تاريحتى وزگەرتكەن اسپاز: ونىڭ جاڭالىعى اسكەردى اسىراپ، تەڭىزشىلەردى اجالدان اراشالادى

ونىڭ ەسىمى نيكوليا اپپەر بولاتىن.

فرانسيا، 1795 -جىل. ەل توڭكەرىستىڭ قاندى جىلدارىنان كەيىن ءالى ەس جيىپ ۇلگەرمەگەن ەدى. سوعىس تولاستاماي، اسكەر مەن ساربازدار تۋعان جەرىنەن تىم جىراققا ۇزاپ، شايقاسىپ جاتتى. سول كەزدە اسكەريلەر ەڭ قاراپايىم كورىنگەنىمەن، شەشىمى تابىلماعان ۇلكەن ءبىر ماسەلەگە تاپ بولدى. ازىق-تۇلىك ساربازدارعا جەتكەنشە بۇزىلىپ كەتەتىن. نان كوگەرىپ، ەت ءشىريتىن. كوكونىستەر ۇزاق جولعا شىدامايتىن.

تەڭىزشىلەر مەن ساربازدار ءتىس سىندىرارلىقتاي قاتتى كەپتىرىلگەن نانمەن (سۋحار) نەمەسە تۇزى سورعالاعان ەتپەن عانا قورەكتەندى. ال ول ەتتى جەۋ ءۇشىن ساعاتتاپ سۋعا ءجىبىتۋ كەرەك ەدى. اشتىق، قاجىعاندىق جانە سينگا (قۇرقۇلاق) اۋرۋى وقتان دا بەتەر جالماۋىز بولىپ، مىڭداعان جاننىڭ ءومىرىن قيدى. وسى تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن فرانسيا ۇكىمەتى سىياقى جاريالادى: اسكەرگە ارنالعان تاعامدى ۇزاق ۋاقىت بۇزباي ساقتاۋدىڭ امالىن تاپقان ادامعا 12000 فرانك بەرىلەتىن بولدى.

بۇل ىسكە نيكوليا اپپەر بىلەك سىبانا كىرىستى. ول ۇلى عالىم ەمەس ەدى. لابوراتورياسى دا بولعان جوق. ءتىپتى ميكروورگانيزم دەگەننىڭ نە ەكەنىن دە بىلمەيتىن. ويتكەنى ول زاماننىڭ عىلىمى مۇنى ءالى اشىپ ۇلگىرمەگەن- ءدى. ول جاي عانا اسپاز ءارى كونديتەر بولاتىن. وتتىڭ قىزۋىن، تاعامنىڭ ءيىسى مەن ءدامىن سەزىنەتىن، كۇندەلىكتى تاجىريبەگە سۇيەنگەن قاراپايىم جان.

وسىلايشا ول تاجىريبە جاساۋعا كىرىستى. جىلدار ارتىنان جىلدار جىلجىدى. شولمەكتەردى، قۇتىلاردى، قىش ىدىستاردى قولدانىپ كوردى. ولاردى بالاۋىزبەن، تىعىنمەن، مەتالمەن بەكىتتى. ءارتۇرلى تەمپەراتۋرادا قايناتتى. ۋاقىتىن، ءپىشىنىن، ءادىسىن ۇنەمى وزگەرتىپ وتىردى. ءبىراق كوپشىلىك تاجىريبەسى ءساتسىز اياقتالاتىن. تاماق بۇزىلىپ، شيشالار شىتىناپ، ىدىس ىشىندەگى قىسىمنان جارىلىپ كەتەتىن. تىعىندار اۋا وتكىزىپ، اقشاسى تاۋسىلدى، ءۇمىتى دە ۇزىلە باستادى.

وسىلايشا ون ءتورت جىل ءوتتى. ون ءتورت جىلدىق ساتسىزدىك، قيراعان شيشالار، شىرىگەن تاماق جانە اينالاسىنداعىلاردىڭ كەلەمەجى… ءبىراق اپپەر بەرىلمەدى. ءبىر كۇنى ول ىزدەگەن امالىن تاپتى. ول ءۇشىن: اۋزى كەڭ شيشا ىدىس، تاعامدى دۇرىس ازىرلەۋ، اۋا كىرمەيتىندەي تىعىز بەكىتۋ جانە ونى قايناپ تۇرعان سۋدا بەلگىلى ءبىر ۋاقىت بويى قىزدىرۋ كەرەك ەدى. ناتيجەسى تاڭعاجايىپ بولدى!بۇرشاق سول قالپىندا قالدى. ەت بۇزىلمادى. سورپا تۇنىق قالپىن ساقتادى. تاعام اپتالاپ، ايلاپ، ءتىپتى جىلداپ بۇزىلماي تۇرا بەرەتىن بولدى.

