ت م ۇ باس حاتشىسى: تۇركى ينتەگراتسياسى قوسىمشا مۇمكىندىك ەمەس، قاجەتتىلىككە اينالىپ كەلەدى

ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ جيىنتىق ج ءى و- ءسى 2,4 تريلليون دوللارعا جەتتى

- كۋبانىچبەك قاسىم ۇلى، تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى قۇرىلعان كۇنىنەن بەرى وڭىرلىك جانە جاھاندىق دەڭگەيدە قانداي ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى دەپ ويلايسىز؟ كەڭەس فورماتىنان تولىققاندى ۇيىمعا اينالۋى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە قانداي ساپالىق وزگەرىستەر اكەلدى؟

- تۇركى ينتەگراتسياسى 2009-جىلعى ناحچىۆان كەلىسىمىنەن باستاپ، تۇجىرىمدامالىق دەڭگەيدەن تولىققاندى حالىقارالىق ۇيىم دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. ارينە، بۇل ۇدەرىستەگى ماڭىزدى بەتبۇرىستاردىڭ ءبىرى 2019-جىلعى باكۋ سامميتى بولدى. سول كەزدە قازاقستان كەڭەستى ۇيىمعا اينالدىرۋ باستاماسىن كوتەرىپ، «تۇركى الەمىنىڭ كەلەشەگى-2040» ستراتەگيالىق قۇجاتىن قابىلداۋدى ۇسىندى. كەيىن بۇل باستامالار 2021-جىلعى ىستانبۇل سامميتىندە رەسمي تۇردە بەكىتىلىپ، ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزدى كۇشەيتتى جانە جۇيەلى ءارى ۇزاقمەرزىمدى ىنتىماقتاستىققا جول اشتى.

بۇگىندە تمۇ ەكونوميكا، ساۋدا، اۋىل شارۋاشىلىعى، كولىك، تۋريزم، ءبىلىم، عىلىم، مادەنيەت، تسيفرلىق ەكونوميكا، جاسىل ەنەرگەتيكا، ءتىپتى عارىش سالاسىن قوسا العاندا، شامامەن 60 باعىتتى قامتيدى. ياعني ىنتىماقتاستىق شىن مانىندە جان-جاقتى سيپات الدى.

ۇيىم اۋماعىندا شامامەن 175 ميلليون ادام ءومىر سۇرەدى، ال جالپى ىشكى ءونىم كولەمى 2,4 تريلليون ا ق ش دوللارىنان اسادى. مۇشە مەملەكەتتەر جانە باقىلاۋشىلار اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ نىعايىپ، ءوزارا ساۋدانىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن دا كورىپ وتىرمىز.

ءبىز دەكلاراتسيالىق مالىمدەمەلەردەن ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىپ كەلەمىز. قازىر تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورى، ساۋدانى جەڭىلدەتۋ كوميتەتى جانە «TURAN» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى سياقتى ناقتى تەتىكتەر بار. ولار ءقازىردىڭ وزىندە ناقتى جوبالار مەن ىسكەرلىك ىنتىماقتاستىقتى قولداپ وتىر. سونىمەن قاتار قازاقستان تۇركى ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتالارى وداعىنىڭ (ت س و پ و) ءتوراعاسى رەتىندە بۇل قۇرىلىمدى ءتيىستى دەڭگەيدە ينستيتۋتتاندىرۋ جانە ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ باعىتىندا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى.

قىزمەتتەردىڭ قايتالانۋىنا جول بەرمەۋ جانە تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن قازاقستان تۇركى ىنتىماقتاستىق ۇيىمدارىنىڭ ۇيلەستىرۋ كوميتەتىن قۇرۋ باستاماسىن دا كوتەردى.

كولىك سالاسىندا ورتا ءدالىزدى دامىتۋ ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى بايلانىستى كۇشەيتىپ جاتىر. ال e-TIR سياقتى سيفرلىق شەشىمدەر شەكارادان ءوتۋ راسىمدەرىن جەڭىلدەتىپ، جەدەلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

سونىمەن بىرگە ءبىز سيفرلاندىرۋ جانە قاۋىپسىزدىك سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دا نىعايتىپ كەلەمىز. بۇعان سيفرلىق ەكونوميكا سالاسىنداعى ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىم جانە توتەنشە جاعدايلارعا بىرلەسىپ دەن قويۋدى ءتيىمدى ۇيلەستىرۋگە ارنالعان ازاماتتىق قورعاۋ تەتىگىنىڭ قۇرىلۋى دالەل بولا الادى.

ءبىلىم، مادەنيەت جانە تۋريزم سياقتى باعىتتاردا دا تۇراقتى ىلگەرىلەۋ بار. بۇل سالالار حالىقتار اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. «زاماناۋي جىبەك جولى»، «تاباررۋك زيارات»، «تۇركى الەمىنىڭ تۋريستىك استاناسى» جوبالارى، سونداي-اق تۇركى شاڭعى كۋرورتتارى وداعى ءوڭىردىڭ تانىمالدىعىن ارتتىرىپ، ەلدەرىمىز اراسىنداعى بايلانىستى كۇشەيتۋگە ىقپال ەتەدى. 180 نەن استام ۋنيۆەرسيتەتتى بىرىكتىرەتىن «TURKUNIB» سياقتى پلاتفورمالار اكادەميالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتىپ وتىر. وسى رەتتە اتالعان پلاتفورماداعى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بەلسەندى ءرولىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى.

