سەنات ۇلى بريتانيامەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى نىعايتاتىن كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاماق

سونىمەن، الدىمەن سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن تاجىكستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى وداقتاستىق قاتىناستار تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قارايدى.

قۇجات نورمالارى قازاقستان- تاجىكستان ىنتىماقتاستىعىن كەشەندى دامىتۋعا سەرپىن بەرۋگە باعىتتالعان. شارت ساياسي، اسكەري، ساۋدا- ەكونوميكالىق، اۋىل شارۋاشىلىعى، كولىك-ترانزيت، ازىق-تۇلىك، ونەركاسىپ، سۋ-ەنەرگەتيكا، ەكولوگيا، سيفرلاندىرۋ، ءبىلىم بەرۋ، مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى جانە ءوڭىرارالىق ينتەگراتسياداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋدى كوزدەيدى.

بۇل زاڭدى ءماجىلىس وسى جىلدىڭ 11-ناۋرىزىندا راتيفيكاتسيالادى. سول كەزدە سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەرجان اشىقبايەۆ اتالعان شارتقا ەكى ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى 2024 -جىلى 24-تامىزدا قول قويعانىن اتاپ ءوتتى.

- وداقتاستىق قاتىناستار تۋرالى شارت تاجىكستانمەن قول جەتكىزىلگەن ءوزارا ءىس-قيمىل دەڭگەيىن قۇقىقتىق تۇرعىدا بەكىتىپ، ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا باعىتتارىن دامىتۋ ءۇشىن بەرىك ساياسي- قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرادى. گەوساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا شارت ەرەجەلەرىن ىسكە اسىرۋ وڭىرلىك تۇراقتىلىقتى دا نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى. ەلدەرىمىز اراسىنداعى وداقتاستىق قاتىناستاردىڭ ايقىن دالەلى رەتىندە وتكەن جىلى تاجىكستاننىڭ 21-عاسىردا ورتالىق ازيا دامىتۋ ماقساتىنداعى دوستىق، تاتۋ كورشىلىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى 5 جاقتى شارتقا قول قويۋىن اتاپ وتۋگە بولادى. وسىلايشا قازاقستان ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ باسىم بولىگىمەن وداقتاستىق قاتىناستار ورناتىپ وتىر. بۇل قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىنە ساي كەلەدى، - دەدى ەرجان اشىقبايەۆ.

پالاتا وتىرىسىنىڭ كۇن تارتىبىنە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ۇلى بريتانيا جانە سولتۇستىك يرلانديا قۇراما كورولدىگى اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ دا شىعارىلادى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى - ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ.

زاڭ قازاقستان- بريتانيا ىنتىماقتاستىعىن ساپالى جاڭا دەڭگەيگە شىعارا وتىرىپ، ساياسي، ەكونوميكالىق، قۇقىقتىق، گۋمانيتارلىق جانە ەكولوگيالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن بەكىتەدى.

قۇجات 2024 -جىلى 24-ساۋىردە استانادا جاسالعان. ول ۇلى بريتانيانىڭ 2020 -جىلدىڭ باسىندا ەۋروپالىق وداقتان شىعۋىنا بايلانىستى راسىمدەلگەن.

- قازاقستان مەن ۇلى بريتانيا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق سوڭعى جىلدارى جاڭا سەرپىن الىپ، ساياسي ديالوگتى كەڭەيتۋ، ساۋدا ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋ جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ قاجەتتىگى ايقىن بايقالدى. اتالعان كەلىسىم قازاقستان مەن ە و اراسىنداعى كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم ەرەجەلەرى ەسكەرىلە وتىرىپ، ازىرلەنگەنىن اتاپ وتكەن ءجون، - دەگەن ەدى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرمەك كوشەربايەۆ ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا قۇجاتتى تانىستىرا كەلە.

كەلىسىم كولىك، لوگيستيكا، سيفرلىق تەحنولوگيالار جانە يننوۆاتسيا سالالارىنداعى ءوزارا ءىس قيمىلدى دامىتۋعا جاعداي جاسايدى. بۇل قازاقستاننىڭ حالىقارالىق كولىك دالىزدەرىندەگى ءرولىن نىعايتۋعا جانە جاڭا وندىرىستەردى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى. كەلىسىمنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى - ەكولوگيا جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى ماسەلەلەرى بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ. بۇل باعىتتا تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ، قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە كليماتتىق باستامالاردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا تاجىريبە الماسۋ جوسپارلانعان. بۇدان بولەك، ءبىلىم، عىلىم، مادەنيەت جانە يننوۆاتسيالار سالالارىنداعى بايلانىستاردى نىعايتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. بۇل جاستار اراسىنداعى الماسۋ باعدارلامالارىن، عىلىمي زەرتتەۋلەردى جانە اكادەميالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

ەستەرىڭىزگە سالا كەتسەك، پالاتانىڭ وتكەن اپتاداعى وتىرىسىندا سەناتورلار «ازەربايجان رەسپۋبليكاسى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى جانە وزبەكستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى جاسىل ەنەرگيانى ءوندىرۋ جانە بەرۋ سالاسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ، ماقۇلدادى.

اتالعان كەلىسىمگە 2024 -جىلعى 13-قاراشادا باكۋ قالاسىندا ءۇش مەملەكەتتىڭ باسشىلارى قول قويعان بولاتىن. قۇجاتتىڭ ماقساتى - جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ سالاسىندا ءۇش مەملەكەت اراسىنداعى ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالىپتاستىرۋ.

