سۋ تاپشىلىعى مەن كليمات قىسىمى: اگروسەكتور قالاي توتەپ بەرەدى

تولىعىراق Kazinform ءتىلشىسىنىڭ ماتەريالىندا.

جاھاندىق جىلىنۋ - باستى قاتەر

ەلىمىزدە ورتاشا تەمپەراتۋرا بىرتىندەپ ءوسىپ كەلەدى. سونىڭ اسەرىنەن ەگىنگە قاجەتتى ىلعالدىڭ ازايۋى بايقالادى. اسىرەسە، وڭتۇستىك وڭىرلەردە قۇرعاقشىلىق تاۋەكەلى جوعارى. سولتۇستىكتە جاعداي ءبىرشاما تۇراقتى بولعانىمەن، كليماتتاعى وزگەرىستەر مۇندا دا اسەر ەتىپ جاتىر.

ينجەنەر-ەكولوگ، «بايتاق» جاسىلدار پارتياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى بەكبەرگەن كەرەيدىڭ ايتۋىنشا، ول قازاقستاننىڭ ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن.

- جاھاندىق جىلىنۋ - اۋىل شارۋاشىلىعىنا اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتور. قازاقستان مەن ورتالىق ازيادا تەمپەراتۋرانىڭ كوتەرىلۋى مەن جاۋىن-شاشىننىڭ تۇراقسىزدىعى بايقالىپ وتىر. بۇل جاعداي، اسىرەسە، ءشول جانە شولەيت ايماقتاردا ايقىنىراق سەزىلەدى. وڭتۇستىك پەن باتىس وڭىرلەردە قۇرعاقشىلىق قاۋپى جوعارى. مۇنىڭ ءبارى ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن، - دەيدى ەكولوگ.

ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، قازاقستان وزگەرىستەرگە بەيىمدەلۋ باعىتىندا جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى.

- قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى سورتتاردى ەنگىزۋ تاۋەكەلدى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءتاسىل ەلىمىزدە قولدانىلىپ ءجۇر، - دەيدى سپيكەر.

ەگىس القاپتارىن ءارتاراپتاندىرۋ قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟

پروبلەماعا بايلانىستى سالادا بەيىمدەلۋ شارالارى كەزەڭ- كەزەڭىمەن كۇشەيتىلۋدە. جاۋاپتى ۆەدومستۆو - اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ەگىس القاپتارىن ءارتاراپتاندىرۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر.

- بيىل ەگىس الاڭى شامامەن 23,8 ملن گەكتاردى قۇرايدى، بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 180 مىڭ گەكتارعا كوپ. بيداي مونوداقىلىن كەزەڭ- كەزەڭىمەن 12,1 ميلليون گەكتارعا دەيىن قىسقارتۋ، ال مايلى جانە ازىقتىق داقىلداردى ۇلعايتۋ قاراستىرىلعان. مايلى داقىلدار القابىن 4 ميلليون گەكتاردان اسىرۋ، ازىقتىق داقىلداردى 3,3 ميلليون گەكتارعا جەتكىزۋ جوسپارلانۋدا، - دەلىنگەن مينيسترلىك جاۋابىندا.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي وزگەرىستەر ەگىنشىلىكتىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرىپ، نارىققا بەيىمدەلۋدى جەڭىلدەتەدى. اسىرەسە، ءبىر داقىلعا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ كليماتتىق تاۋەكەلدەردى تومەندەتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىنىڭ ءبىرى سانالادى.

وڭتۇستىك وڭىرلەردە سۋ كوپ قاجەت ەتەتىن داقىلدارعا دا نازار اۋدارىلىپ كەلەدى. مۇندا سۋ كولەمى ەسەپكە الىنىپ، ەگىس جۇمىستارى سوعان قاراي وڭتايلاندىرىلۋدا.

- سۋ پايدالانۋدىڭ ناقتى شەكتەرىنە سايكەس، كۇرىش القابى 20 مىڭ گەكتارعا قىسقارتىلىپ، جالپى 80 مىڭ گەكتارعا جەتتى. ونىڭ ىشىندە قىزىلوردا وبلىسى - 70 مىڭ گ ا، الماتى وبلىسى - 5,8 مىڭ گ ا، تۇركىستان وبلىسى - 3,5 مىڭ گ ا، جەتىسۋ - 1 مىڭ گ ا. ماقتا القابى 162,4 مىڭ گەكتار، ونىڭ 29,8 مىڭ گەكتارى تامشىلاتىپ سۋارۋ ادىسىمەن، ال 12 مىڭ گەكتارى ءداستۇرلى سۋارۋ ارقىلى ەگىلەدى، - دەلىنگەن اقپاراتتا.