15-مامىردا تۇركىستان قالاسىندا «جاساندى ينتەللەكت جانە سيفرلىق دامۋ» تاقىرىبىمەن وتەتىن ت م ۇ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ بەيرەسمي ءسامميتى يننوۆاتسيا، تسيفرلىق ترانسفورماتسيا جانە جاڭا تەحنولوگيالار سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتادى دەپ كۇتىلەدى.

تۇركى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ساياسي جانە قاۋىپسىزدىك سالالارىنداعى ۇيلەستىرۋ مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ جىلدان جىلعا نىعايىپ كەلەدى. وڭىرلىك جانە جاھاندىق ۇدەرىستەردىڭ ىقپالىمەن تۇركى مەملەكەتتەرى وزدەرىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن جاڭا تاۋەكەلدەر مەن سىن-قاتەرلەرگە ورتاق ۇستانىم قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ىشكى كونسۋلتاتسيا تەتىكتەرىن كۇشەيتتى. وسى تۇرعىدا «تۇركى الەمىنىڭ كەلەشەگى - 2040» تۇجىرىمداماسى، ت م ۇ ستراتەگياسى، استانا اكتىسى جانە تۇركى الەمىنىڭ جارعىسى سەكىلدى جوعارى دەڭگەيدەگى ستراتەگيالىق قۇجاتتار ۇيىمنىڭ نەگىزگى باعىت-باعدارىن ايقىندايتىن باستى قۇجاتتار رەتىندە قابىلداندى. سونىمەن قاتار، ت م ۇ ەلدەرى ساياسي ىنتىماق پەن ءوزارا جاقىندىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى حالىقارالىق كەلىسىمدەرگە قول قويدى.

مەن ەرەكشە توقتالعىم كەلەتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى ساياسي جەتىستىك بار. تمۇ سامميتتەرىنىڭ ارقاسىندا ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى تۇركى الەمىنە قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا تۇراقتى كونسۋلتاتسيالار وتكىزۋگە مۇمكىندىك الىپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە ءوزارا سەنىم مەن ىنتىماقتاستىق بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە كوتەرىلدى. بۇل باۋىرلاس تۇركى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردا جاڭا كەزەڭنىڭ باستالۋىنا جول اشتى. تمۇ تۇركى الەمىنىڭ ورتاق بولاشاعىنا دەگەن سەنىم مەن رۋحتى نىعايتتى.

جالپى العاندا، مەنىڭ ويىمشا، باستى وزگەرىس – ت م ۇ- نىڭ جاي عانا ديالوگ الاڭى دەڭگەيىنەن اسىپ تۇسۋىندە. بۇگىندە ول وڭىرلىك جانە حالىقارالىق ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتقان، ناقتى جۇمىس ىستەيتىن ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمعا اينالدى. تاريحتا تۇڭعىش رەت تۇركى مەملەكەتتەرى ءوز قۇندىلىقتارى مەن بىرەگەي بولمىسىنا نەگىزدەلگەن حالىقارالىق ۇيىم قۇردى.

- تۇركىستانداعى بەيرەسمي سامميتكە توقتالدىڭىز. سامميت بارىسىندا قانداي نەگىزگى شەشىمدەر نەمەسە باستامالار كەلىسىلىپ، قابىلدانۋى مۇمكىن؟

- جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي، تۇركىستاندا وتەتىن الداعى بەيرەسمي سامميت تمۇ اياسىنداعى ورتاق باسىمدىقتارىمىزدى ودان ءارى ىلگەرىلەتۋگە ماڭىزدى مۇمكىندىك بەرەدى.

سامميت مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ورتاق ۇستانىمدى نىعايتۋعا ىقپال ەتىپ، ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تۇركىستان دەكلاراتسياسى، سونداي- اق ءوزارا مۇددە توعىساتىن نەگىزگى باعىتتارداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە باعىتتالعان باسقا دا شەشىمدەر قابىلدانادى دەپ كۇتەمىز.

بيىلعى سامميتتىڭ جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلىق ترانسفورماتسياعا ارنالۋى بۇل ماسەلەلەردىڭ ينكليۋزيۆتى ەكونوميكالىق دامۋ، ءتيىمدى باسقارۋ جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ءۇشىن ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.

سامميت 2025-جىلعى قازاندا وتكەن گابالا سامميتىنەن بەرى قول جەتكىزىلگەن ناتيجەلەردى سارالاۋعا، سونداي-اق جوعارى دەڭگەيدە قابىلدانعان شەشىمدەردى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋعا دەگەن ورتاق ۇستانىمىمىزدى قايتا قۋاتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

جالپى، سامميت ستراتەگيالىق ديالوگتى ىلگەرىلەتىپ قانا قويماي، ناقتى ناتيجەگە باعىتتالعان پراكتيكالىق باستامالارعا دا سەرپىن بەرەدى دەپ كۇتىلەدى. ول تمۇ- نىڭ ينستيتۋتسيونالدىق تيىمدىلىگىن ودان ءارى كۇشەيتىپ، ءوزارا بايلانىسى ارتا تۇسكەن ءارى قارقىندى وزگەرىپ جاتقان جاھاندىق ورتادا ۇيىمنىڭ ديالوگ، ۇيلەستىرۋ جانە ىنتىماقتاستىقتىڭ سەرپىندى الاڭى رەتىندەگى ءرولىن نىعايتا تۇسەدى.

تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورىندا 600 ميلليون دوللار اينالىپ جاتىر

- بۇگىندە ت م ۇ- نىڭ باستى ارتىقشىلىعى نەدە؟ ول مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق پا، الدە ەكونوميكالىق جانە ساياسي ىنتىماقتاستىق پا؟

- مەن بۇل ەكى باعىتتى ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ قاراماس ەدىم. شىن مانىندە، تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ باستى ارتىقشىلىعى وسى ەكى ولشەمدى بىرەگەي ءارى ءوزارا تولىقتىراتىن سيپاتتا ۇشتاستىرا الۋىندا.

ءبىر جاعىنان، تمۇ بەرىك مادەني- گۋمانيتارلىق نەگىزگە سۇيەنەدى. مۇشە مەملەكەتتەرىمىزدى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان تاريحي بايلانىستار، ورتاق تىلدىك تامىرلار جانە تەرەڭ مادەني جاقىندىق بىرىكتىرەدى. بۇل تەك مۇددەلەر توعىسۋىنان تۋعان بايلانىس ەمەس، باۋىرلاستىق سەزىمى مەن ورتاق بولمىسقا نەگىزدەلگەن قارىم-قاتىناس. وسى تۇرعىدا تۇركسوي، تۇركى اكادەمياسى جانە تۇركى مادەنيەتى مەن مۇراسى قورى سياقتى مامانداندىرىلعان تۇركى ىنتىماقتاستىق ينستيتۋتتارى ورتاق مۇرامىزدى ساقتاۋدا، اكادەميالىق جانە مادەني ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدا، سونداي- اق حالىقتار اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى.

ەكىنشى جاعىنان، وسى تەرەڭ تاريحي سەنىم ەكونوميكالىق جانە ساياسي ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ تيىمدىلىگىن ايتارلىقتاي ارتتىرادى. ول ەلدەرىمىزگە نەعۇرلىم ۇيلەسىمدى ارەكەت ەتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ، شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىستەرىن جانە نەگىزگى باعىتتارداعى بىرلەسكەن باستامالاردى ىسكە اسىرۋدى جەڭىلدەتەدى.

سوندىقتان ت م ۇ- نى شىن مانىندە ەرەكشەلەندىرەتىن نارسە ونىڭ قوس سيپاتى. ول پراگماتيكالىق ىنتىماقتاستىق الاڭى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ورتاق قۇندىلىقتار مەن ورتاق بولمىسقا سۇيەنگەن قاۋىمداستىق. ءدال وسى ۇيلەسىم ءبىزدىڭ ينتەگراتسيامىزدى تابيعي، ورنىقتى جانە ومىرشەڭ ەتەدى.

بارلىق مۇشە مەملەكەتتەردە ت م ۇ- عا دەگەن شىنايى ءارى بەرىك قوعامدىق قولداۋدىڭ بار ەكەنىن سەزىنۋگە بولادى. بۇل ۇيىمدى وڭىرلىك دەڭگەيدەگى ايرىقشا قۇرىلىمعا اينالدىرادى.

قازىرگى وزگەرمەلى گەوساياسي جاعدايدا تمۇ شىعىس پەن باتىستىڭ توعىسقان تۇسىندا جايعاسقاندىقتان ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا، ساياسي تۇرعىدان دا ەرەكشە ماڭىزى بار ۇيىم بولىپ تۇر. ول وڭىرلەردى، نارىقتار مەن مادەنيەتتەردى جالعايتىن كوپىر قىزمەتىن اتقارىپ، ديالوگكە، تۇراقتىلىق پەن ورتاق وركەندەۋگە جول اشادى.

وسى تۇرعىدان العاندا، ت م ۇ بارعان سايىن تەك مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ تەتىگى عانا ەمەس، ءوز اۋماعىنان كەڭىرەك اۋقىمداعى بەيبىتشىلىك، تۇراقتىلىق جانە سىندارلى ءوزارا ءىس-قيمىل كوزى رەتىندە دە قالىپتاسىپ كەلەدى.

- ت م ۇ اياسىندا قۇرىلعان تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورىنىڭ (ت ي ق) قازىرگى بيۋدجەتى قانداي؟ قوردى قالىپتاستىرۋعا قاي ەلدەر ەڭ كوپ ۇلەس قوستى؟

- قوردىڭ جارعىلىق كاپيتالى قازىرگى تاڭدا 600 ميلليون ا ق ش دوللارىنا جەتتى. باستاپقىدا ونىڭ كولەمى 500 ميلليون ا ق ش دوللارى بولىپ بەلگىلەنگەن ەدى، كەيىن ماجارستاننىڭ وسى قورعا قوسىلۋىنا بايلانىستى 600 ميلليون ا ق ش دوللارىنا دەيىن ۇلعايتىلدى. بارلىق مۇشە مەملەكەتتەر قوردى قالىپتاستىرۋعا كەلىسىلگەن ءارى تەڭگەرىمدى نەگىزدە ۇلەس قوسادى. بۇل ۇيىم اياسىنداعى تەڭ ارىپتەستىك قاعيداتىن كورسەتەدى.

