سەنىمدىلىك - جاڭا كۇش: The National Interest باسىلىمىندا پرەزيدەنتتىڭ ماقالاسى شىقتى

الەم تۇراقتىلىق ەڭ سيرەك ستراتەگيالىق رەسۋرستاردىڭ بىرىنە اينالعان داۋىرگە قادام باستى. قاقتىعىستار كوبەيىپ، گەوساياسي باسەكەلەستىك شيەلەنىستى، ال حالىقارالىق ينستيتۋتتار تىعىرىققا تىرەلۋ، پولياريزاتسيا جانە قوعام سەنىمىنىڭ تومەندەۋى سالدارىنان جيى بەرەكەسىزدىككە ۇشىراپ جاتىر.

ونداعان جىل بويى جاھاندىق ساياسات باستاپقىدان-اق اعات بولماعان جاھاندانۋ نۇسقاسىندا قالىپتاستى. ونىڭ مالىمدەلگەن ماقساتى - كەم دەگەندە قاعاز جۇزىندە ۇتىمدى ءارى سىندارلى كورىنگەن، ءوزارا بايلانىسقان ءارى ينكليۋزيۆتى حالىقارالىق ءتارتىپ قۇرۋ.

دەگەنمەن، ۋاقىت وتە كەلە بۇل تۇجىرىمداما بۇرمالاندى. ول شامادان تىس يدەولوگيالىق العىشارتتارعا نەگىزدەلگەن مودەلگە اينالدى: جاۋاپكەرشىلىكسىز ينكليۋزيۆتىلىك، شەكتەۋسىز ەركىندىك جانە ەگەمەندىككە ۇمتىلاتىن قوعامداردىڭ، پراگماتيك ساياساتكەرلەردىڭ ءارى اقىلعا سۇيەنەتىندەردىڭ كوزقاراسىن جوققا شىعاراتىن مورالدىق ۇستەمدىك (نەمەسە ەرەكشەلىك).

ناتيجەسىندە جاھاندانۋ الەم بويىنشا جۇزدەگەن ميلليون ادامنىڭ كوز الدىندا بىرتىندەپ لەگيتيمدىلىگىن جوعالتتى. بۇل سەنىمنىڭ جوعالۋى كەزدەيسوق بولعان جوق. ونى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردا، حالىقارالىق قۇرىلىمداردا جانە جەتەكشى ەلدەردىڭ ساياسي جۇيەلەرىندە تامىر جايعان قايران قالارلىق جەمقورلىق فاكتىلەرىنىڭ اشكەرەلەنۋى كۇشەيتتى. بەلگىلى ساياسي قايراتكەرلەردىڭ مۇنداي سحەمالارعا قاتىسۋى يدەولوگيالىق سولشىل باعدارلامالارمەن بايلانىستى ۇكىمەتتەرگە دەگەن ونسىز دا سىنشىل كوزقاراستى تەرەڭدەتە ءتۇستى.

قازىرگى حالىقارالىق ورتا پراگماتيزم مەن رەاليزمگە ارتىپ كەلە جاتقان سۇرانىستى كورسەتەدى. بۇل بەتبۇرىس ميۋنحەندە ايقىن بايقالدى. وندا باتىس كوشباسشىلارى ايتقان ەڭ سالماقتى ويلاردىڭ كەيبىرى قاراپايىم شىندىقتى اتاپ ءوتتى: ۇلتتىق مۇددەلەردى ەلەمەۋگە بولمايدى، ەگەمەندىكتى قولايسىزدىق رەتىندە قاراستىرۋعا بولمايدى، ال تۇراقتىلىقتى يدەولوگيالىق دوگما نەگىزىندە قۇرۋ مۇمكىن ەمەس.

الەم ىنتىماقتاستىقتان باس تارتپايدى. ول يلليۋزيادان باس تارتادى. جاڭادان قالىپتاسىپ كەلە جاتقان دوكترينا قاراپايىم: ءتارتىپ زاڭ ۇستەمدىگىنە، جاۋاپكەرشىلىككە، بولجامدى مىندەتتەمەلەرگە جانە مادەني ءارى ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى قۇرمەتتەۋگە نەگىزدەلۋى ءتيىس. بۇل - وقشاۋلانۋ ەمەس. بۇل - ساياسي كەمەلدىلىك.

ەسكى مودەلدىڭ ساتسىزدىگى قاقتىعىستاردى رەتتەۋ سالاسىندا ەرەكشە ايقىن كورىنەدى. تىم ۇزاق ۋاقىت بويى حالىقارالىق قاۋىمداستىق سيمۆولدىق مالىمدەمەلەردەن ارى اسا الماعان كەلىسسوزدەردىڭ، دەكلاراتسيالاردىڭ جانە كونفەرەنتسيالاردىڭ شەكسىز اينالىمىنا ارقا سۇيەدى. ناتيجەسى وتە جاقسى بەلگىلى: ورىندالمايتىن كەلىسىمدەر، ناتيجەسىز ديپلوماتيا جانە بەيبىتشىلىكسىز بەيبىت ۇدەرىستەر.