- قۇجات ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەردى بىرىكتىرۋگە جانە «تازا» ەنەرگيانى ەۋروپاعا جانە باسقا وڭىرلەرگە ترانزيتتەۋدى ۇيىمداستىرۋعا نەگىز قالايدى. كەلىسىم ەلەكتر ەنەرگياسىن سەنىمدى ءارى ۇزدىكسىز جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تەحنيكالىق جانە كوممەرتسيالىق شارتتاردى بەلگىلەيدى. بۇل قازاقستانعا ەكسپورت باعىتتارىن ءارتاراپتاندىرۋعا جانە قارا تەڭىزدەگى سۋاستى ەلەكتر ەنەرگيا جەلىسى جوباسى ارقىلى ەۋروپالىق وداقتىڭ «جاسىل» ەنەرگيا نارىعىنا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق زاڭ ەكولوگيالىق تازا سۋتەگى مەن اممياكتى ءوندىرۋ جانە تاسىمالداۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە جول اشادى. بۇل - كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ جونىندەگى ۇلتتىق ستراتەگيامىزدى ىسكە اسىرۋداعى ماڭىزدى قادام، - دەدى سەناتور سۇيىندىك الداشيەۆ.

سونىمەن قاتار دەپۋتاتتار «ت م د-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ رادياتسيالىق جاعداي مونيتورينگىنىڭ دەرەكتەرىمەن الماسۋ كەزىندەگى ءوزارا ءىس-قيمىلى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ، ماقۇلدادى. بۇل كەلىسىمگە 2023 -جىلعى 8-ماۋسىمدا سوچي قالاسىندا قول قويىلعان جانە رادياتسيالىق جاعدايدى مونيتورينگتەۋ دەرەكتەرىن الماسۋ، تالداۋ جانە بولجاۋ ارقىلى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا، سونداي-اق يادرولىق جانە رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.

- كەلىسىم ت م د-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ اۋماقتارىنداعى رادياتسيالىق جاعدايدىڭ جاي-كۇيى جانە ونىڭ وزگەرۋى تۋرالى دەرەكتەر مەن اقپاراتتى ۇسىنۋ جانە الۋ جونىندەگى قۇقىقتىق قاتىناستاردى رەتتەيدى، - دەدى دەپۋتات ارمان وتەعۇلوۆ سەناتتىڭ جالپى وتىرىسىندا.

اقپاراتتىق ءوزارا ءىس-قيمىل جانە دەرەكتەر الماسۋ اياسىندا تاراپتاردىڭ ۋاكىلەتتى ورگاندارى مىنالاردى قامتاماسىز ەتەدى:

- مونيتورينگ دەرەكتەرىمەن تۇراقتى تۇردە الماسۋىن؛

- بەرىلەتىن اقپاراتتىڭ دايەكتىلىگىن؛

- قانداي دا ءبىر كۇتپەگەن جاعدايلار تۋىنداعان كەزدە اقپاراتتى بەرۋ مۇمكىن ەمەستىگى تۋرالى ۋاقىتىلى حابارلاۋدى؛

- الىنعان اقپاراتتى تەك وسى كەلىسىم اياسىندا پايدالانۋدى.

پالاتا وتىرىسىنىڭ سوڭىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى. اتاپ ايتقاندا، سەناتور تالعات ءجۇنىسوۆ زەرەندىدەگى كرەاتيۆتى جانە تۋريستىك ورتالىقتىڭ نەگىزى سانالاتىن تاريحي- ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىنە نازار اۋداردى.

- قازىرگى ۋاقىتتا قارجىلاندىرۋدىڭ بولماۋىنا بايلانىستى جوبانى ىسكە اسىرۋ ءىس جۇزىندە توقتاتىلدى. جوبانى قارجىلاندىرۋ ماقساتىندا 2025 -جىلى اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمدىگى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە بىرنەشە رەت بيۋدجەتتىك ءوتىنىم جولدادى. الايدا، اتالعان وتىنىمدەر بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى قولداۋ تاپپادى. اقمولا وبلىسىنىڭ سۋبۆەنتسيونالدىعىن جانە وبلىستىق بيۋدجەتتىڭ شەكتەۋلى مۇمكىندىگىن ەسكەرەتىن بولساق، جوبا الەۋەتتى ۇزاق مەرزىمدى قۇرىلىسقا اينالاتىنداي. جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ نەگىزىندە زەرەندى اۋىلىنداعى ۆيزيت-ورتالىقپەن بىرىكتىرىلگەن تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ ءۇشىن بيىل ارناۋلى مەملەكەتتىك قوردان قاراجات بولۋگە جاردەم كورسەتۋدى سۇرايمىز، - دەدى ول.

ال عالياسقار سارىبايەۆ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اۆتونومياسىن كەڭەيتۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارتتى.

- قولدانىستاعى مودەل باسقارۋ، ينۆەستيتسيا تارتۋ، حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ جانە عىلىمي ازىرلەمەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ مۇمكىندىكتەرىن شەكتەيدى. ساقتالىپ وتىرعان اكىمشىلىك باسقارۋ جۇيەسى شەشىم قابىلداۋدا كوپ مەرزىمدى قاجەت ەتەدى، ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جاڭا تەحنولوگيالىق وزگەرىستەرگە جەدەل بەيىمدەلۋىنە مۇمكىندىك بەرمەيدى، - دەدى دەپۋتات.