رافاەل گروسسي: قازاقستان - اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىكتەگى نەگىزگى سەرىكتەسى
ماگاتە قازاقستاندى ەڭ ءىرى ۋران جەتكىزۋشى رەتىندە عانا ەمەس، تولىق يادرولىق تسيكلدىڭ كەلەشەك ويىنشىسى رەتىندە دە قاراستىرادى. مەملەكەت ا ە س سالۋعا دايىندالىپ، تەحنولوگيالىق بازاسىن كەڭەيتىپ جاتىر.
بۇل ۇدەرىستە ليتسەنزيالاۋدان باستاپ، كادر دايارلاۋعا دەيىنگى ءار كەزەڭدە اگەنتتىكتىڭ قولداۋىن كورمەك. بۇگىن پرەزيدەنتتىڭ قابىلداۋىندا بولعان اگەنتتىكتىڭ باس ديرەكتورى رافاەل گروسسي Silk Way تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا ءوزارا ارىپتەستىكتىڭ كەلەشەگى جونىندە ءسوز قوزعادى.
- استاناعا ءۇش جىل بۇرىنعى ساپارىڭىزدان بەرى قازاقستان مەن اگەنتتىك اراسىنداعى سەرىكتەستىك ايتارلىقتاي تەرەڭدەدى. قازىرگى ءوزارا قارىم-قاتىناستى قالاي باعالار ەدىڭىز؟
- ءيا، ءشۇباسىز سولاي. مۇنىڭ سەبەبى بيۋروكراتيادا ەمەس، كەرىسىنشە قازاقستان يادرولىق باعدارلاماسىندا، شىن مانىندە، العا جىلجىپ كەلەدى. استاناعا 2023-جىلى كەلگەنىمدە، ازاماتتىق يادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋ جونىندە ءبىرقاتار مالىمدەمە جاسالعانىنا كۋا بولدىم. پرەزيدەنت ۇلتتىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ جونىندە نيەتىن ايتقان ەدى. ەندى سول ءىس جۇزىندە ورىندالعانىن كورىپ وتىرمىز. باعدارلاما بىرتىندەپ جۇزەگە اسىپ جاتىر. دەمەك، قازاقستانمەن وسى جانە وزگە باعىتتارداعى بىرلەسكەن جۇمىسىمىز قارقىن الىپ، كەڭەيە بەرمەك.
قازاقستان ۋران وندىرىسىندە ماڭىزدى ءرول وينايدى. مۇنداعى تومەن دەڭگەيدە بايىتىلعان ۋران بانكى ەلدىڭ ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەدى. سونىمەن بىرگە، رەسپۋبليكادا بىرنەشە اتوم ەلەكتر ستانسياسى پايدا بولماق. ولار ءوزارا سەرىكتەستىگىمىزدىڭ اۋقىمىن ەسەلەيتىنى تۇسىنىكتى. بۇل - ءبىر.
ەكىنشى سەبەپ، مەنىڭشە، حالىقارالىق جاعدايمەن بايلانىستى. قازاقستان، اسىرەسە پرەزيدەنت توقايەۆ سيرەك قابىلەتكە يە، ياعني بارلىق تاراپ ءۇشىن قولايلى سەرىكتەس. اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك قازاقستاننىڭ باستامالارىنا قانداي قولداۋ كورسەتۋ كەرەك ەكەنىن جانە الداعى قادامداردى ناقتىلاپ الۋ ماڭىزدى. بۇل جەردە اڭگىمە بىرنەشە جوبا جونىندە بولىپ وتىر: ەكى اتوم ەلەكتر ستانتسياسى، سونداي-اق، شاعىن مودۋلدىك رەاكتورلار. مۇنىڭ بارىنە، ارينە، اگەنتتىكتىڭ اتسالىسۋى مەن قولداۋى كەرەك.
- وتكەن جىلى قازاقستان اگەنتتىكتىڭ قيىرشىعىس وڭىرلىك توبىنا قوسىلدى. بۇل شەشىم قابىلداۋدىڭ نەگىزگى ورگاندارىنا، سونىڭ ىشىندە باسقارۋشىلار كەڭەسىنە قاتىسۋعا جول اشۋى مۇمكىن. ەگەر اتالعان كەڭەستەن ءوز ورنىن السا، قازاقستاننىڭ اگەنتتىكتى جانە جاھاندىق يادرولىق كۇن ءتارتىبىن باسقارۋداعى ۇلەسى قانداي بولماق؟
- مەنىڭشە، بۇل - اقىلعا قونىمدى قادام. الەمنىڭ سونشالىقتى تەز وزگەرەتىنىن ەسكەرسەك، ايماقتىق مەحانيزمدەر جاھاننىڭ شىنايى بەينەسىن كورسەتە المايدى.
ءبىز وڭتايلى شەشىم قابىلدادىق. مەنىڭ ويىمشا، يادرولىق سالادا اسا ماڭىزدى ءرول وينايتىن ەل اگەنتتىكتىڭ باسقارۋشى ورگاندارىندا ءوز ورنىن الۋى قاجەت.
- قازاقستان قازىر حالىقارالىق سەرىكتەستەرىمەن بىرگە العاشقى اتوم ەلەكتر ستانسيالارىنىڭ قۇرىلىسىنا ازىرلەنىپ جاتىر. اگەنتتىكتىڭ كوزقاراسىمەن قاراساق، جوبانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ العاشقى كەزەڭدەرىندە قانداي فاكتورلارعا باسا ءمان بەرگەن ءجون؟
- قازىردىڭ وزىندە قازاقستاننىڭ ايتارلىقتاي ارتىقشىلىقتارى بار. اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدى ەندى باستاعان كوپتەگەن ەلدە ينستيتۋتتاردى نولدەن باستاپ قۇرىپ، رەتتەۋشى ورگانداردى قالىپتاستىرۋعا تۋرا كەلەدى. ال قازاقستان ايرىقشا جاعدايدا تۇر: ماڭىزدى يادرولىق مۇراسى، سونىڭ ىشىندە كاسپيدەگى اتوم ەلەكتر ستانسياسىن پايدالانۋ تاجىريبەسى بار.
سونىمەن بىرگە، قازاقستان - الەمدەگى ەڭ ءىرى ۋران ءوندىرۋشى ءارى وڭدەۋشىنىڭ ءبىرى. سول سەبەپتى، جەتىسپەي تۇرعان جالعىز ەلەمەنت - اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى. ويتكەنى، بۇل سالادا مەملەكەتتىڭ تاجىريبەسى مول.
اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك ا ە س سالىپ جاتقان ەلدەرگە كەڭەس بەرۋ، ساراپشىلىق تەكسەرۋ سەكىلدى قىزمەتتەر ۇسىنادى. سونىڭ ارقاسىندا جوبانى ىسكە اسىرۋ قانشالىقتى دۇرىس جولدا كەلە جاتقانىن باعامداۋعا بولادى.
- بۇل تاجىريبە جۇزىندە قالاي بولار ەكەن؟
- مىسالى، اتوم ەلەكتر ستانتسياسىن ليسەنزيالاۋ - اسا مۇقيات زەردەلەنەتىن ۇدەرىس. ونىڭ اياسىندا ءار جۇيە، قۇرىلىمنىڭ ءار ەلەمەنتى، قۇرىلعىلاردىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەۋى - ءبارى-ءبارى ءجىتى تەكسەرىلەدى. بۇل - جۇيەلى ءارى ەگجەي-تەگجەيلى جۇمىس.
ءبىز مەملەكەتتەرگە ارنايى قىزمەت كورسەتىپ، سونىڭ ارقاسىندا ولار وزدەرى دە تەكسەرىس جۇرگىزەتىن، دۇرىس نە بۇرىس جولدا ەكەنىن انىقتايتىن دەڭگەيگە جەتەدى. سودان سوڭ، ەكسپلۋاتاتسياعا دەيىنگى كەزەڭ كەلەدى، ياعني ستانسيانى ىسكە قوسۋعا دايىندىق باستالادى. بۇل تەاتر پرەمەراسىنىڭ الدىنداعى ەڭ اقىرعى، ەڭ ۇلكەن رەپەتيتسيا ىسپەتتى. «ءبارى دايىن با؟ وبەكتىنىڭ جۇمىسىن باستاۋعا بولا ما؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ تابىلادى. مىنە، اگەنتتىك مەملەكەتتەرگە وسىنداي قىزمەت كورسەتەدى. ءبىز قازاقستاندا دا وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيمىز.
- دەمەك، اگەنتتىك ءبىزدى ءار كەزەڭدە قولداپ، سۇيەپ وتىرادى عوي؟
- ءدال سولاي. بۇعان دەيىن اتوم ەنەرگەتيكاسىن ەنگىزىپ نە قايتارىپ جاتقان وزگە دە ەلدەردە مۇنداي جۇمىستاردى ءساتتى اتقاردىق. سول ارقىلى ۇدەرىستىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن سەنىمدىلىگىنە كەپىلدىك بەرەمىز.
- اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى جوبالار ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىم رەتىندە عانا ەمەس، ايماقتى اناعۇرلىم كەڭ اۋقىمدا دامىتۋشى فاكتور رەتىندە دە قاراستىرىلادى. حالىقارالىق تاجىريبەدە بۇعان مىسالدار بار ما؟
- اتوم ەنەرگەتيكاسى - ەلدى يندۋستريالاندىراتىن يندۋستريا. سەبەبى، يادرولىق سالادا ءارتۇرلى باعىت توعىسادى: مەتودولوگيا، جاساندى ينتەللەكت، ينجەنەريا، پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ، ماتەماتيكا، حيميا. ول باسقا ەشبىر ەنەرگيا كوزىنە ۇقسامايدى ءارى تەحنولوگيالاردى تارتاتىن ايرىقشا ورتالىق.
ەگەر جەر قويناۋىنان الىناتىن جانارمايعا نەمەسە جاڭارتىلاتىن ەنەرگياعا نازار اۋدارساق، ءبارى دە وتە قاراپايىم. قۋات الۋ ءۇشىن الدەنەنى جاعۋ كەرەك نە تابيعات رەسۋرسى قولدانىلادى. ال يادرولىق ەنەرگيا - ادام ساناسىنىڭ جەتىستىگى، ياعني تابيعاتتا كەزدەسپەيتىن نارسەنى جاساپ شىعۋ دەگەن ءسوز. ول ءۇشىن ينتەللەكتۋالدىق رەسۋرس، ياكي ءبىلىمدى، قابىلەتتى ازاماتتار كەرەك.
سول سەبەپتى، مىڭداعان ينجەنەر، وپەراتور مەن دانەكەرلەۋشىلەر سياقتى باسقا دا ماماندىق يەلەرى ءبىر ورتاق ماقساتقا بىرىگۋى ءتيىس. قازاقستان تەحنولوگيالىق بازاسىن كەڭەيتىپ ءارى ءارتاراپتاندىرىپ جاتىر. بۇل باسقا دا كوپتەگەن سالاعا وڭ اسەرىن تيگىزەدى.
ماسەلەن، ءبىرتالاي دامۋشى ەلدە يادرولىق سەكتوردىڭ ارقاسىندا جەر سەرىگى تەحنولوگيالارى، عارىش سياقتى الدىڭعى قاتارلى سالالار دامىعان. سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن زور مۇمكىندىكتەردىڭ ەسىگى اشىلىپ جاتىر دەپ ايتۋعا بولادى.
- قازاقستان ۋران جەتكىزۋشى مارتەبەسى شەڭبەرىنەن شىعىپ، تولىققاندى يادرولىق سيكلدى دامىتۋعا مۇددەلى ەكەنىن بىرنەشە رەت مالىمدەدى. يادرولىق جانارماي سيكلى، الدىڭعى قاتارلى يادرولىق تەحنولوگيالار، عىلىمي زەرتتەۋلەر، كادر دايارلاۋ ءتارىزدى ماسەلەلەردە قازاقستاندى قولداۋدا اگەنتتىكتىڭ ءرولى قانداي بولماق؟
- كادر دايارلاۋدى اتاپ وتكەنىڭىز وتە دۇرىس. كاسىبي الەۋەتتى دامىتۋ - نەگىزگى مىندەت. وسىعان دەيىن ايتقانىمنىڭ ءبارىن دە مىقتى ادامي بازاسىز، بىلىكتى ماماندارسىز جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس.
اگەنتتىك مۇنداي جۇمىستى كادر دايارلاۋ جانە وقىتۋ باعدارلامالارى، ءبىلىم بەرۋ باستامالارى، ستيپەنديالار مەن تاعىلىمدامالار ارقىلى ۇيىمداستىرادى. ماڭىزدى جايتتاردىڭ ءبىرى - اگەنتتىك حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
ءبىز بۇل قىزمەت حالىقارالىق تالاپتارعا تولىقتاي ساي جانە جەرگىلىكتى حالىققا قاۋىپسىز بولۋىنا اتسالىسامىز. ودان بولەك، كەڭەس بەرۋ مەحانيزمدەرى ارقىلى سالا قاتىسۋشىلارى اراسىندا بايلانىس ورناۋىنا كومەكتەسەمىز.
مىسالى، مەن ۆەنا توبىن قۇردىم. وعان Kazatomprom دا مۇشە. بۇل الاڭدا الەمدەگى ەڭ ءىرى كومپانيالار بەيرەسمي ديالوگ جۇرگىزىپ، سەرىكتەستىك ورناتادى، تاجىريبە الماسادى.
وسىلايشا، اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك - يادرولىق سالانىڭ جاھاندىق ورتالىعى. وندا رەتتەۋشىلەر، وندىرۋشىلەر، كومپانيالار مەن ۇكىمەتتەر كەزدەسەدى. ارينە، يادرولىق باعدارلامانى اگەنتتىكتىڭ قولداۋىنسىز دا وركەندەتۋگە بولادى. الايدا ەشكىم ولاي ىستەمەيدى. ويتكەنى، اگەنتتىكپەن سەرىكتەستىكتىڭ ماڭىزى وراسان. سونداي-اق، بۇعان دەيىن ايتقانىمداي، اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك پەن قازاقستان - ناعىز دوستار.
ايتا كەتەيىك، بۇعان دەيىن ا ە س قۇرىلىسىنا قاجەت ماماندار ەندى «بولاشاق» ارقىلى دايارلاناتىنىن جازعانبىز.
