىنا كوزبەن كورگەندەرىن ايتا وتىرىپ، جەرلەنگەندەردىڭ 4 پايىزى تىرىدەي كومىلگەنىن مويىندايدى. سول كەزدە 150000 مۇردە قازىلعان ەدى. سوندا ولاردىڭ قانشاسى ءتىرى كومىلگەنىن ەسەپتەي بەرىڭىز. مارقۇمداردىڭ ەشقايسىسىنىڭ قول-اياعى سىنباعان، ساپ-ساۋ. اعاش تابىتتار قايتا اشىلماستاي ەتىپ بەكىتىلگەن. دوكتور پەرون-وترە ءوز كىتابىندا ا ق ش- تا كۇنىنە كەمى 20 ادام جۇرەك دەرتىنەن كوز جۇمدى دەپ كومىلەتىندىگىن ايتادى.

پروفەسسور ۆينساننىڭ ايتۋىنشا فرانسۋزداردىڭ 10 پايىزىنىڭ عانا شىن ولگەنى انىقتالعان. پەرون-وترە 1976 - 1978 - جىلدار ارالىعىندا يسپانيادا تىرىدەي 47 ادام كومىلگەنىن ايتادى. ولار قارا جەر قوينىنا بەرىلگەن التى كۇننەن سوڭ قۇتقارىلعان. چەرنىي يۋمور

ۋەلسك مەديسينا كوللەدجىنىڭ 38 جاستاعى پروفەسسورى يان بوندەنسون دە و دۇنيەنىڭ ەسىگىن «ەركىن اتتاماي» جاتىپ جەرلەنگەندەر تۋرالى كەزەكتى بەستسەللەر جازعان. ونىڭ ايتۋىنشا دا دارىگەرلەر ءۇشىن مۇقياتتىلىق قاشان دا كەرەك. 18-عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن ادامنىڭ ولگەنىن ءبىلۋ ءۇشىن كۇتۋگە تۋرا كەلگەن. ايتالىق مۇردەنىڭ يىستەنۋى، تەرىنىڭ ءىرۋى سەكىلدى بەلگىلەر انىقتالعان سوڭ عانا ادامنىڭ ولگەندىگى تۋرالى قورىتىندى جاسالعان.

كوپتەگەن دارىگەرلەر ءولىمدى مۇرىن نەمەسە اۋىزدان شىققان بوگدە جاعىمسىز يىسپەن شاتاستىرادى ەكەن. قۇلاعىنا ايقايلاپ، دىبىسقا نازار اۋدارۋىن، كوز قاراشىعىنا قاراپ، تامىرىن ۇستاپ كورىپ، قول-اياعىن قيمىالداتىپ، سەزىمتال جەرلەرىن ۇستاپ كورىپ، ءوز قورىتىندىسىن جاسايتىندار بار.

1796-جىل ادام ءولىمىن انىقتايتىن گالۆان قۇرالى العاش رەت قولدانىلدى. مارقۇمنىڭ بۇلشىق ەتىنە ەلەكترود جىبەرىلىپ، ەگەر سول جەر جيىرىلار بولسا، وندا ادام ءالى دە ءتىرى دەگەن قورىتىندى جاسالعان. مەديسينانىڭ جەدەل دامۋى ادام ءولىمىن تەز ارادا انىقتاۋعا دا مۇمكىندىك بەردى. الايدا ولىمگە كۇمانمەن قاراۋ بۇنىمەن توقتاعان جوق.

18-عاسىردا گەرمانيادا مارقۇمنىڭ قانشالىقتى سەزىمتالدىعىن، ءتىرىلتىپ الۋعا مۇمكىندىگىن انىقتاۋعا ارنالعان ورتالىقتار سالىندى. جارتىلاي ءمايىتحانا سانالاتىن ورىنداردا ولگەن ادامداردى تىرىلتۋگە مۇمكىندىك قانشالىقتى ەكەندىگى انىقتالدى. وندا مۇردەلەردىڭ سوڭعى ءۇمىتى سىنالدى. وسىنداي ورتالىق 1828-جىلى فرانكفۋرتە تۇرعىزىلعان. وسىندا ايەلدەر مەن ەرلەرگە ارنالعان پالاتالاردا 23 ورىن بولعان. ءار پاسيەنتتىڭ قولى قوڭىراۋعا بايلانعان جىپپەن ۇشتاستىرىلعان. بارىنەن دە مۇندا ادام بويىنان شىعاتىن ءتۇرلى دىبىس وتە ۇرەيلى بولىپتى. بۇل تاجىريبە وزگە ەلدەرگە تارالماعانىمەن، نەمىس حالقىن سىناقتان وتكىزگىن 23 جىلدا 46 مىڭ ادامنىڭ بىردە ءبىرى تىرشىلىك نىشانىن بايقاتپاپتى. بايكي يز سكلەپا

1792 - جىلى گەرسوگ فەرديناند بريۋنسۆيكسكي اينەك تەرەزەسى بار تابىتتى ارنايى جاساتادى. اۋا وتكىزگىشى بار تابىتتىڭ كىلتىن جانىنا قويۋدى دا ەسكەرتىپتى. ال 1822-جىلى نەمىس دارىگەرى ادولف گۋتسميت جاساعان تابىت ءتىپتى ۇزىن مۇرجامەن جەرگە كومىلەدى. ول مارقۇم تىرىلە قالعان جاعدايدا اۋامەن قامتاماسىز ەتىپ، كومەك كەرەك بولسا ادام شاقىرۋعا ارنالعان. ونىڭ بۇلايشا قام جاساۋىنا كوزدەن كورگەندەرى سەبەپ بولسا كەرەك- تى. ايتپاقشى، گەرمانيانىڭ وزىندە دارىگەرلەردىڭ كىناسىنەن جىلىنا كەمى 20 ادام تىرىدەي كومىلەتىن كورىنەدى.

