تۇسكيىز شەبەرى

«نەلىكتەن تۇسكيىز؟» دەپ سۇرارسىز. ءيا، قازاق حالقىنىڭ ءبىر عانا كيىز ءۇي جابدىعى مەن ونىڭ ىشكى-سىرتقى ينتەرەرىن تولىقتىراتىن ءاربىر دەتالى قولونەر تۋىندىسى ەكەنىنە داۋ جوق. ءبىراق سولاردىڭ ىشىندەگى تۇسكيىزدىڭ ورنى دا، وزىندىك قۇنى دا ەرەكشە. ول - كيىز باسۋ، ويۋ سالۋ جانە كەستەلەپ تىگۋ سەكىلدى ءۇش بىردەي ونەردىڭ قوسىندىسى. تۇسكيىزدىڭ، اسىرەسە الۋان ايشىقتى ويۋىنىڭ ءوڭىن اشىپ، جالپى ديزاينىن جارقىراتا كورسەتەتىن دە وسى سوڭعىسى - كەستەلەپ تىگۋ. بۇل - ايرىقشا ىجداعات پەن ديزاينەرلىك شەبەرلىكتى، سونداي-اق كوزدىڭ وتكىرلىگىن قاجەت ەتەتىن ۇزاق پروتسەسس. ونى تىگۋ بارىسىندا شەبەر بولاشاق تۇسكيىزدىڭ ويۋ-ورنەگىنە ءوزىنىڭ العاۋسىز نيەتى مەن اق تىلەگىن دە سىڭىرەدى. سوندىقتان دا ول ءۇيدىڭ ءسانىن كىرگىزىپ، سالتاناتىن اسىراتىن كوپ بۇيىمنىڭ قادىرلىسى بولدى. سان ۇرپاقتى قىستا سۋىقتان، جازدا ىستىقتان قورعادى. ۇلعا - ميراس، قىزعا جاساۋ رەتىندە بەرىلدى. كۇنى كەشەگە دەيىن سولاي بولىپ كەلدى.

زاكيا اقاي قىزى - سول ءداستۇردى بەرىك ۇستانعان ۇلكەن اۋلەتتىڭ اناسى، وسىناۋ ۇلتتىق قولونەردىڭ جاناشىرى ءارى جالعاستىرۋشىسى. «ويۋ-ورنەك وي ايتار» دەپ اتالاتىن كىتاپتىڭ اۆتورى.

مىنە، زاكيا اپاي قول جەتەر جەردەگى بالا-شاعاسىنىڭ ۇيلەرىنەن الدىرعان، ءوز قولىنان شىققان تۇسكيىزدەردى قازاق ءۇيدىڭ كەرەگەلەرىنە تۇگەل ءىلدى. اراسىندا الماتىدا تۇراتىن ەكى قىزىنا بەرگەن تۇسكيىزى عانا جوق دەمەسەڭىز، وسىنداعى بارىنىڭ ءوزى التى قانات اق ءۇيدى تۇگەل الىپ تۇر.

«مىنا تۇسكيىزدى ەڭ العاش 7-سىنىپتا وقيتىن كەزىمدە تىكتىم، - دەيدى زاكيا اپاي ءۇيدىڭ قاق تورىنە ىلىنگەن، ءجىتى ءۇڭىلىپ قاراماساڭ، كونەلىگى اسا بىلىنە قويمايتىن تۇسكيىزدىڭ كەستەلى تىگىسىن قولىمەن سيپاپ. - ۇزاتىلعان كەزىمدە جاساۋىممەن بىرگە كەلگەن. سودان بەرى تورىمدە تۇر. ال مىنا قاسىندا تۇرعانى - وتاۋ قۇرعان جان جارىم وكەگە ارناپ تىككەن تۇسكيىزىم». سودان بەرىدە زاكيا اپا تۇلا بويى تۇڭعىش ۇلىنان باستاپ، ءسۇت كەنجەسىنە دەيىنگى ۇل-قىزدارى دۇنيەگە كەلگەن سايىن ءارقايسىسىنا ارنايى تۇسكيىز تىككەن. كەيىن اتاۋلى دۇنيەسىن ءوزدى-وزىنە - ۇل كوتەرگەن وتاۋعا، قىز كەتەردەگى جاساۋىنا بەرىپ وتىرعان. ەندى ارادا ءبىراز جىل وتكەندە بۇل تۇسكيىزدەر زاكيا اپانىڭ بالالارىمەن بايلانىستى جىلى ەستەلىكتەرىن جاڭعىرتقان سىڭايلى، ءاربىرىنىڭ تاريحىنا توقتالعان سايىن ءجۇزى نۇرلانىپ، اڭگىمەسى جاندانا تۇسەدى. سول اسەرلى اڭگىمە-باياننىڭ جەتەگىندە كەرەگەدەگى تۇسكيىزدەردىڭ ويۋ-ورنەگى مەن زەرىنە ءۇڭىلىپ قويامىن. كەنەت كوزىم بوساعا جاققا تاياۋ تۇرعان تۇسكيىزدىڭ جوعارى تۇسىنا ىلىنگەن ۇكىلى تۇيمەگە ءتۇستى.

«مۇنى ماعان شەشەم امانات ەتكەن»، - دەدى زاكيا اپا مەنىڭ نازارىم اۋعانىن بايقاپ. مىنە، قىزىق! تۇيمەنىڭ جاسالعانىنا كەمىندە 120 جىل بولىپتى. وعان قوسا، زۇلماتتى جىلدارعا تىرەلەتىن ءوز تاريحى دا بار ەكەن.

