ەۋروپا مادەنيەتىنىڭ وزگەرۋىنە ىقپال ەتكەن نەمىس فيلوسوفى فريدريح نيسشە

استانا. قازاقپارات - ەڭ العاشقى وقىعان كىرىسپە دارىسىمىزدە ءبىز ⅩⅩ عاسىرداعى باتىس ادەبيەتىنىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتالىپ، نەگىزگى بەلگىلەرىن تالداپ، جالپى سيپاتتاما بەرگەنبىز. ەندى جالپى تاقىرىپتان، جالقى تاقىرىپقا اۋىسىپ، ⅩⅩ عاسىر ادەبيەتىنىڭ بەت-بەينەسى بولىپ تابىلاتىن باستى تۇلعالاردىڭ ەڭبەكتەرىن تالداپ، ءسوز ونەرىنىڭ تاريحىن جۇيەلەۋگە كىرىسپەك ويىمىز بار.

 جۇيەلەپ، كلاسسيفيكاتسيا جاساماساق بىزگە كوپ نارسەنى ءتۇسىنۋ قيىن بولادى. وسىعان وراي، ادەبيەتتىڭ عانا ەمەس، وتكەن عاسىرداعى ەۋروپا مادەنيەتىنىڭ تۇبەگەيلى وزگەرۋىنە ايتارلىقتاي ىقپال ەتكەن نەمىس فيلوسوفى فريدريح نيسشەنىڭ ەڭبەكتەرىنە توقتالماي كەتە المايمىز. سەبەبى، عاسىر توعىسىنداعى ءولىارا مەزگىلدە ومىرگە كەلگەن جاڭاشىلدىقتار نيتسشە ەسىمىمەن، اتاپ ايتساق ونىڭ «مۋزىكا رۋحىنان دۇنيەگە كەلگەن تراگەديا» (روجدەنيە تراگەدي يز دۋحا مۋزىكي) سياقتى ەڭبەكتەرىمەن بايلانىستى بولدى. ەندەشە ⅩⅩ عاسىر ادەبيەتىندە باسىمدىققا يە بولعان جاڭا پاراديگمالاردىڭ ىرگەتاسى، نيسشەنىڭ تىرناقالدى تۋىندىلارى جارىق كورە باستاعان 1870 -جىلدارى قالاندى دەپ تۇجىرىمداۋعا تولىق نەگىز بار. 
شارتتى تۇردە، ⅩⅩ عاسىرداعى باتىس ادەبيەتىن ءۇش كەزەڭگە ءبولىپ ءجۇرمىز. ءبىرىنشىسى، فريدريح نيسشەنىڭ تۇڭعىش تۋىندىلارى جارىق كورگەن 1870 -جىلداردان باستالىپ، ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دەيىن، ياعني، 1914 -جىلعا دەيىن جالعاستى. بۇل كەزەڭدى ءبىز دەكادانس ءداۋىرى دەپ اتايمىز. ەڭ العاشقى مودەرنيستىك تۋىندىلار وسى ۋاقىتتا جازىلىپ، سيمۆوليزم، ەستەتيزم سياقتى كوپتەگەن باعىتتار ومىرگە كەلدى. 
پوەزيادا ارتيۋر رەمبو، پول ۆەرلەن، پول كلودەل، ستەفان ماللارمەلار، پروزادا جوريس كارل گيۋيسمانس، وسكار ۋايلدتار ادەبيەتتەگى جاڭاشىلدىقتىڭ نەگىزىن قالاعان تۇلعالار بولدى.
ەكىنشىسى، 1914 -جىلداردا قارقىن الىپ 1939 -جىلعا، ياعني، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دەيىن ۇلاستى. ول كەزەڭگە ءبىز مودەرنيزم ءداۋىرى دەگەن سيپاتتاما بەردىك. ەڭ ماڭىزدى مودەرنيستىك ماتىندەر وسى مەزگىلدە تۋدى. نەگىزىن قالاعان اتاقتى وكىلدەرى - مارسەل پرۋست، دجەيمس دجويس، فرانس كافكا، گەنريك يبسەن، اۆگۋست ستريندبەرگ، موريس مەتەرلينك. 
