سەمەيدەگى يادرولىق سىناق پوليگونى اۋماعىندا تۋعان ادامدارعا قانداي جەڭىلدىكتەر بار

تولەم مولشەرى ءارتۇرلى

سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىندا 40 جىل بويى جۇرگىزىلگەن يادرولىق قارۋ سىناقتارى ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا جانە تابيعاتقا ورنى تولماس زالال كەلتىردى. بۇكىل سەمەي اۋماعى مەن پاۆلودار، شىعىس قازاقستان جانە قاراعاندى وبلىستارىنىڭ پوليگونعا جاقىن جاتقان اۋداندارى ەكولوگيالىق اپات ايماعى رەتىندە تانىلعان.

- يادرولىق سىناقتار زاردابىنىڭ قاتەرلى اسەرى ۋاقىت وزعان سايىن كۇشەيە ءتۇسىپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىسىپ، بارعان سايىن قاتەرلى اسەر ەتىپ وتىر. بۇل زارداپتى جويۋ حالىقتى ەمدەۋ، ساۋىقتىرۋ، وڭالتۋ، الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە اۋماقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋ جونىندەگى شارالار كەشەنىن جۇزەگە اسىرۋدى تالاپ ەتەدى. «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 12 بابىنا سايكەس، زارداپ شەككەن ازاماتتارعا مەملەكەت تاراپىنان ءبىرجولعى اقشالاي وتەماقى بەرىلەدى. سونداي-اق ولارعا ارنايى كۋالىك بەرىلىپ، اي سايىنعى مەملەكەتتىك جاردەماقىلار قاراستىرىلعان، - دەپ جاۋاپ بەردى ق ر ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ اباي وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى باسشىسى ورىنباسارىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى سارقىت شابدانوۆا Kazinform ءتىلشىسىنىڭ ساۋالحاتىنا.

ءبىرجولعى مەملەكەتتىك اقشالاي وتەماقى 1949-1990 -جىلدار ارالىعىندا رادياتسيالىق قاتەر ايماقتارىندا تۇرعان ازاماتتارعا تولەنەدى. تولەم مولشەرى ادامنىڭ قاي ايماقتا جانە قانشا ۋاقىت تۇرعانىنا بايلانىستى ەسەپتەلەدى.

اتاپ ايتقاندا، زاڭنىڭ 5, 6, 7, 8 جانە 9-باپتارىندا كورسەتىلگەن ايماقتاردا تۇرعان جانە تۇرىپ جاتقان ازاماتتارعا يادرولىق سىناقتاردان كەلتىرىلگەن زالال ءۇشىن:

1) توتەنشە رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماق بويىنشا - 1949-1965 -جىلدار ارالىعىندا تۇرعان ءاربىر جىل ءۇشىن 5,23 ا ە ك جانە 1966-1990 -جىلدار ارالىعىندا تۇرعان ءاربىر جىل ءۇشىن 1,05 ا ە ك مولشەرىندە؛

2) ەڭ جوعارى رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماق بويىنشا - 1949-1965 -جىلدار ارالىعىندا تۇرعان ءاربىر جىل ءۇشىن 2,62 اەك جانە 1966-1990 -جىلدار ارالىعىندا تۇرعان ءاربىر جىل ءۇشىن 1,05 اەك مولشەرىندە؛

3) جوعارى رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماق بويىنشا - 1949-1965 -جىلدار ارالىعىندا تۇرعان ءاربىر جىل ءۇشىن 1,57 اەك جانە 1966-1990 -جىلدار ارالىعىندا تۇرعان ءاربىر جىل ءۇشىن 0,79 اەك مولشەرىندە؛

4) ەڭ تومەن رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماق بويىنشا - 1949-1965 -جىلدار ارالىعىندا تۇرعان ءاربىر جىل ءۇشىن 1,05 اەك جانە 1966-1990 -جىلدار ارالىعىندا تۇرعان ءاربىر جىل ءۇشىن 0,52 اەك مولشەرىندە؛

5) جەڭىلدىكتى الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق مارتەبەسى بار اۋماقتاعى ايماق بويىنشا - 1949-1990 -جىلدار ارالىعىندا تۇرعان ءاربىر جىل ءۇشىن 0,26 اەك مولشەرىندە ءبىرجولعى اقشالاي وتەماقىعا كەپىلدىك بەرىلەدى.