ەگىس القاپتارىن بەيىمدەۋ تەك كولەممەن شەكتەلمەيدى. قانداي داقىل وسىرىلسە دە، ونىڭ جەرگىلىكتى كليماتقا ءتوزىمدى بولۋى - باستى تالاپ.

- جىل سايىن ەگىس القاپتارىنىڭ 70-80 پايىزى اۋدانداستىرىلادى، جەرگىلىكتى جاعدايعا ساي سورتتار سەبىلەدى. ەلدەگى ەگىستىكتىڭ 93 پايىزى تاۋەكەلدى ايماقتا ورنالاسقاندىقتان، سەلەكتسيا بارىسىندا قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى سورتتارعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى، - دەلىنگەن مينيسترلىك جاۋابىندا.

قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكادا قۇرعاقشىلىققا بەيىمدەلگەن نەگىزگى داقىلدار كەڭىنەن ءوسىرىلىپ جاتىر. ولاردىڭ قاتارىندا جازدىق بيدايدىڭ قاتتى جانە جۇمساق سورتتارى، ارپا، تارى، قۇماي، سونداي- اق ىلعال تاپشىلىعىنا ءتوزىمدى ءداندى بۇرشاقتار بار. بۇل باعىتتاعى عىلىمي جۇمىستار جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلۋدە. سەلەكتسيالاۋ جانە جاڭا سورتتاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ «ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي- ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى» ك ە ا ق- نىڭ قۇرىلىمدارى ارقىلى ىسكە اسىپ جاتىر. سوڭعى ەكى جىلدا 21 جاڭا قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى سورت ۇسىنىلعان. ونىڭ ىشىندە بيدايدىڭ 12 سورتى، ارپانىڭ 3 سورتى، سۇلىنىڭ 1 سورتى، زىعىردىڭ 1 سورتى جانە كۇنباعىستىڭ 3 سورتى بار.

س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ايمان رىسبەكوۆا بۇل باعىتتاعى ىلگەرىلەۋدى عىلىمداعى ناقتى ناتيجەلەرمەن بايلانىستىرادى.

- ءداستۇرلى ادىستەرمەن قاتار ماركەرلىك سەلەكتسيا، بيوتەحنولوگيالىق ادىستەر جانە گەنومدىق تەحنولوگيالار سەلەكتسيا پروتسەسىن جەدەلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى گەندەردى وسىمدىكتىڭ تولىق ءپىسىپ-جەتىلۋىن كۇتپەي- اق مولەكۋلالىق دەڭگەيدە انىقتاۋعا بولادى. وتاندىق عالىمدار بۇل باعىتتا ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىپ وتىر.

سونىمەن قاتار جىلدام سەلەكتسيا (speed breeding) ءادىسى دە قارقىندى دامىپ كەلەدى. بۇعان عىلىمعا بولىنەتىن قارجىلاي قولداۋدىڭ ارتۋى وڭ اسەرىن تيگىزۋدە. الدىڭعى ونجىلدىقپەن سالىستىرعاندا قولداۋ دەڭگەيى ايتارلىقتاي جوعارى، - دەيدى ايمان رىسبەكوۆا.

جاڭا سورتتاردى زەرتتەۋ جالعاسۋدا

ەگىس قۇرىلىمىن ءارتاراپتاندىرۋ مەن جاڭا اگروتەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ - كليماتتىق تاۋەكەلدەرگە بەرىلەتىن جەدەل جاۋاپ بولسا، بۇل باعىتتاعى ۇزاقمەرزىمدى شەشىم عىلىممەن تىعىز بايلانىستى.

وسى تۇرعىدا بارايەۆ اتىنداعى استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى وتاندىق سەلەكتسيانىڭ جەتەكشى بازالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. مۇندا ونىمدىلىگى جوعارى، زيانكەستەرگە ءتوزىمدى جاڭا ۇلگىلەر جان-جاقتى زەرتتەلىپ جاتىر.

- وتكەن جىلدان بەرى جازدىق جۇمساق ءبيدايدىڭ كونكۋرستىق سورت سىناۋ ءتالىمباعىندا 36 ۇلگى، الدىن الا سورت سىناۋدا 61 ۇلگى، باقىلاۋ ءتالىمباعىندا 202 ۇلگى زەرتتەلۋدە. سولاردىڭ ىشىنەن ەڭ تاڭداۋلى ۇلگىلەر مەملەكەتتىك سورت سىناۋىنا جىبەرىلەدى، - دەيدى ورتالىق ماماندارى.