ءۇشىنشىسى، 1945 جىلى دۇنيەگە كەلىپ، ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان - پوستمودەرنيزم ءداۋىرى. فيلوسوف دميتري حاوستوۆتىڭ ايتۋىنشا، يرلاند جازۋشىسى دجەيس دجويس مودەرنيزمنىڭ عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە پوستمودەرنيزمنىڭ دە نەگىزىن قالاعان قالامگەر. ۋاقىت وتە كەلە بۇل ەكى باعىت ⅩⅩ عاسىر ادەبيەتىنىڭ باستى سيپاتىنا اينالدى. 
بۇگىنگى تاڭدا كەيبىر عالىمدار ءالى اتاۋى انىقتالماعان جاڭا كەزەڭنىڭ باستالعانىن العا تارتىپ، پوستمودەرنيزم ءداۋىرى اياقتالىپ كەلەدى دەگەن بولجام جاساپ ءجۇر. سوعان قاراماستان، پوستمودەرنيستىك تۋىندىلار، ءالى دە سۇرانىس تۋعىزىپ، 21- عاسىر ادەبيەتىنىڭ دە بەت- بەينەسىنە اينالدى دەگەندى كامىل سەنىممەن ايتا الامىز. 
بۇگىن ءبىز ⅩⅨ بەن ⅩⅩ عاسىر توعىسىندا دۇنيەگە كەلگەن ادەبيەتتەگى دەكادانس ءداۋىرى تۋرالى كەلەلى اڭگىمەمىزگە كىرىسپەمىزدى باستاۋعا تاۋەكەل ەتىپ وتىرمىز. بەينەلەپ ايتساق، 1870 -جىلداردان كەيىن قاناتىن كەڭگە جايعان دەكادانستى، ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىقتى ۇيلەستىرگەن ادەبيەتتىڭ كوپىرىنە تەڭەۋگە بولادى. دەكادانس ⅩⅨ عاسىردىڭ سوڭىندا، رومانتيزم مەن مودەرنيزم ءداۋىرىنىڭ اراسىنداعى ءولىارادا ومىرگە كەلدى. وسى ۋاقىتتا جازىلعان تۋىندىلاردى وقي وتىرىپ، ادامزاتتى نازىك سەزىمىمەن، ليريكالىق بيازىلىعىمەن، ينتەللەكتۋالدىق بايلىعىمەن باۋراعان ⅩⅨ عاسىر ادەبيەتىنىڭ داۋرەنى اياقتالىپ، بىرتە-بىرتە مۇلدە جاڭا سيپاتتاعى ءسوز ونەرىنىڭ زامانى بوساعادان اتتاعانىن سەزەسىڭ. 
قوش! سونىمەن، جاڭاشىلدىققا جول اشقان كوپىرگە تەڭەۋگە بولاتىن ءسوز ونەرىنىڭ وتپەلى كەزەڭى - دەكادانس داۋىرىنە نازار اۋدارساق، كوزىمىزگە وتتاي باسىلاتىن ءبىر ەرەكشە تۇلعا بار، ول - فريدريح نيتسشە.
ەگەر دە ءبىز نيسشە تۋرالى بىلەتىن مالىمەتتەرىمىزدى ەسىمىزگە تۇسىرسەك، ونى مويىنداپ، ءپىر تۇتىپ تابىناتىنداردىڭ دا، جەك كورىپ، جوققا شىعاراتىنداردىڭ دا قاراسى كوپ ەكەنىن اڭعارامىز. نەمىس فيلوسوفىنىڭ توسىن ويلارى ءبىر جاعىنان ءبىزدى ۇرەيلەندىرىپ، ەكىنشى جاعىنان، كوپ نارسەگە مۇلدە باسقاشا كوزبەن قاراۋدى ۇيرەتكەندەي بولىپ، ەلىكتىرە ءتۇسىپ، تولعاندىرىپ، يىرىمىنە تارتىپ اكەتەدى. نيسشەنىڭ ايتقاندارىمەن كەلىسۋگە دە، كەلىسپەۋگە دە بولادى. اسىرەسە، ونى سىنايتىندار كوپ. وتە كوپ. دەگەنمەن، نيسشەنىڭ ويلارى ەشكىمدى دە بەيجاي قالدىرا المايدى. فيلوسوفتى قولدايتىندار دا، ونى جوققا شىعاراتىندار دا بۇل شىندىقتى مويىندايدى.