قۇجات راسىمدەۋدەگى قيىندىقتار

اباي وبلىسىنىڭ جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ۇيلەستىرۋ باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە، سىناق پوليگونىنىڭ زاردابىن شەككەن اۋماقتاردا تۇرعان ازاماتتارعا ءبىرجولعى مەملەكەتتىك اقشالاي وتەماقى، قوسىمشا ەڭبەكاقى، قوسىمشا اقىلى دەمالىس، مەديتسينالىق كومەك، الەۋمەتتىك تولەمدەر جانە زەينەتاقى سالاسىنداعى جەڭىلدىكتەر بار.

- زاڭعا سايكەس، بۇل ساناتتاعى ازاماتتارعا الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردى الۋ قۇقىعىن راستايتىن كۋالىك بەرىلەدى. كۋالىكتى الۋعا 1949-1990 -جىلدار ارالىعىندا رادياتسيالىق اسەرگە ۇشىراعان اۋماقتاردا تۇرعان ازاماتتار قۇقىلى. وتەماقى الۋ ءۇشىن ازاماتتىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە رادياتسيالىق قاۋىپتى اۋماقتا تۇرعانىن نەمەسە جۇمىس ىستەگەنىن دالەلدەيتىن قۇجاتتار تالاپ ەتىلەدى. قۇجاتتاردى راسىمدەۋ كەزىندە تۇرعىندار كوبىنە ارحيۆتىك قۇجاتتاردىڭ بولماۋى، بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە پوليگون ايماعىندا تۇرعانىن دالەلدەۋ قيىندىعى، مەكەنجاي انىقتامالارى مەن ەڭبەك قۇجاتتارىنىڭ جەتىسپەۋى سياقتى ماسەلەلەرگە تاپ بولادى، - دەلىنگەن اقپاراتتا.

قازىرگى تاڭدا كۋالىك الۋعا نەمەسە وتەماقى الۋ ماقساتىندا ءوتىنىش جازۋ ءتارتىبى ءبىرشاما جەڭىلدەتىلگەن. ازاماتتار قىزمەتتى ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالى ارقىلى ونلاين راسىمدەي الادى. سونىمەن قاتار حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى جانە تۇرعىلىقتى مەكەنجايى بويىنشا جۇمىسپەن قامتۋ بولىمدەرىنە ءوتىنىش بەرۋ مۇمكىندىكتەرى بار.

- رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماقتا تۇرعان ازاماتتارعا جەكەلەگەن سالىقتىق جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعانىمەن، ولاردىڭ ناقتى كولەمى سالىق كودەكسى مەن جەرگىلىكتى نورماتيۆتىك اكتىلەرگە سايكەس انىقتالادى. يوندىق ساۋلەلەنۋ اسەرىنەن دەنساۋلىعىنا زيان كەلگەن مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتار مۇلىك نەمەسە جەر سالىعى بويىنشا جەڭىلدىكتەردى پايدالانا الادى. قازىرگى قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ زاردابىن شەككەن اۋماقتاردا تۇراتىن ازاماتتاردىڭ بالالارىنا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ارنايى جەڭىلدىكتەر مەن قوسىمشا قولداۋ شارالارى قاراستىرىلماعان. دەسە دە ولارعا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋ كەزىندە جەڭىلدىكتەر نەمەسە الەۋمەتتىك وسال توپتارعا ارنالعان كۆوتالار اياسىندا قولداۋ كورسەتىلەدى، - دەلىنگەن حابارلامادا.

مەديسينالىق كومەك

سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنان زارداپ شەككەن جاندارعا مەديتسينالىق تۇرعىدا قانداي كومەك بارىن ءبىلۋ ءۇشىن اباي وبلىسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنا حابارلاستىق.

- بۇل ساناتتاعى ازاماتتارعا سەمەي مەديسينا ۋنيۆەرسيتەتى رادياتسيالىق مەديسينا جانە ەكولوگيا عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتى بازاسىندا مەديسينالىق تەكسەرۋ جۇرگىزىلەدى. ولارعا مەديسينالىق كومەك كورسەتۋ جانە كەشەندى مەديسينالىق تەكسەرۋ تۇرعىلىقتى جەرى نەمەسە جۇمىس ورنى بويىنشا دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىندا جۇزەگە اسىرىلادى. ال كەزەكتەن تىس مامانداندىرىلعان مەديسينالىق قىزمەت ەلدەگى بارلىق مەملەكەتتىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىندا پوليگون كۋالىگى جانە مەديسينالىق- سانيتارلىق العاشقى كومەك كورسەتۋ ۇيىمىنان جولداما بولعان جاعدايدا كورسەتىلەدى، - دەيدى باسقارما باسشىسى تالعات مولدابەكوۆ.