قور ەكونوميكالىق ءوسىمدى ىلگەرىلەتۋگە، ءوزارا بايلانىستى كۇشەيتۋگە جانە وڭىرلىك باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا باسىمدىق بەرەدى. قورعا قۇرىلتايشى ەلدەر نەگىزگى باعىت رەتىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەس، سيفرلىق جانە فيزيكالىق ينفراقۇرىلىم، جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا، اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار، كولىك جانە لوگيستيكا، اۋىل شارۋاشىلىعى، ترانسشەكارالىق ساۋدا جانە تۋريزم سالالارىن بەلگىلەدى.

- تۇركى مەملەكەتتەرى اراسىندا ۆيزاسىز رەجيمدى كەڭەيتۋ نەمەسە ەڭبەك كوشى- قونى ءۇشىن ەركىن ءجۇرىپ- تۇرۋ ءتارتىبىن ەنگىزۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ جاتىر ما؟ جالپى، بۇل قانشالىقتى مۇمكىن؟ مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ازاماتتارى باسقا مۇشە ەلدەردىڭ اۋماعىندا ەركىن جۇمىس ىستەي الۋى ءۇشىن قانداي باستامالار قاراستىرىلىپ جاتىر؟

- تۇركى مەملەكەتتەرى ازاماتتارىنىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋىن جەڭىلدەتۋ ءبىزدىڭ كەڭ اۋقىمدى ينتەگراتسيالىق كۇن ءتارتىبىمىزدىڭ ماڭىزدى ءارى تابيعي بولىگى. بۇل تۇركى الەمىندە ءوزارا بايلانىسى كۇشەيگەن، ادامعا باعدارلانعان ورتاق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋ جونىندەگى ۇزاقمەرزىمدى پايىمىمىزدى كورسەتەدى.

وسى تۇرعىدا ءبىز Turkic ID جوباسى بويىنشا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز. بۇل - مۇشە مەملەكەتتەر ازاماتتارىنا شەكارادان ءوتۋدىڭ كەيبىر راسىمدەرى كەزىندە پاسپورتتىڭ ورنىنا ۇلتتىق جەكە كۋالىكتى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرۋدى كوزدەيتىن ماڭىزدى باستاما. مۇنداي قادام ساپارلاردى ەداۋىر جەڭىلدەتىپ، ازاماتتاردىڭ قونىس اۋدارۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتەدى جانە حالىقتار اراسىنداعى بايلانىستى ودان ءارى نىعايتادى.

ءىس جۇزىندە بۇل تۇجىرىمداما مۇلدە جاڭا ەمەس. مۇنداي تەتىكتەر ەكىجاقتى فورماتتا قازىردىڭ وزىندە بار. مىسالى، ازەربايجان مەن تۇركيا، قىرعىزستان مەن قازاقستان، سونداي- اق قىرعىزستان مەن وزبەكستان اراسىندا وسىنداي تاجىريبە قولدانىلادى. تۇركيانىڭ ءبىرقاتار ەل ازاماتتارىن ۇلتتىق جەكە كۋالىكپەن قابىلداۋ تاجىريبەسى دە پايدالى ۇلگى بولا الادى.

بۇل باستامانىڭ ىقپالى ازاماتتاردىڭ ءجۇرىپ- تۇرۋىن جەڭىلدەتۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. ول تۋريزمدى دامىتۋعا، سونىڭ ىشىندە ت م ۇ اياسىنداعى مادەني باعىتتار مەن جوبالاردى ىلگەرىلەتۋگە، كولىك بايلانىسى مەن ءوزارا جالعانىمدى كۇشەيتۋگە، سونداي-اق وڭىرىمىزدەگى اكادەميالىق، ىسكەرلىك جانە الەۋمەتتىك الماسۋلاردى كەڭەيتۋگە سەرپىن بەرە الادى.

سونىمەن قاتار ازاماتتاردىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋى مەن ەڭبەك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق الەۋمەتتىك ساياسات جانە ەڭبەك نارىعىن دامىتۋ باعىتىنداعى كەڭ اۋقىمدى جۇمىسىمىزبەن تىعىز بايلانىستى. تمۇ مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا ينكليۋزيۆتى، ورنىقتى جانە تۇراقتى ەڭبەك ءارى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەلەرىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ۇيلەستىرۋدى كۇشەيتۋگە بەلسەندى تۇردە ىقپال ەتىپ كەلەدى.

وسى رەتتە بىلتىر وتكەن تمۇ ەڭبەك، جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلەرى كەزدەسۋىنىڭ قورىتىندىلارى الداعى ىنتىماقتاستىق ءۇشىن ماڭىزدى نەگىز قالادى.