اق سويلەپ، ادالىنا جۇگىنسەك، ەڭبەكتەرىنىڭ ماعىناسى بۇرمالانىپ تۇسىندىرىلگەندىكتەن ول كۇنى كەشەگە دەيىن، الەمدەگى جاعىمسىز ماعىنانى ەنشىلەگەن ويشىلداردىڭ ءبىرى بولىپ كەلدى. ادولف گيتلەردىڭ ىقپالىندا بولعان ءۇشىنشى رەيحتىڭ يدەولوگتارى وزدەرىنىڭ ۇلتشىلدىق دوكترينالارىندا نيسشەگە سۇيەنۋى ونىڭ ەسىمىنىڭ جاعىمسىز بولا تۇسۋىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتتى. دەي تۇرساق تا نيسشەنىڭ ەڭبەكتەرىنسىز ⅩⅩ عاسىر ادەبيەتىندەگى وزگەرىستەردى ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا بۇگىن مەن سەندەرگە نيسشەنىڭ ەكى عاسىر توعىسىندا ايتقىسى كەلگەن ويلارىن قولىمنان كەلگەنشە ءتۇسىندىرىپ بەرۋگە تىرىسىپ كورەمىن. 
ەگەر دە مەن سىزدەردەن ايگىلى افوريزمگە اينالعان قانداي ءبىر اۋىز ءسوز نيسشەنىڭ اتىن شىعاردى دەسەم، ءبارىڭ دە ءبىراۋىزدان «قۇداي ءولدى» دەگەندى ايتاتىندارىڭىزعا سەنىمدىمىن. وسىعان بايلانىستى ەل اراسىندا ايتىلىپ جۇرگەن ءازىل اڭگىمە دە بار. «قۇداي ءولدى» دەگەن فيلوسوفتىڭ سوزىنە قۇداي كۇلىپ، ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن «مىنە ەندى نيتسشە دە ءولدى» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن.
شىن مانىسىندە دە «قۇداي ءولدى» دەگەن نيسشەنىڭ ءۋاجى حالىقتىڭ ساناسىنا بەيبىت كۇندە جارىلعان بومباداي اسەر ەتتى. دەي تۇرساق تا مۇنداي ماعىناداعى ويلاردىڭ ەۋروپادا نيسشەگە دەيىن دە تالاي مارتە ايتىلعانى بەسەنەدەن بەلگىلى. تاريحقا جۇگىنسەك، ورتا عاسىردان دا، قايتا ورلەۋ داۋىرىندە ءومىر سۇرگەن ەركىن ويلى قالامگەرلەردىڭ ەڭبەكتەرىنەن دە بۇعان ۇقساس مىسالداردىڭ تالايىن تابامىز. ءبىراق ءبىز اڭگىمەمىز ۇزاققا سوزىلىپ كەتپەۋى ءۇشىن تاريحقا تىم تەرەڭدەي بەرمەي، نيسشەگە دەيىن ءومىر سۇرگەن، ⅩⅨ عاسىر اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىندە دە تاپ وسىنداي ويلاردىڭ ايتىلعانىن ەسىمىزگە ءتۇسىرىپ كورەيىك.