الەم مۇنان ارى مۇنداي تاسىلگە جول بەرە المايدى.

ءدال سوندىقتان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ تولىق ماقۇلداۋىمەن پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ باستاماسىمەن بەيبىتشىلىك كەڭەسىن قۇرۋ العا باستايتىن ەلەۋلى قادام كورىنەدى. بۇل - تاۋسىلمايتىن پىكىرتالاستارعا ارنالعان كەزەكتى الاڭ ەمەس. بۇل - ناقتى ناتيجەلەرگە، اسىرەسە گازا مەن تاياۋ شىعىستا قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان پراكتيكالىق باستاما.

بۇل باستامانى تۇبەگەيلى وزگەشە ەتەتىن نارسە - ونىڭ لوگيكاسى. اق ءۇي شىندىعىندا دا يننوۆاتسيالىق ءتاسىل، سارقىلعان ساياسي فورمۋلالاردى قايتالاۋدىڭ ورنىنا، ايقىن ءارى تىكەلەي قاعيداتتى ۇسىندى - تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋ ارقىلى بەيبىتشىلىك. باسقاشا سوزبەن ايتقاندا، بەيبىتشىلىك ۇران رەتىندە ەمەس، جوبا رەتىندە قاراستىرىلادى: ينفراقۇرىلىم، ينۆەستيتسيالار، جۇمىس ورىندارى جانە قاقتىعىستىڭ قايتا جاندانۋىن يرراتسيونالدى ەتەتىن بولاشاق. جاڭاشىلدىعى مەن اۋقىمدىلىعى ارقاسىندا بۇل باستاما قۇرمەت پەن حالىقارالىق نازارعا لايىق.

قازاقستاندا پرەزيدەنت ترامپتىڭ ستراتەگياسىمەن بايلانىستى ساياسي قاعيداتتارعا وڭ كوزقاراس قوعامدىق جانە ساراپشىلىق پىكىرتالاستاردىڭ ءتۇرلى دەڭگەيىندە كەڭىنەن كورىنەدى: اقىلعا قونىمدىلىق، ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى قورعاۋ، ۇلتتىق مۇددەلەردى جاقتاۋ جانە سوعىستاردى سوزباي، ولاردى اياقتاۋعا ۇمتىلۋ.

بۇل قاعيداتتار قوعامداردىڭ كوپشىلىگى تۇيسىكتى تۇردە تالاپ ەتەتىن دۇنيەلەرىن بەينەلەيتىندىكتەن قولداۋ تاۋىپ وتىر: قاۋىپسىزدىك، تۇراقتىلىق جانە ادامگەرشىلىك. قازاقستاننىڭ وسى باعىتتاعى قولداۋى - ريتوريكا ەمەس، پراكتيكا. ءدال سوندىقتان ءبىز بەيبىتشىلىك كەڭەسىنە قوسىلۋ جانە ونى ناقتى ءىس-ارەكەتتەرمەن قولداۋ شەشىمىن قابىلدادىق.

بۇل - قازاقستاننىڭ يبراھيم كەلىسىمىنە قوسىلۋ شەشىمىنىڭ قيسىندى جالعاسى. بۇل - جاي عانا ديپلوماتيالىق يشارا ەمەس. بۇل - ستراتەگيالىق تاڭداۋ. قازاقستان ءاردايىم تەڭگەرىمدى ءارى سىندارلى ۇستانىمدى ساقتاپ كەلەدى. ءبىز يزرايلمەن بەرىك قارىم-قاتىناس ورناتقانبىز، سونىمەن بىرگە پالەستين حالقىن دا دايەكتى تۇردە قولدايمىز ءارى ەكى مەملەكەت قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن شەشىمدى بەيبىتشىلىكتىڭ جالعىز ورنىقتى نەگىزى دەپ سانايمىز. سونداي-اق ءبىزدىڭ شەشىمىمىز ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ، ينۆەستيتسيالار تارتۋ جانە وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ماقساتىندا ۇلتتىق مۇددەلەرگە دە نەگىزدەلگەن. كەڭ ماعىنادا بۇل مۇسىلمان جانە ەۆرەي الەمدەرى اراسىنداعى ديالوگتىڭ كەڭەيۋىنە ىقپال ەتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

وسى قادامنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ قۇراما شتاتتارمەن سەرىكتەستىگىمىزدى بۇرىنعىدان دا نىعايتا تۇسەدى.

قازاقستان مەن ا ق ش ءوزارا قۇرمەت پەن تۇسىنىستىككە نەگىزدەلگەن كوپقىرلى سەرىكتەستىك قۇردى. امەريكالىق كومپانيالار بۇرىننان بەرى، اسىرەسە ەنەرگەتيكا سەكتورىندا قازاقستانداعى ەڭ ءىرى ينۆەستورلاردىڭ قاتارىندا تۇر.