ءبىزدىڭ كۇش-جىگەرىمىز جۇمىسپەن قامتۋ ساياساتى مەن ەڭبەك نارىعىن دامىتۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋگە، بىلىكتىلىك پەن داعدىلاردى ءوزارا تانۋدى ىلگەرىلەتۋگە، جۇمىس كۇشىنىڭ ءجۇرىپ- تۇرۋىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءارى جۇيەلى تۇردە قولداۋعا، سونداي-اق مۇشە مەملەكەتتەردەگى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەلەرىن نىعايتۋعا باعىتتالعان.

جالپى العاندا، ءبىز جاي عانا ساپار جاساۋدى جەڭىلدەتىپ وتىرعان جوقپىز. ءبىز ءجۇرىپ-تۇرۋ مۇمكىندىگى، ەڭبەك ەتۋ مۇمكىندىكتەرى جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەلەرى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرا وتىرىپ داميتىن نەعۇرلىم تۇتاس ادامي كەڭىستىك قالىپتاستىرىپ جاتىرمىز. بۇل تۇركى الەمىندەگى ينتەگراتسيانى تەرەڭدەتۋگە جانە ورتاق وركەندەۋگە ۇلەس قوسادى.

- قازىرگى كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا جانە ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى بالاما باعىتتاردىڭ ماڭىزى ارتىپ وتىرعان كەزەڭدە تمۇ مۇشە مەملەكەتتەرى ورتا ءدالىزدى ودان ءارى دامىتۋ جانە كولىك-لوگيستيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ ءۇشىن قانداي قادامدار جاساپ جاتىر؟

- قازىرگى كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا ورتا ءدالىزدىڭ ماڭىزى ەداۋىر ارتتى. كورشىلەس وڭىرلەردەگى جالعاسىپ جاتقان قاقتىعىستار ءداستۇرلى كولىك باعىتتارىنا تەرىس اسەر ەتىپ، جاھاندىق جەتكىزۋ تىزبەكتەرىنە قوسىمشا تاۋەكەلدەر تۋعىزىپ وتىر جانە ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى سەنىمدى، تۇراقتى ءارى ءارتاراپتاندىرىلعان كولىك جەلىلەرىنە دەگەن سۇرانىستى كۇشەيتە ءتۇستى.

وسى جاعداي اياسىندا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر ورتا ءدالىزدى ودان ءارى دامىتۋعا جانە كولىك- لوگيستيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان كەشەندى شارالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. بۇگىندە ورتا ءدالىز شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى بالاما باعىت قانا ەمەس، كولىك بايلانىسىنىڭ تۇراقتىلىعىن، ەكونوميكالىق ءوزارا تاۋەلدىلىكتى جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن ستراتەگيالىق كوپىر رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىر.

سوڭعى جىلدارى تمۇ مۇشە مەملەكەتتەرى كولىك ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋعا، كاسپيي تەڭىزى پورتتارىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن كەڭەيتۋگە، تەمىرجول باعىتتارى مەن مۋلتيمودالدى تاسىمالداردى دامىتۋعا بەلسەندى تۇردە ينۆەستيتسيا سالىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا، باكۋ- تبيليسي- كارس تەمىرجول جەلىسى ترانزيتتىك تاسىمال كولەمىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتىپ، جۇك جەتكىزۋ مەرزىمىن ايتارلىقتاي قىسقارتۋ ارقىلى ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەدى.

سونداي-اق قىتاي- قىرعىزستان-وزبەكستان تەمىرجول جوباسى جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل جوبا ورتا دالىزگە تىكەلەي قوسىلۋدى قامتاماسىز ەتىپ، ساۋدا، ترانزيت جانە وڭىرلىك ينتەگراتسيا ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى. زانگەزۋر ءدالىزىن دامىتۋ مەن كارس-ىعدىر- ارالىق-ديلۋچۋ تەمىرجول جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى دا ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. سەبەبى بۇل جوبالار قوسىمشا ترانزيتتىك مۇمكىندىكتەر قالىپتاستىرىپ، ورتا ءدالىزدىڭ جاھاندىق كولىك ارحيتەكتۋراسىنداعى ورنىن ودان ءارى نىعايتادى.

ايتا كەتۋ كەرەك، 2025-جىلى ورتا ءدالىز ارقىلى تاسىمالدانعان جۇك كولەمى 62 پايىز ارتىپ، 2023-جىلعى 2,7 ميلليون توننامەن سالىستىرعاندا 4,7 ميلليون تونناعا جەتتى. قازىر جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان شارالار 2030-جىلعا قاراي ءدالىزدىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن جىلىنا 10 ميلليون تونناعا دەيىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن جوسپار بار.

ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋمەن قاتار، كولىك جانە كەدەن راسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ مەن سيفرلاندىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر.

e-Permit جۇيەسى ت م ۇ شەڭبەرىندە ءساتتى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ال e-TIR جۇيەسىن ەنگىزۋ جۇمىستارى مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كەدەن اكىمشىلىكتەرىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتا جۇرگىزىلۋدە. بيىلعى اقپان ايىندا جەنيەۆادا ت م ۇ- عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كەدەن اكىمشىلىكتەرى باسشىلارىنىڭ e-TIR جۇيەسىن ەنگىزۋدى ىلگەرىلەتۋگە ارنالعان كەزەكتەن تىس كەزدەسۋى تابىستى ءوتتى.

e-CMR سالاسىندا دا ماڭىزدى ىلگەرىلەۋ بايقالىپ وتىر. قازىر جوبا ازەربايجان مەن تۇركيا اراسىندا پيلوتتىق سىناقتان ءوتىپ جاتىر. ءساتتى بولسا، جۇيەنى ت م ۇ مۇشە مەملەكەتتەرى اراسىندا كەڭىنەن ەنگىزۋگە بولادى. بيىل ءساۋىر ايىندا بىشكەكتە وتكەن ت م ۇ كولىك مينيسترلەرى كەزدەسۋىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا e-CMR جۇيەسىن ەنگىزۋ تۋرالى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى.

بۇدان بولەك، تمۇ مۇشە مەملەكەتتەرى بىرلەسكەن لوگيستيكالىق ورتالىقتار، تەرمينالدار جانە كولىك- لوگيستيكا كومپانيالارىن قۇرۋعا ەرەكشە ءمان بەرەدى.

وسى شارالاردىڭ بارلىعى ورتا ءدالىزدى ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى ەڭ ءتيىمدى، قاۋىپسىز جانە باسەكەگە قابىلەتتى قۇرلىقارالىق باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالدىرۋعا باعىتتالعان.

تۇركى ينتەگراتسياسى ت م ۇ+ فورماتى ارقىلى دا نىعايتىلادى

- قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى ت م ۇ اياسىندا قانشالىقتى ينستيتۋتسيونالداندىرىلىپ جاتىر دەپ ويلايسىز؟

- 2025-جىلعى قازاندا گابالادا وتكەن سوڭعى تۇراقتى تمۇ ءسامميتىنىڭ «وڭىرلىك بەيبىتشىلىك جانە قاۋىپسىزدىك» تاقىرىبىنا ارنالۋى – ت م ۇ اياسىنداعى وسى وزگەرىستىڭ ايقىن كورىنىسى.

شىنىندا دا، قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق «تۇركى الەمىنىڭ كەلەشەگى - 2040» تۇجىرىمداماسى مەن ت م ۇ- نىڭ 2022-2026-جىلدارعا ارنالعان ستراتەگياسى سەكىلدى نەگىزگى ستراتەگيالىق قۇجاتتاردا ناقتى كورىنىس تاپقان. بۇل قۇجاتتار ساياسي جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا ۇيلەستىرۋدى كۇشەيتۋدىڭ ماڭىزىن ەرەكشە اتاپ وتەدى. سوڭعى جىلدارى تمۇ وسى ماقساتتى قولداۋ ءۇشىن ءبىرقاتار پراكتيكالىق تەتىكتەردى قالىپتاستىردى. ۇكىمەت باسشىلارى نەمەسە ۆيتسە- پرەزيدەنتتەر، سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى، پرەزيدەنتتەردىڭ سىرتقى ساياسات جونىندەگى كەڭەسشىلەرى جانە مينيستر ورىنباسارلارى دەڭگەيىندەگى تۇراقتى كەزدەسۋلەر ورتاق مۇددەلەرگە اسەر ەتەتىن وزەكتى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ۇزدىكسىز ديالوگ پەن ۇيلەستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ وتىر.

بۇل باعىتتاعى ىنتىماقتاستىق ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كەڭەستەرى، قورعانىس ونەركاسىبى مەكەمەلەرى جانە ارنايى قىزمەتتەردىڭ كەزدەسۋلەرى سەكىلدى مامانداندىرىلعان فورماتتار ارقىلى دا دامىپ كەلەدى. اتالعان الاڭدار مۇشە مەملەكەتتەرگە وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا پىكىر الماسۋعا، ورتاق سىن-قاتەرلەرگە قاتىستى ۇستانىمدارىن بىرتىندەپ ۇيلەستىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ت م ۇ اسكەري وداق بولماسا دا، بۇل قادامدار قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى نەعۇرلىم قۇرىلىمدالعان ديالوگتىڭ قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.

بۇل ءۇردىستىڭ ايقىن بەلگىسى گابالا دەكلاراتسياسىندا كورىنىس تاپتى. وندا مۇشە مەملەكەتتەر قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ نيەتتەرىن راستادى.

وسى كەڭ اۋقىمدى ۇدەرىستە كيبەرقاۋىپسىزدىك ىنتىماقتاستىقتىڭ بارعان سايىن ماڭىزدى باعىتىنا اينالۋدا. تسيفرلاندىرۋ جەدەلدەگەن شاقتا كيبەرقاۋىپسىزدىك ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ، ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق پەن وڭىرلىك ورنىقتىلىقتىڭ نەگىزگى تىرەكتەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. وسى تۇرعىدا پرەزيدەنت قاسىم- جومارت كەمەل ۇلى توقايەۆتىڭ ت م ۇ اياسىندا كيبەرقاۋىپسىزدىك كەڭەسىن قۇرۋ جونىندەگى باستاماسى ۋاقتىلى ءارى اسا وزەكتى بولدى. قازىر ءبىز ت م ۇ ەلدەرى اراسىنداعى كيبەرقاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى ءتيىستى مەموراندۋمدى اياقتاپ، كيبەرقاۋىپسىزدىك كەڭەسىن مۇمكىندىگىنشە تەزىرەك قۇرۋ باعىتىندا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز.