مىسالى، 1820 -جىلدارى نەمىس رومانتيگى، جازۋشى ءارى اقىن جان پول ليريكالىق جىرلارىندا نيسشەنىڭ «قۇداي ءولدى» دەگەنىن سوزبە- ءسوز ايتىپ، «قۇداي ءولدى! اسپان بوس قالدى. بالالار زارلاڭدار. ەندى سەندەردىڭ اكەلەرىڭ جوق» دەپ قايعىنىڭ قارا شەكپەنىنە ورانىپ، تولعانعان ەكەن. سوعان قاراماستان جان پولدى ەمەس، جۇرتتىڭ ءبارى دە نيتسشەنى «قۇداي ءولدى» دەگەن ءسوزدىڭ العاشقى اۆتورى رەتىندە تانيدى. مۇنىڭ سىرى نەدە؟ ءبىر قاراعاندا نيسشە جاڭا ەشتەڭە دە ايتپاي، بار-جوعى جان پولدىڭ ويىن قايتالاپ شىققان سىڭايلى. الايدا، جان پول اقىننىڭ جان ايقايىنا ەشكىم ءمان بەرگەن جوق. قۇلاق اسپادى. نازار اۋدارمادى. ال، نيسشەنىڭ «قۇداي ءولدى» دەگەن افوريزمى بۇكىل باتىس ەۋروپانىڭ قوعامدىق ويىنا قوزعاۋ سالدى. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ نەگە عاسىر توعىسىندا ءومىر سۇرگەن ويشىلداردىڭ ءبارى دە «قۇداي ءولدى» دەگەندى العاش ەستىگەندەي اڭتارىلا قالدى؟ 
وسىعان وراي، ءبىر ماسەلەگە ەرەكشە توقتالىپ، ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. «قۇداي ءولدى» دەگەن ءسوز، ەندىگى جەردە ەشكىم دە جاراتۋشىعا سەنبەيدى، ءدىني ءراسىمىن ورىندايتىن عيباداتحانالارعا بارۋىن دوعارادى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرمەيدى. ولاي بولسا، قۇداي ءولدى دەگەن ءسوزدىڭ استارىندا نە سىر جاسىرىنعان؟ ماعىناسى نە؟ بۇل جەردە نيسشە ⅩⅨ عاسىرمەن بىرگە، ادام بالاسى قۇدايداي تابىنعان قۇندىلىقتاردىڭ ءولىپ، ادامزاتقا ءالى بەيمالىم جاڭا نارسەلەردىڭ ومىرگە كەلگەنىن مەڭزەگەن سىڭايلى. 
نيسشە بۇل سوزدەردى ايتقان كەزدە، داۋىسىن بۇكىل ەۋروپا ەستىپ، دانەگى قۇنارلى توپىراققا ءتۇستى. «قۇداي ءولدى» دەگەنى ارقىلى ول ەۋروپادا قۇدايسىز دا ءومىر سۇرۋگە بولاتىن جاڭا وركەنيەتتىڭ قالىپتاسقانىن تۇجىرىمدادى. شىندىعىندا دا نيتسشەنىڭ العاشقى فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەرى جازىلا باستاعان 1870 -جىلدارى ەۋروپادا ول ءپىسىپ-جەتىلدى. ونى ءبىز قازىر اتەيستىك وركەنيەت (اتەيستيچەسكايا تسيۆيليزاتسيا) دەپ اتاپ ءجۇرمىز. 
تىلگە تيەك ەتىلگەننەن كەيىن، ەندى اتەيستىك وركەنيەت دەگەنىمىزدىڭ نە ەكەنىنە دە قىسقاشا توقتالا كەتەيىك. اتەيست سوزىنەن شوشىپ، بۇل ۇعىمدى تىم تۇرپايى ءتۇسىنۋ - قاتەلىك. اتەيستىك وركەنيەت دەگەنىمىز وندا قۇدايعا ورىن جوق، جاراتۋشىعا سەنەتىن جاندار وندا بولمايدى دەگەن ماعىنانى بىلدىرمەيدى. اتەيستىك وركەنيەتتە شىركەۋ دە، مەشىت تە، ءدىني ءراسىم جاسالاتىن ءتۇرلى عيباداتحانالار دا بولا بەرەدى.
گۋمانيتاريا ءۇشىن جاڭالىق بولعانىمەن، ءومىرىن عىلىم مەن تەحنيكاعا ارناعان عالىمداردىڭ قۇداي تاقىرىبىنا اسا قاتتى ءمان بەرمەيتىنىن ءبىز جاقسى بىلەمىز. ولاردى نەگىزىنەن عىلىمي جولمەن دالەلدەۋگە بولاتىن نارسەلەر عانا قاتتى قىزىقتىرادى. قۇداي تاقىرىبى ولار ءۇشىن اسا ماڭىزدى دۇنيە ەمەس.