مىنا تۇيمەنىڭ قاي جىلى جاسالعانى بەلگىسىز. ءبىراق اكەدەن قىزىنا، اجەدەن نەمەرەسىنە ميراس ەتىلۋ تاريحىنىڭ ءوزى ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت ارالىعىن قامتيدى.

«شەشەم دەپ وتىرعانى، نەگىزى، ءوز اجەسى، ياعني اكەسىنىڭ اناسى. سول كىسىنىڭ باۋىرىندا وسكەندىكتەن، شەشەم دەپ ايتادى»، - دەپ سىبىرلادى قاسىمدا تۇرعان ورتانشى ۇلى نۇرلان (سوندىقتان وقىرماندى جاڭىلدىرماس ءۇشىن بۇدان ءارى اجەسى دەپ جازدىق). اپامىز سول ءبىر قايتا ورالماس كۇندى ەسىنە العانداي ءسال كىدىرىپ، ءسوزىن جالعادى.

«اجەمنىڭ اكەسى ەرقارا ايماققا ايگىلى، بەدەلى زور مولدا بولعان ەكەن. كامونەستەر (كوممۋنيستەر) بيلىگى ونى جازىقسىز تۇتقىنداپ، الا جونەلىپتى. سودان امان ورالمايتىنىن سەزسە كەرەك، اتامىز وڭىرىندەگى وسى تۇيمەنى جۇلىپ الىپ، «كوزىمدەي كورىپ ءجۇر» دەپ، قىزىنا لاقتىرىپتى. سودان قايتىپ اكەسىن كورمەپتى. جارىقتىق اكەسىن ساعىنعاندا وسى تۇيمەنى قالتاسىنان الىپ، سيپالاپ وتىراتىن. كەيىن، 102 جاسقا كەلىپ، قايتىس بولارىنىڭ الدىندا ماعان امانات ەتتى»، - دەدى زاكيا اپا زامانىندا مىقتى ۇستانىڭ، الدە زەرگەردىڭ قولىنان شىققان تۇيمەنى ايالاي سيپاپ.

زىمىراعان ۋاقىتتىڭ الىس تۇكپىرىندە قالعان سول وقيعا كوز الدىنا كەلدى مە، الدە ءوزى دە اجە بولعان شاعىندا شەشەگە دەگەن ساعىنىشى وياندى ما، ءسال مۇڭايىپ قالدى.

سول اۋاندا اڭگىمە بۇگىنگى كۇنگە، ءوزىن تولعاندىراتىن جايتتارعا اۋىستى. وسى قولونەرىمىزدى، ۇلتتىق مۇرامىزدى كوبىرەك جازىپ-كورسەتىپ، ناسيحاتتاۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. بۇگىنگى جاستار كەيدە تۇسكيىز، سىرماق، تەكەمەت دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلە بەرمەيتىنىنە جۇرەگى اۋىراتىنىن جەتكىزدى. «مىنا تۇسكيىزدەرگە شەتەلدىك تۋريستەر قاتتى قىزىعادى، باعاسىنا قاراماي ساتىپ الادى. ال ءوزىمىز قادىرىن بىلمەي ءجۇرمىز، - دەيدى قىنجىلىسىن بىلدىرگەن زاكيا اپا. - مۇندا حالقىمىزدىڭ تانىمى مەن ءبىتىم- بولمىسى جاتىر عوي!»

مەن تەك باس يزەدىم. بۇگىندە قىتاي مەن موڭعوليادان اتامەكەنگە ورالعان وتباسىلاردا عانا بولماسا، كەڭەستىك قازاقستاندا 80-جىلداردان بەرگى كەزەڭدە تۋعان زامانداستارىمنىڭ ۇيىنەن تۇسكيىز كورە قويۋىڭىز ەكىتالاي. وسى ويدىڭ جەتەگىندە تۇرىپ، بۇل تاقىرىپقا ءوزىمدى نەندەي كۇش جەتەلەگەنىن تۇسىنگەن سياقتىمىن. زاكيا اپامەن تۇيدەي قۇرداس مەنىڭ انامنىڭ دا قولىنىڭ ىسمەرلىگى بار. ءتۇرلى قۇراق كورپە، ناۋرىز مەيرامىنا ارنالعان شاپان، تاقيالارىمىزدى ءوزى تىگەتىن. ءبىزدىڭ ۇيدە دە انامىزعا شەشەسىنەن ميراس بوپ قالعان كونەلەۋ تۇسكيىز ءىلىنىپ تۇراتىن. انامىز سول تۇسكيىزدىڭ توزىڭقىراعان تۇستارىن رەتتەپ، رەستاۆراتسيا ىستەپ قوياتىنى ەسىمدە. كەيىن، جاسى ۇلعايا كەلە، كوزى ناشارلاي باستاعان سوڭ، ءىس تىگۋىن قويدى. ال ءبىز سول تۇسكيىزدى قۇنتتاپ، ساقتاي المادىق. وكىنىشتى. ءبىراق كەيىنگى كەزدەرى ەلدە ۇلتتىق ناقىشتاعى كيىمدەر، ءتۇرلى بۇيىمدار قايتا قولدانىسقا ەنىپ جاتىر. تۇسكيىز دە سول قاتاردان تابىلادى دەگەن ءۇمىت بار.

ءماتىن: ايبىن شاعالاق، فوتوسۋرەت: ەربولات شادراحوۆ