سوڭعى باستامالار بۇل سەرپىندى ودان ءارى ايقىنداي تۇسۋدە. ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆتىڭ تۇركى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى بىرلىكتى، سونىڭ ىشىندە قورعانىس جانە اسكەري- تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ ارقىلى نىعايتۋ جونىندەگى ۇسىنىسى بولاشاقتاعى نەعۇرلىم اۋقىمدى باعىتتى كورسەتەدى. ونىڭ 2026-جىلى ازەربايجاندا بىرلەسكەن اسكەري جاتتىعۋلار وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىسىن وسى دامىپ كەلە جاتقان كۇن ءتارتىبىنىڭ ناقتى مىسالى دەۋگە بولادى.

قورعانىس ونەركاسىبى سالاسىندا دا ىلگەرىلەۋ بايقالىپ وتىر. 2025-جىلعى شىلدەدە ىستانبۇلدا وتكەن قورعانىس ونەركاسىبى مەكەمەلەرى باسشىلارىنىڭ العاشقى كەزدەسۋىنەن كەيىن، 2026-جىلى ازەربايجان باكۋدە ەكىنشى كەزدەسۋدى وتكىزەدى. ونىڭ ماقساتى - قورعانىس ءوندىرىسى مەن تەحنولوگيالىق دامۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ. سونىمەن قاتار 2026-جىلى وتەتىن قاۋىپسىزدىك كەڭەستەرى حاتشىلارىنىڭ كەزدەسۋى مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ستراتەگيالىق ۇيلەستىرۋدى ودان ءارى قولداي بەرەدى.

وزبەكستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى مەن ارنايى قىزمەتتەر باسشىلارى اراسىنداعى تۇراقتى كەزدەسۋلەردى ينستيتۋتسيونالداندىرۋ تۋرالى ۇسىنىسى، سونداي-اق قىرعىزستاننىڭ تەرروريزمگە، ەكسترەميزمگە، كيبەرقاتەرلەرگە جانە ترانسۇلتتىق قىلمىسقا بىرلەسىپ قارسى تۇرۋ ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ تەتىگىن قۇرۋ باستاماسى ديالوگتەن پراكتيكالىق ىنتىماقتاستىققا كوشۋگە دەگەن ۇمتىلىستىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.

جالپى العاندا، ت م ۇ اياسىنداعى قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بىرتىندەپ ينستيتۋتسيونالدانىپ، كەزدەيسوق كونسۋلتاتسيالاردان ءتۇرلى دەڭگەيلەردەگى قۇرىلىمدالعان جانە تۇراقتى دامىپ كەلە جاتقان ديالوگ پەن ۇيلەستىرۋ جۇيەسىنە اينالىپ كەلەدى. ت م ۇ اسكەري وداق بولماسا دا، قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۇراقتى كەزدەسۋلەردە، مامانداندىرىلعان فورماتتاردا جانە نەگىزگى ستراتەگيالىق قۇجاتتاردا بارعان سايىن بەرىك ورنىعىپ جاتىر.

- تاياۋ شىعىستاعى احۋال مەن جاھاندىق كۇشتەر تەپە-تەڭدىگىنىڭ وزگەرۋى ت م ۇ ستراتەگياسىنا قالاي اسەر ەتىپ جاتىر؟

- بۇل سۇراق الدىڭعى ماسەلەمەن تىعىز بايلانىستى. سەبەبى وزگەرىپ جاتقان قاۋىپسىزدىك ورتاسى وڭىرلىك ۇيىمداردىڭ، سونىڭ ىشىندە ت م ۇ- نىڭ ءوز تاسىلدەرىن قالاي بەيىمدەيتىنىنە تىكەلەي ىقپال ەتەدى.

تاياۋ شىعىستاعى جاعداي، الەمنىڭ كوپپوليارلى جۇيەگە قاراي بەت بۇرۋى ءبىزدىڭ قىزمەت ەتەتىن حالىقارالىق ورتامىزدى ايقىن وزگەرتىپ وتىر. بۇل ۇدەرىستەر، اسىرەسە ءوزارا تىعىز بايلانىسقان تۇركى الەمى سەكىلدى وڭىرلەر ءۇشىن ءبىر جاعىنان سىن-قاتەرلەر، ەكىنشى جاعىنان جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋعىزىپ جاتىر.

تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى تۇرعىسىنان العاندا، ءبىز جالپى ستراتەگيالىق باعىتىمىزدان اينىمايمىز. مانداتىمىزدى وزگەرتىپ وتىرعان جوقپىز، كەرىسىنشە، ونى ىسكە اسىرۋ تاسىلدەرىن جاڭا جاعدايلارعا بەيىمدەپ جاتىرمىز.