وسىعان بايلانىستى، ناپولەون مەن عالىم لاپلاستىڭ اراسىندا بولعان ءبىر اڭگىمە مەنىڭ ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. مەملەكەتىندە بولىپ جاتقان جاڭالىقتاردىڭ بارىنە نازار اۋدارىپ جۇرەتىن ناپولەون ءبىر كۇنى عىلىمنىڭ جەتىستىگى تۋرالى دا بىلگىسى كەلىپ لاپلاسپەن جۇزدەسىپ، زەرتحاناسىنا باس سۇعادى. عىلىمدا بولىپ جاتقان ءتۇرلى جاڭالىقتارمەن تانىسىپ، كوپ نارسەگە تاڭ قالادى. تەلەسكوپپەن اسپانداعى جۇلدىزداردى تاماشالاپ، لاپلاستىڭ بىلىمىنە ريزا بولادى. قوشتاسار كەزدە كەنەتتەن ناپولەوننىڭ ەسىنە ءبىر نارسە ءتۇسىپ كەتىپ، كىلت توقتاي قالىپ عالىمعا توسىن ساۋال قويادى. «ايىپ ەتپەڭىز. سەنىڭ ارقاڭدا كوپ نارسەنى ءبىلىپ، كوزىم اشىلعانىمەن، ءبىر ماڭىزدى نارسەنى سۇراۋدى ۇمىتىپ كەتىپپىن. سەن زەرتتەپ جۇرگەن جۇلدىزدار اراسىندا جاراتۋشىنىڭ ورنى بار ما؟». 
لاپلاس وتە اقىلدى، مادەنيەتتى ادام بولاتىن. ماڭىزدى سۇراققا لايىقتى جاۋاپ بەرىلۋى كەرەك. ءسال ويلانىپ الىپ، ول بىلاي دەيدى:  «تاقسىر! مەن ءوز تەوريامدى جاساعان كەزدە، مۇنداي گيپوتەزانىڭ ماعان كەرەگى بولعان جوق ەدى».
لاپلاس بۇل جەردە قۇداي بار دەگەندى دالەلدەگىسى كەلىپ تۇر ما؟ جوق. مۇمكىن، قۇداي جوق دەگەندى تۇجىرىمداپ تۇرعان شىعار؟ ارينە جوق. وتە يناباتتى دا، يبالى عۇلاما وسى سوزدەرى ارقىلى «عالىم رەتىندە قۇداي بار نەمەسە جوق دەگەن ماسەلە مەنى قىزىقتىرمايدى. ونىمەن تەولوگتار اينالىسسىن. ادام رەتىندە مەن قۇدايعا سەنۋىم دە، سەنبەۋىم دە مۇمكىن. ءبىراق ول مەنىڭ - جەكە ءىسىم. بۇل ماسەلەنىڭ عىلىمعا ەش قاتىسى جوق. عىلىم مۇنداي نارسەلەرمەن اينالىسپايدى» دەگەن ويىن ناپولەننىڭ كوڭىلىنە كەلمەيتىندەي ەتىپ، وتە سىپايى جەتكىزدى.
اڭگىمەمىزگە قايتىپ ورالساق، نيتسشە «قۇداي ءولدى» دەگەندى جاريا ەتكەندە عىلىم قارىشتاپ دامىپ، پروگرەسس بەلەڭ الىپ، راسىندا دا ەۋروپاعا جاراتۋشىنىڭ كەرەگى بولماي قالدى. قۇدايدىڭ كومەگىنسىز- اق كوپ ماسەلەلەر وزدىگىنەن شەشىلىپ جاتتى.
قۇداي ءولدى دەۋ ارقىلى اتەيستىك وركەنيەتتىڭ ءداۋىرى باستالعانىن تۇجىرىمداعان فريدريح نيتسشەنىڭ ويلارى گۋمانيتاريا سالاسىنا، ونىڭ ىشىندە ادەبيەتكە دە زور ىقپالىن تيگىزدى.
ەڭ الدىمەن قوعامداعى كىمگە جانە نەگە سەنەمىز دەگەنگە بايلانىستى كونسەنسۋس، ياعني، كەلىسىم جويىلدى. كىمگە سەنەمىن، نەگە سەنەمىن، قالاي سەنەمىن، الدە ەشتەڭەگە دە سەنبەيمىن بە دەگەن ماسەلە ەندىگى جەردە كەز كەلگەن ادامنىڭ جەكە ءىسى بولىپ كەتتى. ال بۇل شىن مانىسىندە، وسى كەزگە دەيىن ماڭىزدى بولىپ كەلگەن - وتە وزەكتى ماسەلە. فيلوسوفتاردىڭ سوزىمەن ايتساق - ونتولوگيالىق ماسەلە. ونتوس - جاراتىلىس. مۇنداي ماڭىزدى ماسەلەگە بايلانىستى قوعامدا كونسەنسۋستىڭ بولماۋى - ۇلكەن پروبلەما. جاراتىلىس ماسەلەسى - ونى كىم جاراتتى نەمەسە ول قالاي جاراتىلدى دەگەن ماعىناداعى ساۋالداردى تۋعىزادى.
