تەرگەۋشىلەر «الكەي مارعۇلان تىڭشى، ءبىراق قازىر ولگەن » دەپ اقپار بەرگەن

مەن ءومىرىنىڭ كەيىنگى جەتى-سەگىز جىلىندا وعان ايىنا ەكى رەتتەن بارىپ، جيىرما بىردەن استام ماقالاسىن جاريالاعان ەكەنمىن. سول كەزدە ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىنە، قاراپايىمدىلىعىنا، ويلاۋ جۇيەسىنىڭ وزگەشەلىگىنە تاڭ قالعان ەدىم. بارعانىمدا، قولىما قالام، داپتەر السام ۇندەمەۋشى ەدى. بۇل ءوزىنىڭ زامانىنان ۇرىككەن ادەت بولۋى كەرەك. ويتكەنى، الەكەڭنىڭ ومىرىندەگى، ءوزىنىڭ ايتۋىنشا، ەڭ قيىن كەزەڭ - 1930-1934 -جىلداردىڭ ارالىعى. سونىڭ ىشىندە 1932 -جىلى ءوزىنىڭ وتانى - شىدەرتىنىڭ بويىنا كەلىپ، قولجازبالارىن ىزدەگەن. قولجازبالارىن سونداعى قاندى ادىر دەگەن جەرگە تىققان ەكەن، ءبىراق سول بويى تابا المادى-اۋ دەيمىن.

دانەل اپايدى قولقالاي وتىرىپ، ول كىسىنىڭ ۇيىندەگى كىتاپحاناسىن «وتىرار كىتاپحاناسى» عىلىمي ورتالىعىنا الدىردىم. قولجازبالارىن، ءوزىنىڭ ەڭ ءبىر قيماس زاتتارىن دانەل اپاي بەردى. قازىر بەس تومدىق ەپيستوليارلىق مۇرالارىن دايىنداپ جاتىرمىز. ەكى تومى دايىن تۇر. بۇل - الەكەڭنىڭ جان دۇنيەسىن كورسەتەتىن وتە جاقسى باسىلىم بولادى دەپ ويلايمىن.

ءبىر ەستەلىك: 1932-34 -جىلدارى بۇل كىسى ورتالىق كوميتەتكە حات جازادى. قىرعىزداردا قازاقبايەۆ دەگەن ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى بولعان. الماتىدا ۇستاپ الادى دەپ، سول قازاقبايەۆقا جازعان عوي حاتتى. «ەلدە اشارشىلىق، قازاقتار بىشكەككە كەلىپ جاتىر، سولارعا كومەك كورسەتىڭىزدەر» دەپ. قازىر بىشكەكتە «قازاق اۋىلى» دەگەن بار. توبىقتى اۋىلى دەسەك تە بولادى. وندا ابايدىڭ، ورازبايدىڭ، اباي اۋدانى ادامدارىنىڭ ۇرپاقتارى تۇرادى. ولاردىڭ، كوپ بولسا، بەس-التى ءۇيى عانا قايتىپ ورالدى. مەن قىرعىزدارعا قالجىڭدايمىن: «ەگەر سەندەردەن اباي سياقتى ۇلى اقىن شىعاتىن بولسا، تاڭ قالىپ، قىرعىز ەكەن دەپ قالماڭدار، ويتكەنى، ول ءبارى ءبىر توبىقتى بولىپ شىعادى» دەپ. ويتكەنى، سول جەردەگى توبىقتىلاردىڭ ءۇش-تورتەۋى عىلىم اكادەمياسىندا ىستەيدى.

1934 -جىلى لەنينگرادتا كيروۆ ولگەننەن كەيىن ستالينگە قارسى ستۋدەنتتەردىڭ نارازىلىعى بولعان. الەكەڭ دە ۇستالعان. عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى كامالوۆ دەيتىن بولعان. سول كىسى الەكەڭە: «سەن قازاقستانعا قايتپا، ماسكەۋدەگى اسپيرانتۋراعا ءتۇس، ءبىز ماسكەۋگە كەلدى، سوسىن لەنينگرادقا كەتتى دەپ ايتامىز، سوندا سەنىڭ قايدا ەكەنىڭدى ك گ ب بىلمەي قالادى. وسىلاي جاسىرىنا تۇرا تۇر» دەپتى. «سودان كەيىن مەن 1938 -جىلعا دەيىن قايتقان جوقپىن» دەپ ايتقان ەدى ماعان اڭگىمەسىندە الەكەڭ. ال، ەندى تەرگەۋشىلەردىڭ «ماعجان جۇمابايەۆتىڭ تىڭشىلارىنىڭ ءبىرى - الكەي مارعۇلان، اسپيرانت. ءبىز ىزدەستىردىك، ءبىراق قازىر ولگەن ەكەن» دەپ اقپار بەرگەنى بار. وسى «ولگەن» دەگەن ءسوز تەرگەۋشىلەردىڭ الەكەڭنىڭ سوڭىنا مىقتاپ تۇسۋىنە بوگەت بولعان سياقتى. وسى ءجايت قازاق حالقىنىڭ باقىتى ءۇشىن الەكەڭدى امان قالدىردى دەپ ويلايمىن.

مۇحتار اۋەزوۆ لەنيندىك سىيلىقتى العاننان كەيىن قانىش ساتبايەۆ الكەي مارعۇلان ەكەۋىن شاقىرىپ الىپتى. «عىلىم اكادەمياسى، تاريح، ادەبيەت ينستيتۋتتارى بار بولسا دا، قازاقتىڭ تاريحى، ونىڭ ىشىندە ابىلاي مەن كەنەسارى قالىپ بارا جاتىر عوي. 1949-54 -جىلدارى اراسىنداعى داۋىل باسىلدى، مۇحتار، سەن لەنيندىك سىيلىقتى الدىڭ، الكەي، سەن - اكادەميكسىڭ. وسىعان دايىندالىڭدار» دەپتى. اۋەزوۆ وسىعان: «ءيا، حان كەنەنى باياعىدا مەن العانمىن، ابىلايدى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ الىپ، ماتەريال جيا باستاپ ەدى…» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. سودان مۇحتار اۋەزوۆ قايتادان حان كەنەنى، ال الەكەڭ ابىلايدى العان عوي تاقىرىپ قىلىپ. سول ابىلايعا بايلانىستى جيناپ، ماشينكاعا باستىرعان ەڭبەكتەرى، شامامەن 80-90 بەتتەي، قازىر مەملەكەتتىك مۇراعاتتا. سول ماتەريالدى جيسا، 2-3 تومدىق بولادى دەپ ويلايمىن.

قىزىلاسوۆتىڭ «الكەي مارعۇلان - عىلىمداعى اقىن. سونىڭ ىشىندە ارحەولوگيا سياقتى تازا زاتتىق عىلىمنىڭ ءوزىن اقىندىق ەپوس سەكىلدى بەردى» دەگەن ءسوزى بار. جازعاندارى، شىندىعىندا، دا كوركەم ەپوس سياقتى وقىلادى.