ءبىز ديالوگ پەن ۇستانىمداردى ۇيلەستىرۋ ەندى قوسىمشا مۇمكىندىك ەمەس، قاجەتتىلىككە اينالعانىن بايقاپ وتىرمىز. ماسەلەن، 2026-جىلعى ناۋرىزدا ىستانبۇلدا وتكەن ت م ۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ بەيرەسمي وتىرىسىندا مۇشە مەملەكەتتەر تاياۋ شىعىستاعى جاعدايعا قاتىستى بىرلەسكەن مالىمدەمە قابىلداپ، ورتاق الاڭداۋشىلىقتارىن ءبىلدىرىپ، تۇراقتىلىقتىڭ، ديالوگتىڭ جانە شيەلەنىستى تومەندەتۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى.

جالپى العاندا، جاھاندىق ورتانىڭ كۇردەلەنە ءتۇسۋى وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزىن ودان ءارى ارتتىرۋدا. وسىعان بايلانىستى تمۇ ورتاق ۇستانىمداردى ىلگەرىلەتۋ مەن مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدا بارعان سايىن ۇيلەسىمدى، جەدەل ارەكەت ەتەتىن جانە ءبىرتۇتاس ۇيىمعا اينالىپ كەلەدى.

- الداعى 5-10 جىلدا ت م ۇ- نىڭ دامۋىن قالاي ەلەستەتەسىز؟

- ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى رەتىندە ءتورت جىلعا جۋىق ەڭبەك ەتكەن تاجىريبەمە سۇيەنسەك، بولاشاققا زور سەنىممەن ءارى وپتيميزممەن قارايمىن. كەيىنگى جىلداردا ت م ۇ دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە ءوتتى. بۇل كەزەڭ ناقتى ناتيجەلەرگە باعىتتالعان، ءتيىمدى ءارى ءونىمدى ىنتىماقتاستىقپەن سيپاتتالادى. قاجەتتى نەگىز قالاندى جانە الداعى جىلدارى وسى كۇش-جىگەردىڭ تولىق جۇزەگە اساتىنىنا كامىل سەنەمىن.

كەلەشەكتە ۇيىم مۇشە مەملەكەتتەرگە ناقتى پايدا اكەلەتىن، وڭىرلىك تۇراقتىلىق پەن وركەندەۋگە ۇلەس قوساتىن، نەعۇرلىم ىقپالداسقان، ناتيجەگە باعىتتالعان ءارى حالىقارالىق دەڭگەيدە بەدەلى جوعارى پلاتفورماعا اينالادى دەپ ەسەپتەيمىن.

ءبىزدىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋ باعىتىمىز «تۇركى الەمىنىڭ كەلەشەگى-2040» تۇجىرىمداماسى، ت م ۇ ستراتەگياسى، استانا اكتىسى جانە تۇركى الەمىنىڭ جارعىسى سەكىلدى نەگىزگى ستراتەگيالىق قۇجاتتاردا ايقىن بەلگىلەنگەن. بۇل قۇجاتتار ساياسي، ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق باعىتتارداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋدىڭ جان-جاقتى جول كارتاسىن ۇسىنادى.

«تۇركى الەمىنىڭ كەلەشەگى-2040» تۇجىرىمداماسىنا سايكەس، ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز ورتاق بىرەگەيلىككە، ىنتىماققا جانە ءوزارا وركەندەۋگە نەگىزدەلگەن نەعۇرلىم ءبىرتۇتاس تۇركى كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋ. بۇل مۇشە مەملەكەتتەر مەن باقىلاۋشىلار اراسىنداعى بىرلىكتىڭ نىعايۋىن، تەرەڭدەتىلگەن ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانى، سونداي-اق وڭىردەگى بەيبىتشىلىك، تۇراقتىلىق جانە ورنىقتى دامۋ مۇمكىندىكتەرىن قامتيدى.

ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا، ورتا ءدالىز، تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورى مەن تۇركى ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسىنىڭ تولىققاندى جۇمىسىن ىسكە قوسۋ، سونداي-اق سيفرلىق ساۋدا مەن لوگيستيكا جۇيەلەرىن كەڭەيتۋ سەكىلدى ستراتەگيالىق باستامالار نەگىزگى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى بولادى. ماقسات - تۇركى وڭىرىندە نەعۇرلىم ىقپالداسقان ءارى باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكالىق ەكوجۇيە قالىپتاستىرۋ.

گۋمانيتارلىق ماسەلە ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستىڭ وزەگى بولىپ قالا بەرەدى. ءبىلىم بەرۋ، جاستار ساياساتى، مادەني الماسۋ جانە موبيلدىلىك سالالارىنداعى باستامالار حالىقتار اراسىنداعى بايلانىستى ودان ءارى نىعايتا تۇسەدى.

ت م ۇ حالىقارالىق دەڭگەيدە تمۇ+ سەكىلدى فورماتتارمەن نىعايتىلىپ، جاھاندىق قاتىسۋ اياسىن كەڭەيتەدى، وزگەرىپ جاتقان حالىقارالىق جۇيەدە سىندارلى ءارى سەنىمدى ارىپتەس رەتىندە ءوز ورنىن بەكىتە تۇسەدى.

- سۇحباتقا ۋاقىت بولگەنىڭىز ءۇشىن راحمەت ايتامىز!