عىلىمي ىزدەنىستىڭ ناقتى ناتيجەسى بار. سوڭعى جىلدارى ورتالىق عالىمدارى سەلەكتسيا ارقىلى جازدىق جۇمساق بيدايدىڭ «تايماس» اتتى جاڭا سورتىن شىعارىپ، وندىرىسكە ەنگىزگەن.

- «تايماس» - ورتاشا پىسەتىن، قىسقا ساباقتى، جوعارى ءونىمدى، ەكولوگيالىق بەيىمدى سورت. مولەكۋلالىق تالداۋ ناتيجەسىندە قوڭىر تاتقا ءتوزىمدى Lr19 جانە Lr37 گەندەرى انىقتالعان. ءدانى ءىرى، 1000 ءداننىڭ ماسساسى 40 گ دەيىن جەتەدى. استىق ساپاسى بويىنشا كۇشتى بيدايلار توبىنا جاتادى. سورتتىڭ ەڭ جوعارى ورتاشا ونىمدىلىگى 42 ت س/گ ا بولدى، - دەيدى ماماندار.

مۇنداي ناتيجە كەزدەيسوق ەمەس. قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى سورتتاردى ازىرلەۋ بىرنەشە عىلىمي ءادىستى ۇشتاستىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى. فەنوتيپتىك ىرىكتەۋ، تاناپتىق باعالاۋ، مولەكۋلالىق- ماركەرلىك جانە گەنەتيكالىق تالداۋ تاسىلدەرى قاتار قولدانىلادى.

- ورتالىق ازىرلەگەن استىق سورتتارى نەگىزىنەن قازاقستاننىڭ سولتۇستىك جانە ورتالىق وڭىرلەرىندە وسىرىلەدى. بۇل شارا فەرمەرلەردىڭ جۇمىسىن جۇيەلەۋگە جانە ەگىننىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي سورتتار ىلعال تاپشىلىعى جاعدايىندا دا قالىپتى ءوسىپ، تۇراقتى ءونىم بەرەدى. ال شەتەلدىك سورتتار قۇرعاق جىلدارى ونىمدىلىگىن جوعالتادى، - دەيدى ورتالىق ماماندارى.

سىرداعى كۇرىش ءوندىرىسىنىڭ ترانسفورماتسياسى

كليماتقا بەيىمدەلۋ باعىتىنداعى عىلىمي ىزدەنىستەر جالعاسىپ جاتىر. سۋ تاپشىلىعى ايقىن سەزىلەتىن وڭىرلەردە، اسىرەسە قىزىلوردا وبلىسىندا بۇل ماسەلە ءتىپتى وتكىر. سوندىقتان كۇرىش شارۋاشىلىعىندا جاڭا تاسىلدەر مەن ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس.

وسى باعىتتا ى. جاقايەۆ اتىنداعى قازاق كۇرىش شارۋاشىلىعى عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتى قۇرعاقشىلىققا بەيىمدەلگەن جاڭا سورتتاردى شىعارۋ مەن سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ بويىنشا ءبىرقاتار باستامانى قولعا العان.

- ماجبۇرلەپ توزاڭداندىرۋ ادىسىمەن بۋدانداستىرۋ جۇرگىزىلدى. وسى جولمەن كازەر-6, كازنيير-5, ساليما، سىر سۇلۋى، ايسارا، ايساۋلە سورتتارى شىعارىلدى. حيميالىق جانە رادياتسيالىق مۋتاگەنەز ادىسىمەن مارجان، ارۋ جانە ايزەرە، ءداستۇرلى ادىسپەن تۇگىسكەن-1, بايقوڭىر، دارىن، ايكەرىم سورتتارى ازىرلەندى، - دەيدى ينستيتۋت ءتوراعاسىنىڭ عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى جانۇزاق بايمانوۆ.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا، جاڭا سورتتاردىڭ باستى ەرەكشەلىگى - ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭنىڭ قىسقالىعى مەن سۋ ۇنەمدەۋگە بەيىمدىلىگى. بۇل - سۋ تاپشىلىعى جاعدايىندا ءونىمدى ساقتاۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى.

- سىر سۇلۋى جانە ايسارا سياقتى سورتتار فەرمەرلەر اراسىندا سۇرانىسقا يە. مىسالى، سىر سۇلۋى سورتىنىڭ ەگىس اۋماعى 3 مىڭ گەكتارعا جەتتى. سۋ تاپشىلىعى جاعدايىندا بۇل سورتتار ءتيىمدى، - دەپ اتاپ ءوتتى جانۇزاق بايمانوۆ.