1970- جىلدارى انجەلو حەي كۇنكورىس قامى رەتىندە جاڭالىق اشۋدى ءجون كورىپتى. ول ءوزى جاساعان قاۋىپسىز تابىتتى 6000 دوللارعا باعالاعان. جۇمساق جاستىق پەن جاقتاۋلار ادامنىڭ ەركىن جاتۋىنا، ءتىپتى وتىرۋىنا دا ىڭعايلى. كومەك كەلىپ جەتكەنشە قاجەت بولار دەگەن ويمەن ءارى ۋاقىت وتكىزۋ ءۇشىن ازىق-تۇلىك ساقتاۋ ورنى، شاعىن كىتاپحانادا جاسالعان. كيسلورودپەن قامتاماسىز ەتۋ، جەلدەتكىش، دارەت سىندىرۋ، دابىل بەرگىش سەكىلدى قۇرالدار پۋلتپەن باسقارىلادى. ءتىپتى تاپسىرىس بەرۋشىلەرگە مۇزداتقىش پەن ماگنيتوللا دا ورناتىلىپ بەرىلەدى.

وتكەن عاسىردىڭ 90- جىلداردىڭ ورتاسىندا ساعات شەبەرى فابريسيو كازەللي تابىتتىڭ جاڭا ءتۇرىن ۇسىنىپ، كورسەتىلەتىن قىزمەت ءتۇرى كوپتىگىمەن ەرەكشەلەندى. قۇنى 4500 دوللار تۇراتىن تابىتتى الۋشىلاردى قايدام، وندا ورناتىلعان قۇرالدارعا قىزىعۋشىلار تابىلىپتى.

ءيا، ادامدى ولۋگە دە قىزىقتىراتىندار بار. ءبىراق كەز كەلگەن كىسىنىڭ بۇل ومىردەن وڭايلىقپەن كەتكىسى كەلمەيدى. دارىگەرلەرگە دە سەنىمسىزدىك كۇشەيگەن بۇگىنگىدەي ۋاقىتتا تەك قارتايىپ ءولۋدى عانا تىلەيتىندەر كوپ. . .

تۇركىستاندا تۋىپ، قازىر ماسكەۋدە تۇراتىن نازيرا رۇستەموۆا ءتورت جاسىندا وتە سيرەك كەزدەسەتىن، لەتارگيالىق اۋرۋعا دۋشار بولىپتى. كوزى ءىلىنىپ كەتكەن ءسابي ۇيقىدان بىرنەشە جىل وتكەن سوڭ عانا ويانادى. العاشقىدا نازيرانى ولدىگە ساناعان اتا-اناسى ونى ارۋلاپ، كومىپ تاستايدى.

ءسابيىن «جەرلەگەن» كۇنى نازيرانىڭ اكەسى مەن اتاسى تۇندە بىردەي تۇس كورەدى. بەلگىسىز داۋىس ولارعا، ءوز قىزدارىن تىرىدەي كومىپ، كەشىرىلمەس كۇنا جاساعانىن جەتكىزەدى. ەكەۋى دە ۇيقىسىنان شوشىپ ويانىپ، مولادا جاتقان قىزدى قازىپ الادى. وبلىستىق اۋرۋحاناعا الىپ بارىپ قايتا تەكسەرتكەندە، جۇرەگى مينۋتىنا 1-2 رەت قانا سوعىپ تۇرعان. ءسابي تاشكەنتتەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا جەتكىزىلىپ، سول جەردە ۇيقىدان ويانعانشا، ارنايى دەم بەرەتىن قاپشىقتا جاتادى.

نازيرانىڭ ۇيقىسى 16 جىلعا سوزىلدى. «1985-جىلى 29 -تامىزدا وياندىم. تۇسىمدە قايتا-قايتا تەلەفون شىرىلى ەستىلدى. تەلەفوندى مەنەن باسقا ەشكىم كوتەرمەيتىنىنە كوزىم جەتكەننەن كەيىن، ورنىمنان تۇرىپ، كورشى بولمەدەگى تۇتقانى كوتەردىم. سول جەردە وتىرعان ەكى مەدبيكە ەسىنەن تانىپ قالدى. جان-جاعىما قارادىم، جاتقان كەرەۋەتىم جوق. سويتسەم، مەن كورشى بولمەگە ەسىكتەن ەمەس، قابىرعادان ەش كەدەرگىسىز ءوتىپ كەتىپپىن»، - دەيدى اۆتور.

بۇل - ءبىزدىڭ ينتەرنەتتەن وقىعانىمىز. سەنەسىز بە، الدە. . .

دۋاناباي جولداسبەك

« ايقىن» گازەتى. 2013