بۇگىندە بۇل ىنتىماقتاستىق ستراتەگيالىق ماڭىزدى مينەرالدار، سيفرلىق ينفراقۇرىلىم، وزىق ءوندىرىس، لوگيستيكا جانە يننوۆاتسيالاردى قوسا العاندا جاڭا سالالاردا كەڭەيىپ كەلەدى. تاياۋداعى جوبالارىمىزدىڭ قاتارىندا امەريكالىق Cove Capital كومپانياسىمەن سەرىكتەستىكتە قازاقستاندا الەمدەگى ەڭ ءىرى ۆولفرام كەن ورنىن يگەرۋ بار. وسى جەتىستىككە سۇيەنە وتىرىپ، ءبىز حالىقتارىمىزدىڭ مۇددەسى ءۇشىن امەريكالىق سەرىكتەستەرىمىزبەن جۇمىستى جالعاستىرۋعا نيەتتىمىز.

كەيىنگى جىلدارى ءبىز جاڭعىرتۋ، ءارتاراپتاندىرۋ جانە الەمدىك نارىقتارعا ينتەگراتسيالانۋ ستراتەگياسىن جۇرگىزدىك. ينۆەستيتسيالىق احۋالدى نىعايتتىق، نورماتيۆتىك بازانى جاقسارتتىق جانە وڭىردەگى كولىك بايلانىسىن كەڭەيتتىك. ناتيجەسىندە قازاقستانداعى جان باسىنا شاققانداعى ج ءى ءو 15000 ا ق ش دوللارىنا جەتتى. بۇل ونىڭ ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى ەكونوميكا رەتىندەگى ورنىن ودان ءارى نىعايتا ءتۇستى.

ءبىزدىڭ ماقساتىمىز ايقىن: تەحنولوگيالارعا، يننوۆاتسيالارعا جانە ادامي كاپيتالعا نەگىزدەلگەن زاماناۋي ەكونوميكا قۇرا وتىرىپ، ازيا مەن ەۋروپانى جالعايتىن ماڭىزدى ترانزيتتىك ءارى لوگيستيكالىق دالىزگە اينالۋ.

مۇنان بولەك، سيفرلىق ترانسفورماتسيا، مەملەكەتتىك سەكتوردى جاڭعىرتۋ جانە جاساندى ينتەللەكتىنى قوسا العاندا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ سالاسىنداعى كۇش-جىگەرىمىز ابستراكتىلى ۇمتىلىس ەمەس. بۇل - زاماناۋي سىن- قاتەرلەرگە توتەپ بەرە الاتىن باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت قۇرۋ جونىندەگى ۇلتتىق ستراتەگيانىڭ بولىگى.

سونىمەن بىرگە ەكونوميكالىق ىلگەرىلەۋشىلىككە تەرەڭ ينستيتۋتسيونالدى رەفورمالاردىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلىپ وتىر. جاھاندىق تۋربۋلەنتتىلىك پەن بەلگىسىزدىك جاعدايىندا قازاقستان ءوزىنىڭ زاماناۋي تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى ساياسي ترانسفورماتسيا كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرىن باستان وتكىزىپ جاتىر. ءبىز «كۇشتى پرەزيدەنت، ىقپالدى پارلامەنت جانە ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتىن باسشىلىققا الا وتىرىپ، سۋپەرپرەزيدەنتتىك مودەلدەن تەجەۋ مەن تەپە-تەڭدىكتىڭ كۇشەيتىلگەن تەتىكتەرىنە نەگىزدەلگەن باسقارۋ جۇيەسىنە كوشىپ جاتىرمىز.

بۇل جاڭعىرۋ باعدارلاماسى جاقىن ارادا ماڭىزدى كەزەڭگە جەتەدى. قازاقستان مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى نىعايتۋعا، جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋعا جانە بولاشاقتا نەعۇرلىم تۇراقتى ءارى سەنىمدى باسقارۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان جاڭا كونستيتۋتسيا بويىنشا ۇلتتىق رەفەرەندۋم وتكىزۋگە دايىندالىپ جاتىر.

بۇگىنگى حالىقارالىق ورتادا سەنىم ريتوريكامەن ەمەس، دايەكتىلىك جانە جاۋاپكەرشىلىكپەن ايقىندالادى. ءوزىنىڭ مىندەتتەمەلەرىن ورىندايتىن، اشىق ارەكەت ەتەتىن جانە پراكتيكالىق ىنتىماقتاستىققا ۇمتىلاتىن ەلدەر عانا بەرىك سەنىم قالىپتاستىرادى.

قازاقستان تۇراقتىلىقتى باستى ورىنعا قوياتىن، حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى قۇرمەتتەيتىن جانە ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزەتىن سەنىمدى ءارى ادال سەرىكتەس بولۋعا بەرىك بەيىل بولىپ قالا بەرەدى.