«الەم قالاي جاراتىلعان؟ تىرەگى نە؟ ول نە ءۇشىن جاراتىلدى؟ ءبىزدىڭ ونداعى الاتىن ورنىمىز قانداي؟ ادامدىق جاراتىلىستىڭ ءمانى نەدە؟...». 
بۇلاردىڭ ءبارى دە شىن مانىسىندە وتە ماڭىزدى ساۋالدار. الايدا، ەندىگى جەردە بۇل ماسەلەلەرگە بايلانىستى قوعامدا ەشقانداي كونسەنسۋس جوق. جوعارىداعى ساۋالداردىڭ جاۋابىن ىزدەسەڭ دە، ىزدەمەسەڭ دە - ءوز ەركىڭ. ءتىپتى مۇنداي نارسەلەرگە باسىڭدى قاتىرماساڭ دا بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ادامدىق نەگىزدىڭ ارقاۋى بولىپ كەلگەن قۇندىلىقتاردىڭ ىرگەتاسى بوساي باستادى. مىنە وسىلايشا، وتە ماڭىزدى ماسەلەگە بايلانىستى كونسەنسۋس جويىلىپ، قوعامدا رەلياتيۆيزم فەنومەنى بەلەڭ الدى.
ەۋروپاعا قونىس اۋدارعان، امەريكا جازۋشىسى گەنري دجەيمستى بىلەتىن شىعارسىزدار. ۇلى جازۋشىنىڭ اعاسى بار. ۋيليام دجەيمس. فيلوسوف، پسيحولوگ. عاجايىپ تۇلعا. ول مىسالى نيتسشەنىڭ «قۇداي ءولدى» دەگەنىنەن كەيىنگى الەمدى پليۋراليستىك كەڭىستىك رەتىندە سيپاتتايدى. ەندىگى جەردە، ونىڭ ايتۋىنشا، قانداي دا ءبىر نەگىزدەلگەن ورتاق كوزقاراستىڭ توبەسى جوق. ونىڭ ورنىنا مىڭداعان پىكىرلەردىڭ توبەشىگى بار. اركىم ءوز توبەشىگىندە وتىرىپ الىپ، مەنىڭ پىكىرىم عانا دۇرىس، باسقالار قاتەلەسىپ ءجۇر دەپ ويلايدى. ماڭىزدى ماسەلەگە بايلانىستى كونسەنسۋس جوق جەردە، مۇنداي رەلياتيۆيزمنىڭ بەلەڭ الاتىنى - زاڭدىلىق.
ەندى مۇنداي احۋالدىڭ ادەبيەت الەمىندە قالاي كورىنىس تاپقانىنا نازار اۋدارايىق. مۇنىڭ جارقىن مىسالىن ءبىز سيمۆوليست اقىنداردىڭ پوەزياسىنان ايدان- انىق كورەمىز.
سيمۆوليزم 1870 -جىلدارى فرانسيادا دۇنيەگە كەلىپ، كەيىن رەسەيگە، ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىندا قازاق ەلىنە دە جەتكەنىن بىلەمىز. الاش اقىندارى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ، بەرنياز كۇلەيەۆ پەن ماعجان جۇمابايەۆتىڭ پوەزياسىندا سيمۆوليزمنىڭ بەلگىلەرى مولىنان بار. 
سيمۆوليست اقىنداردىڭ ءبارى دە سيمۆوليستىك پوەزيا قاراپايىم ادامنىڭ كوزىنە كورىنبەيتىن تىلسىمدى سۋرەتتەيدى دەگەندى ايتتى. ول جۇمباقتى قۇلاقپەن ەستۋ دە، قولمەن ۇستاپ كورۋ دە مۇمكىن ەمەس، تەك تۇيسىكپەن سەزۋگە عانا بولادى. اقىن ءبىزدىڭ كوزىمىزدەن جاسىرىنعان ناعىز ومىردەن دە تەرەڭ، ناعىز ومىردەن دە شىنايى جۇمباق الەمدى اشادى. اقىن دەگەنىمىز - كورىپكەل. پايعامبار.
