ەرمەك ءابدىراسۋلوۆ: جاڭا كونستيتۋتسيا - ەلدىڭ تۇراقتىلىعى مەن دامۋىنىڭ كەپىلى
استانا. KAZINFORM - قازاقستاندا كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىپ كەلەدى. بۇل وزگەرىستەردىڭ تاريحي العىشارتتارى قانداي؟ جاڭا كونستيتۋتسيا قانداي قۇندىلىقتاردى قامتيدى جانە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتىكتەرى قالاي كۇشەيتىلمەك؟
ل. ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى، زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەرمەك ابدىراسۋلوۆپەن وسى ساۋالدار توڭىرەگىندە سۇحباتتاسقان ەدىك.
- كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ باستالۋىنا قانداي تاريحي جانە قۇقىقتىق فاكتورلار اسەر ەتتى؟
- 2022-جىلدان باستاپ قازاقستاندا كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستى كەزەڭ- كەزەڭىمەن جاڭعىرتۋ ۇدەرىسى باستالدى. بۇل باستامالار ەلدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىن جاڭارتۋعا باعىتتالىپ، كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشتى. قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا 1995-جىلى ساياسي، ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىق جاعدايىندا قابىلدانعان بولاتىن.
سول كەزەڭدە قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە حالىقارالىق قاۋىمداستىققا ەندى عانا قادام باسىپ، نەگىزىنەن حالىقارالىق ستاندارتتار مەن ەۋروپالىق تاجىريبەگە سۇيەندى. سونىڭ سالدارىنان ۇلتتىق كونستيتۋتسيالىق دامۋدىڭ كەيبىر وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى تولىق قامتىلماي قالدى.
كەيىنگى جىلدارى كونستيتۋتسياعا بىرنەشە رەت وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ، باستاپقى مازمۇنى ەداۋىر جاڭارتىلدى. بۇل جاعداي كونستيتۋتسيالىق مودەلدى جۇيەلى تۇردە جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن كورسەتتى.
- قازىرگى گەوساياسي جانە تەحنولوگيالىق وزگەرىستەر كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ مازمۇنىنا قالاي اسەر ەتتى؟
- بۇگىنگى تاڭدا سىرتقى قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ كۇشەيۋى، تەحنولوگيالىق جاڭاشىلدىقتار، سيفرلاندىرۋ، ەنەرگيا رەسۋرستارى ءۇشىن باسەكە، حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاڭا فورماتى - ءبارى دە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭارتۋدى قاجەت ەتەدى. سونىمەن قاتار، ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ، ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ، قوعامدىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتتەرى العا شىقتى. بۇل فاكتورلار رەفورمالاردىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندادى.
- جاڭا كونستيتۋتسيا قانداي قۇندىلىقتار مەن قاعيداتتاردى بەكىتۋدى كوزدەيدى؟
جوبادا مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءتيىمدى مودەلى، بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن ناقتىلاۋ، قۇقىقتىق جۇيەنى جاڭارتۋ كوزدەلگەن. نەگىزگى قۇندىلىقتار رەتىندە ەركىندىك، تەڭدىك، ادىلدىك، زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتتارى بەلگىلەنگەن.
سونىمەن قاتار رەفورمالار قوعام مەن مەملەكەتتىڭ سىن- قاتەرلەرگە توتەپ بەرۋ قابىلەتىن ارتتىرۋ، تاريحي ساباقتاستىقتى ساقتاۋ جانە باسقارۋ تيىمدىلىگىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان.
مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ينستيتۋتتاردى دامىتۋ، قوعامدىق ديالوگتى كەڭەيتۋ جانە ۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋ - وسى وزگەرىستەردىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى.
- كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردا ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەسىنە قانداي باسىمدىق بەرىلگەن؟
- جاھاندىق تۇراقسىزدىق جاعدايىندا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ماڭىزدى. كونستيتۋتسيادا ادام قوعام مەن مەملەكەتتىڭ باستى قۇندىلىعى رەتىندە قاراستىرىلادى.
ادىلەتتىلىك، بىرلىك، ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم، ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋ، يننوۆاتسيالار، تابيعاتتى قورعاۋ جانە بەيبىتشىلىك قاعيداتتارى - نەگىزگى باسىمدىقتار. سونىمەن بىرگە سيفرلىق قۇقىقتار، دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ جانە جاڭا تەحنولوگيالار جاعدايىنداعى قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى دە قامتىلعان.
مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ وكىلەتتىكتەرىن ناقتىلاۋ ازاماتتاردىڭ ءۇنى ەستىلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى، ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى ارتتىرادى جانە ەڭبەك نارىعىن دامىتۋعا ىقپال ەتەدى.
- قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى جۇزەگە اسىرۋدا ازاماتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى قالاي ەسكەرىلەدى؟
- بيلىك تارماقتارىنىڭ تەڭگەرىمى مەن ءوزارا تەجەمەلىك جۇيەسى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتەدى جانە قوعامدىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن بىرگە ءار ازامات ءوز قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرعاندا باسقالاردىڭ زاڭدى مۇددەلەرىنە زيان كەلتىرمەۋى ءتيىس. بۇل - قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ نەگىزگى قاعيداتى.
جاڭا كونستيتۋتسيا ازاماتقا باعدارلانعان، قوعام مەن مەملەكەتتىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىنىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋعا باعىتتالعان. ونىڭ نورمالارى مەن قاعيداتتارى ەلدىڭ تۇراقتىلىعى مەن دامۋىنا كەپىل بولادى.
ايتا كەتەيىك، كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا مەملەكەت باسشىسىنا جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قورىتىندى جوباسىن ۇسىندى.