سىناقتاردان زارداپ شەككەن اۋدانداردىڭ حالقىنا تەگىن دارىلەر مەن ارنايى مەديتسينالىق تەكسەرۋلەر م ءا م س جانە ت م ك ك ك شەڭبەرىندە كوزدەلگەن.

- وبلىستا مەملەكەتتىك- جەكەشەلىك ارىپتەستىك اياسىندا 2022 -جىلدان باستاپ «KARAGAILY» شيپاجايىندا جەكەلەگەن ساناتتاعى ازاماتتار ساناتوري- كۋرورتتىق ەمدەۋمەن قامتىلىپ كەلەدى. وسى كەزەڭ ىشىندە چەرنوبىل اپاتىنان جانە وزگە دە يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەن 170 ازامات ەمگە جىبەرىلدى. يادرولىق ساۋلەلەنۋدىڭ سالدارىنان مۇگەدەكتىك العاندار جىلىنا ءبىر رەت 14 كۇندىك شيپاجايلىق ەم الۋ قۇقىعىنا يە. سەمەي يادرولىق پوليگونىنان زارداپ شەككەن مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتارعا 9-مامىر - جەڭىس كۇنىنە وراي 30 اەك (129750 تەڭگە) كولەمىندە تولەم جۇرگىزىلدى، - دەيدى اباي وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ۇيلەستىرۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى مارات الينوۆ.

زەينەتاقىعا ۇستەمەاقى بار

زاڭنىڭ 5 جانە 6-باپتارىندا كورسەتىلگەن اۋماقتاردا تۇرىپ جاتقان جانە 1998 -جىلعى 1- قاڭتارعا دەيىن زەينەتكەرلىككە شىققان ازاماتتاردىڭ زەينەتاقىعا ايماقتار بويىنشا مىناداي مولشەردە ۇستەمەاقى الۋعا قۇقىعى بار:

- توتەنشە رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماق بويىنشا - 2,09 اەك.

- ەڭ جوعارى رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماق بويىنشا - 1,83 اەك.

- توتەنشە رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماققا اباي وبلىسى اباي اۋدانى سارىجال اۋىلدىق وكرۋگى، بەسقاراعاي اۋدانى دولون اۋىلدىق وكرۋگى، تاراتىلعان جاڭاسەمەي اۋدانىنىڭ سارىاپان جانە يسا ەلدى مەكەندەرىنىڭ اۋماقتارى جاتادى. ەڭ جوعارى رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماققا اباي وبلىسىنىڭ اباي، بەسقاراعاي جانە تاراتىلعان جاڭاسەمەي اۋداندارىنىڭ، سەمەي قالاسى اقبۇلاق، ابىرالى، العاباس، اينابۇلاق، قاراولەڭ جانە تاڭات اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ، پاۆلودار وبلىسى ماي اۋدانى اقجار اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ەلدى مەكەندەرى جاتادى. بۇل ايماقتار ەكولوگيالىق اپات ايماعى مارتەبەسىنە يە، - دەيدى ق ر ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ اباي وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى باسشىسى ورىنباسارىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى سارقىت شابدانوۆا.

جاسىنا بايلانىستى زەينەتاقى تولەمدەرىن ەسەپتەۋ ءۇشىن ەڭبەك ءوتىلى 1998 -جىلعى 1- قاڭتارعا دەيىنگى كەزەڭ ءۇشىن ەسەپكە الىنادى. ەڭبەك ءوتىلى ەڭبەك كىتاپشاسىمەن راستالادى. ال ەڭبەك كىتاپشاسى نەمەسە وندا ءتيىستى جازبالار بولماعان كەزدە جۇمىسى تۋرالى مالىمەتتەردى راستايتىن قۇجاتتار سوتتىڭ شەشىمى نەگىزىندە بەلگىلەنەدى. وسىعان وراي، كودەكستىڭ 207-بابى 2-تارماعىنا سايكەس - توتەنشە جانە ەڭ جوعارى رادياتسيالىق قاتەرى بار ايماقتاردا 1949 -جىلعى 29 -تامىز بەن 1963 -جىلعى 5 -شىلدە ارالىعىندا كەمىندە 5 جىل تۇرعان ازاماتتار:

1) ەرلەر - 50 جاسقا تولعاندا؛

2) ايەلدەر - 45 جاسقا تولعاندا جاسىنا بايلانىستى زەينەتاقى تولەمدەرىن الۋعا قۇقىعى بار.

اۆتورلار

بوتاكوز كەنجەحان قىزى