سيمۆوليست- اقىنداردىڭ پىكىرلەرى شامامەن وسىنداي بولىپ كەلەتىنىمەن، پوەزيانىڭ قانداي ماڭىزدى الەمدى اشۋى كەرەك ەكەنىنە بايلانىستى ولاردىڭ ويلارى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. ۇقساماق تۇگىل، ءبىر-ءبىرىن جوققا شىعارادى.
سيمۆوليستەردىڭ ءداستۇرلى وڭ قاناتىنا نازار سالساڭىز، ول جاقتان فرانسۋزداردىڭ سيمۆوليست- اقىنى، ءدىندار كاتوليك پول كلودەلدى كورەسىز. مىسالى ول، پوەتيكالىق اعىم رەتىندە سيمۆوليزمدى ءدىني دوگمالارىمەن بايلانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا، سيمۆوليست- اقىن ۇلى جاراتۋشى مەن ونىڭ پەرىشتەلەرىنىڭ الەمىن تانىپ، سول تۋرالى جازادى. سيموليزم تۋرالى ونىڭ تۇسىنىگى شامامەن وسىنداي، ءدىني دوگمالارىمەن بايلانىستى بولدى. 
سيمۆوليستەردىڭ سول قاناتىنا نازار اۋداراتىن بولساق، ول جاقتا ءبىز سيمۆوليست- اقىن ستەفان ماللارمەنى تابامىز. ناسيحاتتاپ قانا قويماي، ول وسى سيمۆوليزمنىڭ كوسەمى، ءارى يدەولوگى دا بولدى. سەنىمىنە بەرىك ماتەرياليست جانە اتەيست اقىن ءوز ماڭىنا سيمۆوليستەردىڭ ۇركەردەي شوعىرىن توپتاستىردى. ماڭىزدى كەڭەستەر بەردى. 
ءبىر قىزىعى، سيمۆوليزمدى ءدىني نانىم- سەنىمدەرىمەن بايلانىستىرعان پول كلودەل پوزيتيۆيستىك، اتەيستىك، ماتەرياليستىك يدەيالاردىڭ ماڭىزدىلىعىن ۇيرەتكەن ليتسەيدە وقىپ-تاربيەلەندى. ۇستازدارىنىڭ ءبارى دە ەركىن ويلى اتەيست-ماتەرياليستەر بولدى. ءبىراق ءبىر وقيعا ونىڭ ومىرىنە اسەر ەتىپ، ونەرگە دەگەن كوزقاراسىن تۇبەگەيلى وزگەرتىپ جىبەردى. 
اتاپ ايتساق، ون سەگىز جاسىندا ول ارتيۋر رەمبونىڭ «ويانۋ» دەپ اتالاتىن قارا سوزبەن جازىلعان ولەڭدەر جيناعىن وقىپ شىعىپ، ەرەكشە اسەر الادى. «جيناقتى وقي وتىرىپ، مىنا الەمدە قولمەن ۇستاپ، كوزبەن كورۋگە بولاتىن ماتەريادان دا باسقا ءبىر عاجايىپ تىلسىمنىڭ بارىن جان- تانىممەن سەزدىم. مەنىڭ سيمۆوليزمگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىم رەمبونىڭ ولەڭدەرىن وقىعاننان كەيىن باستالدى» دەپ جازادى پول كلودەل.
ال، ماللارمەنىڭ ومىرىندە قۇدايعا جاقىنداتۋدان گورى، ونى جاراتۋشىدان الىستاتىپ جىبەرگەن كەرىسىنشە وقيعا بولدى. ادىلىنە جۇگىنسەك، ستەفان ماللارمەنىڭ اتەيست بولاتىن ءجونى جوق ەدى. ويتكەنى ول ءدىنشىل وتباسىندا تاربيەلەنىپ، اتا- انالارى ونى قۇدايعا دەگەن ماحابباتقا باۋلىدى. الايدا، 25 جاسقا تولعاندا ماللارمەنىڭ سۇيىكتى قارىنداسى كەنەتتەن قايتىس بولىپ، ونىڭ قازاسى اقىننىڭ قابىرعاسىن قايىستىرىپ جىبەرەدى. كوزىنىڭ جاسىن كولدەتە ءجۇرىپ، ول «ەگەر قۇداي راسىندا بار بولسا، نەگە ول مۇنداي ادىلەتسىزدىككە جول بەرەدى؟» دەپ قايعىنىڭ تەڭىزىنە باتادى. بىرتە- بىرتە قۇدايعا دەگەن سەنىمىن جوعالتىپ، ونىڭ بار ەكەنىنە كۇماندانىپ، اقىر سوڭىندا اتەيست- ماتەرياليست بولىپ كەتەدى. ول دا سيمۆوليست- اقىن بولعانىمەن، سيمۆوليزم تۋرالى ويلارى پول كلودەلدىڭ پىكىرىنە مۇلدە قايشى كەلەدى. ماللارمە سيمۆوليزم ءوز ولەڭدەرى ارقىلى ماتەريانىڭ، ابسوليۋتتىڭ ماڭگىلىك سۇلۋلىعىن اشادى دەپ پايىمدادى. مىنە وسىلايشا ول سيمۆوليزمدى رۋحپەن ەمەس، ماتەريامەن بايلانىستىردى. 