اپپەر بۇل قۇبىلىستىڭ عىلىمي سىرىن تۇسىندىرە المادى. 1809 -جىلى ول ءوزىنىڭ بۇل جاڭالىعىن (كونسەرۆىلەۋ ءادىسىن) فرانسيا بيلىگىنە تانىستىردى. تەڭىز فلوتى ونى ءىس جۇزىندە تەكسەرىپ، ناتيجەسىنە قايران قالدى. بۇرىن سينگادان كوز جۇماتىن تەڭىزشىلەر ەندى ۇزاق ساقتالعان كوكونىستەردى جەي باستادى. 1810 -جىلى اپپەر ۋادە ەتىلگەن سىياقىسىن الدى. ءبىراق ءبىر شارتپەن: ول ءوزىنىڭ بۇل ءادىسىن بۇكىل حالىق يگىلىگىنە اينالدىرىپ، قۇپياسىن اشۋى ءتيىس ەدى.

وسىلايشا ادامزات بالاسى ازىق-تۇلىكتى ساقتاۋدىڭ العاشقى ءتيىمدى تاسىلىنە قول جەتكىزدى. بۇل جاڭالىق ءومىردى تۇبەگەيلى وزگەرتتى.

اپپەرگە دەيىن ادام بالاسى جىل مەزگىلدەرىنە، تۇزداۋ مەن كەپتىرۋگە عانا تاۋەلدى بولىپ، تاعامنىڭ قىسقا ساقتالۋ مەرزىمىنىڭ شەڭبەرىنەن شىعا المايتىن. ۇزاق ساپارلار، تەڭىز ساياحاتتارى، ۇلكەن قالالاردىڭ ءومىرى - ءبارى دە ءبىر عانا سۇراققا تىرەلەتىن: تاعامدى بۇزباي، حالىقتى قالاي اسىراۋعا بولادى؟ ونىڭ اشقان جاڭالىعى وسى سۇراقتىڭ جاۋابى بولدى.

ۋاقىت وتە كەلە شىنى قۇتىلاردىڭ ورنىن مەتالل بانكالار باستى، الىپ زاۋىتتار بوي كوتەردى. لوگيستيكا وزگەرىپ، ساياحاتتار ۇزاردى، اسكەرلەر جەدەل قيمىلدايتىن بولدى، ال قالالار اۋماعى كەڭەيدى. ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى نىعايدى. ءبىراق نيكوليا اپپەر الەمگە اتى ءماشھۇر باتىرعا اينالعان جوق. ول 1841 -جىلى، 91 جاسقا قاراعان شاعىندا تارشىلىقتا كوز جۇمدى. ءوز قاراجاتىن نەگىزىنەن جاڭا تاجىريبەلەرگە، ءادىسىن جەتىلدىرۋگە جانە وزگەلەردى ۇيرەتۋگە جۇمساعان ەدى.

ونىڭ ەسىمى ۋاقىت وتە كەلە ۇمىتىلعانىمەن، اشقان جاڭالىعى ماڭگى جاسادى. بۇگىندە ءبىز قۇتىداعى بۇرشاقتى، قىزاناقتى، ۇرمەبۇرشاقتى، بالىقتى، سورپانى نەمەسە جەمىس-جيدەكتى اشقاندا، مۇنىڭ ارتىندا ءبىر ادامنىڭ كوپجىلدىق ءتوزىمى مەن قاجىرلى ەڭبەگى تۇرعانىن ويلاي دا بەرمەيمىز. ون ءتورت جىل بويى قايناتىپ، قاتەلىكتەردەن ساباق الىپ، ءبارىن قايتا باستاسا دا بەرىلمەگەن سول ءبىر جان - نيكوليا اپپەر.

ول جاي عانا «كونسەرۆىنى» ويلاپ تاپقان جوق. ول ادامزاتتى ەرتەدەن كەلە جاتقان ەڭ ۇلكەن قاۋىپ، اشتىقتان قۇتقاردى. سوندىقتان، كەلەسى جولى كونسەرۆىلەنگەن ءونىمدى اشقاندا، ونىڭ ەسىمىن ەسكە الا جۇرگەنىڭىز ابزال. ويتكەنى تاريحتى تەك پاتشالار، قولباسشىلار مەن يمپەراتورلار عانا جاسامايدى. كەيدە تاريحتى ەشقاشان بەرىلمەيتىن قاراپايىم ءبىر اسپاز دا وزگەرتە الادى.

امانتاي تويشىباي ۇلى