سىر ءوڭىرى ءۇشىن سۋ ماسەلەسى جىل سايىن كۇردەلەنە تۇسۋدە. جاھاندىق كليمات وزگەرىسى مەن ترانسشەكارالىق سۋ اعىنىنىڭ تۇراقسىزدىعى وڭىردەگى كۇرىش شارۋاشىلىعىنا تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىر.

- قوعامدا كەيدە كۇرىش داقىلىنان باس تارتىپ، ۇنەمدەلگەن سۋدى ارال تەڭىزىنە جىبەرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستار ايتىلادى. الايدا كۇرىش ەگۋدى تولىق توقتاتۋ دۇرىس ەمەس. بۇل سالا ەلىمىزدىڭ ازىق- تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى، اۋىل تۇرعىندارىن جۇمىسپەن قامتيدى. سونىمەن قاتار كۇرىش القاپتارى ارقىلى تۇزدانعان جەرلەر شايىلىپ، توپىراقتىڭ جاعدايى جاقسارادى، - دەيدى سپيكەر.

سۋ ۇنەمدەۋدىڭ كەشەندى شارالارى قاجەت

شارۋاشىلىقتاردىڭ تەحنيكالىق جانە قارجىلىق تاۋەلدىلىگى دە ەسكەرۋ قاجەت ماڭىزدى فاكتور.

- سۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى كۇرىش شارۋاشىلىقتارىنا قيىندىق تۋعىزادى. فەرمەرلەردىڭ كومباينداردى كرەديتكە نەمەسە ليزينگكە الۋىنا بايلانىستى باسقا داقىلدارعا كوشۋى بىردەن مۇمكىن بولا بەرمەيدى. سوندىقتان سۋ ۇنەمدەۋدىڭ كەشەندى شارالارىن ەنگىزۋ قاجەت. وعان لازەرلىك تەگىستەۋ، سۋعا باستىرۋ رەجيمىن ساقتاۋ، سۋ ءبولۋدى اۆتوماتتاندىرۋ، اۋىسپالى ەگىستە كۇرىشتىڭ ۇلەسىن ازايتۋ كىرەدى. ءبىز قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ءۇش ايماعىندا كۇرىشتىڭ ۇلەسىن وڭتۇستىك- ورتالىقتا 25-37,5 پايىز، ال ورتالىق جانە سولتۇستىك ايماقتاردا 50 پايىزعا دەيىن قىسقارتۋدى ۇسىندىق، - دەيدى ول.

عىلىمي ىزدەنىستەر تەك سەلەكتسيامەن شەكتەلمەيدى. توپىراقتاعى ىلعالدى ءتيىمدى ساقتاۋ باعىتىندا دا تاجىريبەلىك جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. سپيكەر ارتۆاگەل، گرانۋلا سياقتى پرەپاراتتار ەنگىزىلىپ، جاڭا تەحنولوگيالار سىنالىپ جاتقانىن العا تارتتى.

- 2024 -جىلدان باستاپ ۆەنگريانىڭ Loter retrainer پرەپاراتى زەرتتەلۋدە. ول گەكتارىنا 10 ليتر مولشەرىندە، 170 ليتر توپىراققا ارالاستىرىپ بەرىلەدى. پرەپارات وسىمدىكتىڭ تامىر جۇيەسىنە اسەر ەتەدى. قازىر ونى تاجىريبەدە تەكسەرىپ جاتىرمىز، - دەيدى سپيكەر.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، سالادا تەك ءبىر باعىتقا سۇيەنۋ جەتكىلىكسىز.

- تامشىلاتىپ سۋارۋ، ورمان بەلدەۋلەرىن كوبەيتۋ جانە ەكوجۇيەلىك تاسىلدەردى قولدانۋ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى، - دەيدى ەكولوگ بەكبەرگەن كەرەي.

قورىتىندىلاي ايتقاندا، كليماتتىڭ وزگەرۋى اگروسەكتوردى جاڭا شەشىمدەر ىزدەۋگە ماجبۇرلەپ وتىر. عىلىم مەن تاجىريبەنىڭ ۇيلەسۋى، سۋ رەسۋرستارىن ۇقىپتى پايدالانۋ مەن جەرگىلىكتى جاعدايعا بەيىمدەلگەن تاسىلدەردى ەنگىزۋ ارقىلى عانا اۋىل شارۋاشىلىعى تۇراقتى دامۋىن ساقتاي الادى.