ال، ەندى يدەاليستىك جانە ماتەرياليستىك باعىتتىڭ ورتاسىندا جۇرگەن اقىنداردىڭ سوزىنە قۇلاق اسساق، ءبىر- بىرىنە قايشى كەلىپ، ءبىر- ءبىرىن جوققا شىعارىپ جاتقان سان- الۋان پىكىرلەرمەن تانىسامىز.
ءبىز ول جەردەن سوزىندە دە، مىنەزىندە دە، ۇستانىمىندا دا تۇراقتىلىق جوق، بىرەسە قۇدايعا دەگەن سەنىمىنەن باس تارتىپ، كۇناعا بەلشەسىنەن باتىپ، سودان كەيىن تىزەرلەپ تۇرىپ جاراتۋشىدان كەشىرىم سۇراپ جۇرگەن پول ۆەرلەندى كورەمىز. نەمەسە سيمۆوليستەردىڭ اراسىنان ميستيك، ەزوتەريك، وكۋلتيست يرلاند اقىنى ۋيليام باتلەر يەيتستى دە تابۋعا بولادى. ونىڭ سپيريتيزممەن اۋەستەنىپ، ءبىر قۇپيا وردەندەردىڭ مۇشەسى بولعانىن دا بىلەتىن شىعارسىزدار.
ەندى ءبىر ءسات، سيمۆوليستەردىڭ ءبارى قۇدايداي تابىنعان ارتيۋر رەمبونىڭ پىكىرىنە دا نازار اۋدارايىق. رەمبو بولسا، سيمۆوليزمنىڭ ءوز وقىرمانىنا نەنى اشۋى كەرەك ەكەنىنە بايلانىستى وتە تۇسىنىكسىز، تۇماندى، جۇمباق جازبالار قالدىرىپ، ونى ءالى كۇنگە دەيىن ەشكىم شەشە الماي، داۋ تۋعىزىپ كەلەدى. ونى بىرەۋلەرى كاتوليك، ەندى بىرەۋلەرى اتەيست، ەندى بىرەۋلەرى ەزوتەريك ساناپ، كورپەنى اركىم وزىنە تارتىپ، اركىم ونى ءوز مەكتەبىنىڭ وكىلى قىلعىسى كەلەدى. ءتىپتى، رەمبونى ادامعا بەيمالىم ستيحيانىڭ ءۇنىن جەتكىزدى دەيتىندەر دە بار. 
كورىپ وتىرعان شىعارسىزدار، سيمۆوليست- اقىنداردىڭ اراسىندا سيمۆوليزمگە بايلانىستى بارشاعا ورتاق جۇيەلەنگەن، كلاسسيفيكاتسيالانعان، تەوريالىق تۇرعىدان نەگىزدەلگەن ورتاق پىكىر جوق. ول جەردە قايشىلىقتى پىكىرلەردىڭ پليۋراليزمى مەن رەلياتيۆيزم سالتانات قۇرىپ تۇر. 
ءبىز بۇدان سيمۆوليستەردىڭ كوزبەن كورىپ، قولمەن ۇستاۋعا بولمايتىن اقىن اشاتىن الەمىنىڭ شىندىعىندا اسا ماڭىزدى ەمەس ەكەنىن، ونى اركىم وزىنشە ءتۇسىنىپ جاتقانىن كورەمىز. (جالعاسى بار)

اۆتورى: امانكەلدى كەڭشىلىك ۇلى

ماقالا اۆتوردىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى