تاريحتىڭ جوعالعان بەتتەرى – قازاق ءومىرىن باياندايتىن ەڭبەك حاقىندا

بۇل ۇمىت قالعان ەتنوگرافيالىق ەڭبەك - ⅩⅩ عاسىر باسىنداعى قازاق بولمىسىنا سىرت كوزبەن بەرىلگەن سيرەك ءارى بەيتاراپ كوزقاراسپەن قايتا تابىستىرۋشى، سونداي-اق كەڭەس وكىمەتىنە دەيىنگى قازاق ءومىرى مەن العاشقى ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىن تەرەڭ پايىمدايتىن قۇندى تۋىندى.

«قازاقتار اراسىندا» ەڭبەگىنىڭ باستى قۇندىلىعى - قازاق حالقىنىڭ تۇرمىسى، دۇنيەتانىمى، ءدىنى مەن الەۋمەتتىك ءومىرىن ەشقانداي ساياسي بوياماسىز، تابيعي قالپىندا كورسەتۋىندە. اۆتوردىڭ بايقاۋلارى كەزدەيسوق ەمەس، ول ءوزى كۋا بولعان تاريحي كەزەڭنىڭ ءتىرى شەجىرەسىن قالدىرعان.

⚜️بۇل ەڭبەكتىڭ ارتىندا تۇتاس ءبىر تاريحي كونتەكست جاتىر. تاريحتا بەلگىلى چەحوسلوۆاك لەگيونى - ⅩⅩعاسىر باسىنداعى الاساپىران كەزەڭنىڭ ەرەكشە قۇبىلىسى. كەيبىر زەرتتەۋلەردە 1918 -جىلعى رەسەيدەگى ازامات سوعىسىنىڭ ءورشۋى ءدال وسى لەگيونەرلەردىڭ چەليابى ستانسياسىنداعى كوتەرىلىسىمەن بايلانىستىرىلاتىنى بەكەر ەمەس.

ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە اۆستريا-ۆەنگريا قۇرامىندا بولعان چەح پەن سلوۆاك حالىقتارى يمپەريا مۇددەسى ءۇشىن سوعىسقا ءماجبۇرلى تۇردە تارتىلدى. الايدا سلاۆياندىق تۋىستىقتى العا تارتقان ولار ورىس حالقىنا قارسى قارۋ كوتەرۋدى ءجون كورمەي، ءوز ەركىمەن سوعىسۋدان باس تارتادى. وسى شەشىمنىڭ سالدارىنان ولار رەسەي يمپەرياسى تاراپىنان ءسىبىر مەن قازاقستان اۋماعىنا جەر اۋدارىلىپ، ساياسي تۇتقىن رەتىندە ورنالاستىرىلادى.

ءسويتىپ، سانى جاعىنان جەتى ءجۇز مىڭعا دەيىن جەتكەن چەحوسلوۆاك جاساقتارى قازاق دالاسىنا تابان تىرەيدى. بوتەن جۇرت، بەيتانىس ورتا. ءبىراق ءدال وسى جەردە ولار قازاقتىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان قوناقجايلىق قاسيەتىنە كۋا بولدى. سول مەيىرىم مەن كەڭدىكتىڭ ارقاسىندا ولار دۇنيەجۇزىلىك سوعىس پەن ازامات سوعىسىنىڭ زوبالاڭىنان امان ءوتىپ، 1920 -جىلدارى تاۋەلسىز وتاندارىنا قايتا ورالادى.

ولاردىڭ قاتارىندا قاراپايىم جاۋىنگەرلەر عانا ەمەس، زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە بولدى. ەۋروپاعا ورالعان سوڭ ولار قازاق دالاسىندا كورگەن-بىلگەنىن عىلىمي ەڭبەكتەرگە اينالدىرىپ، ەۋروپا جۇرتشىلىعىنا بەيمالىم حالىقتىڭ بولمىسىن تانىستىرۋعا كىرىستى. سولاردىڭ ىشىندە ەرەكشە ورىن الاتىنى ي. دۆورجاكتىڭ وسى ەڭبەگى.

ەڭبەكتىڭ تاريحي ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەتىن تاعى ءبىر جايت مۇندا حاكىم اباي قۇنانباي ۇلى ەسىمى ەۋروپالىق ادەبي كەڭىستىكتە العاش رەت اتالادى. بۇل دەرەك قازاقتىڭ ۇلى ويشىلىنىڭ ەۋروپاعا ەرتە كەزەڭدە-اق تانىلا باستاعانىن ايعاقتايتىن قۇندى كۋالىك بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار كىتاپتا ءاليحان بوكەيحان باستاعان ءبىرقاتار الاش وردا قايراتكەرلەرىنە قاتىستى سيرەك مالىمەتتەرمەن ولاردىڭ چەحوسلوۆاك لەگيونەرلەرىمەن بايلانىسى جونىندەگى دەرەكتەر كەلتىرىلەدى.

باسىلىمنىڭ تاعى ءبىر ايرىقشا قىرى - وعان ارنايى جاسالعان قازاق دالاسىنىڭ كارتاسى (تومەندە سۋرەتى كەلتىرىلگەن). كارتا كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ رەسمي تۇردە قازاق جەرىنىڭ شەكاراسىن بولىنۋىنە دەيىن سىزىلعان.

P. S.

بۇل قۇندى ەڭبەكتى تاۋىپ، ونى قازاق جانە ورىس تىلدەرىنە اۋدارۋ ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى ءارى جاۋاپتى جۇمىس بولدى. اتالعان دەرەكتى قادىرلى دوسىم سۇلتان قاماليدەنمەن بىرگە ىزدەپ تاۋىپ، قولعا العان ەدىك.

وسى رەتتە كىتاپتىڭ جارىق كورۋىنە قولداۋ كورسەتكەن قوعامدىق ديپلوماتيا قورىنىڭ ءتوراعاسى Rasul Ahmetov-كە شىنايى العىسىمدى بىلدىرەمىن.

دىنمۇحامەد بايجۇمانىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى