قىرىق كۇننىڭ ماڭىزى: رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ دىڭگەگى بولعان قازاق ايەلدەرى

ورتالىق ازياداعى باسقا دا وتىرىقشى ەلدەرگە قاراعاندا قازاق ايەلى اتقا ءمىنىپ، بەتىن جاۋىپ ورانباي، ءان ايتىپ، ايتىسقا قاتىسىپ، ءوز داۋىسىن شىعارا الدى. وعان تاريحتاعى توميريس، بوپاي، اقىن سارا، شوقاننىڭ دانا اجەسى رەتىندە تانىمال ەل باسقارعان ايعانىم سارعالداق قىزى سەكىلدى ايەلدەردىڭ ەسىمى دالەل.

XIX عاسىردا قازاق دالاسىن ارالاعان پولياك زەرتتەۋشىسى ادولف يانۋشكەۆيچ ءوز كۇندەلىكتەرىندە قازاق قوعامىنداعى ايەلدەردىڭ جاعدايىنا تاڭدانىسىن جاسىرمايدى. ول بىلاي دەپ جازادى:

«قازاق ايەلدەرى وزدەرىن ەركىن ۇستايدى، ەرلەرمەن قاتار سويلەسىپ، پىكىر بىلدىرۋدەن تارتىنبايدى. مۇنداي كورىنىستى مەن باسقا شىعىس حالىقتارىنان سيرەك كەزدەستىردىم».

بۇل پىكىر قازاق قوعامىنداعى ايەلدىڭ تەك تۇرمىستىق رولمەن شەكتەلمەي، الەۋمەتتىك كەڭىستىكتە دە بەلسەندى بولعانىن كورسەتەدى. قازاق دالاسىن زەرتتەگەن ورىس عالىمى گريگوري پوتانين قازاق ايەلىنىڭ مارتەبەسىنە ەرەكشە توقتالعان:

«قازاقتار ايەلدەرىن قۇرمەتتەيدى، ولاردى كەمسىتپەيدى. ايەل - وتباسىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل رۋدىڭ ابىرويى».

راسىمەن قازاق حالقى ارعىماقتان جال كەتكەنشە، قارا تۇياقتان حال كەتكەنشە، بويىندا جانى بار دا ەلى- جەرى ءۇشىن جانە قىزدىڭ ارى ءۇشىن سوعىستى. جاۋگەرشىلىك زاماندا جانىن الىپ، مالىن توناپ جاتسا دا قىز بالاسىن تارتىپ اكەتكەندى سۇيەككە تاڭبا بولاتىن جاعداي ساناپ ارلانعان. سوندىقتان قانى توگىلىپ، قابىرعاسى سوگىلسە دە قازاق حالقى ءدال وسى سوعىستا ايانىپ قالماعان.

تاعى ءبىر بەلگىلى زەرتتەۋشى الەكسەي لەۆشين ءوز ەڭبەكتەرىندە بىلاي دەيدى:

«قىرعىز- قايساق (قازاق) ايەلدەرى ەركىندىگىمەن ەرەكشەلەنەدى: ولار ەر ادامدارمەن بىرگە وتىرىپ، اڭگىمەگە ارالاسا الادى، بۇل باسقا مۇسىلمان حالىقتارىنا ءتان ەمەس».

قازاق قوعامىندا رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ ساقتالۋى مەن ۇرپاقتان- ۇرپاققا بەرىلۋىندە ايەلدەردىڭ ءرولى ەرەكشە بولدى. ەر ازامات ەل قورعاپ، سىرتقى ساياساتپەن اينالىسسا، ايەل - ۇلتتىڭ ىشكى رۋحاني وزەگىن ساقتاۋشى، تاربيە مەن ءداستۇردىڭ تىرەگى قىزمەتىن اتقاردى. سوندىقتان قازاق ايەلىنىڭ ميسسياسى تەك انا بولۋمەن شەكتەلمەي، تۇتاس مادەني كودتى جەتكىزۋشى دەۋگە بولادى.

«انا ءتىلى» دەگەن اتاۋدىڭ ءوزى وسىعان دالەل. قازاق ايەلى راسىمەن «ءبىر قولىمەن بەسىكتى تەربەتسە، ەكىنشى قولىمەن الەمدى تەربەتكەن». بەسىك جىرى، ەرتەگى، ماقال-ماتەلدەر جانە تاعى باسقا دا جىرلار مەن اڭىزداردىڭ بارلىعىن دا كوبىنە اناسى بالاعا جەتكىزگەن. بالانىڭ تاربيەسىندەگى انانىڭ ءرولى تىم ەرەك بولعان. بەسىك جىرى ارقىلى بالاعا تەك ۇيقى ەمەس، العاشقى رۋحاني باعدار بەرىلدى. وندا تىلەك، نيەت، بولاشاققا دەگەن سەنىم جاتىر. توي، شىلدەحانا، تۇساۋكەسەر، بەتاشار سياقتى راسىمدەردە ايەلدەردىڭ ءرولى ەرەكشە بولدى. ولار ءار ءداستۇردىڭ ءمانىن ءتۇسىندىرىپ، ونىڭ دۇرىس ورىندالۋىن قاداعالادى.

ءبىر اۋلەتكە كەلگەن جاس كەلىندى ۇرپاقتىڭ جالعاستىرۋشىسى، سول وتباسىنىڭ ءبىر تۇتقاسىن ۇستاۋشى دەپ قۇرمەتتەگەن.

جاقىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى يزاتحان مەدەشوۆا Qalam YouTube-ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا قازاق قوعامىندا جۇكتى ايەلدىڭ جاعدايىنا ايرىقشا ءمان بەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى.

«ايەل ىشكە بالا بىتكەننەن باستاپ، بەلگىلى ءبىر ارەكەتتەرگە تىيىم، شەكتەۋ قويىلادى. جالعىز قالۋعا، قاراڭعىدا دالاعا شىعۋعا بولمايدى دەگەن شەكتەۋلەردەن بولەك وعان اۋىر جۇمىستى دا جاساۋعا بولمايدى. اسىرەسە، اي-كۇنى جاقىنداعان كەزدە بۇنىڭ ءبارى قاۋىمداستىق، اۋقاتتى وتباسىلار بولاتىن بولسا ولارعا كومەكشىلەرى كەلگەن. كومەك مىندەتتى تۇردە جاسالعان. ال اسقا بايلانىستى تۇيەنىڭ ەتىن جەۋ - «جۇكتىلىك ۇزاق بولىپ كەتەدى»، قوياننىڭ ەتىن جەۋ - «ەرنى جىرىق بولادى» سونداي تاعامعا دا بايلانىستى تىيىمدار سالىندى. بوسانعان ايەلدىڭ تىستەرى بوسايدى. بۇكىل دەنەلەرى بوسايدى. ونى تەز كوتەرۋ كەرەك. سوندىقتان دا قالجا دايىندالادى. ايەل ادام سورپالانادى. ال بۇل كەزدە «كىندىك شەشە» دەپ اتالاتىن ارنايى انا جۇرەدى. ول سول بالا ومىرگە كەلگەندە كىندىگىن كەسەدى. كەيىن انا قالپىنا كەلگەنگە دەيىنگى ارالىقتا العاشقى كومەتى وسى كىندىك شەشە جاسايدى».

بۇل سوزدەردەن قازاق قوعامىندا انانىڭ دەنساۋلىعى عانا ەمەس، ونىڭ جان دۇنيەسى مەن قاۋىپسىزدىگى دە نازاردان تىس قالماعانىن اڭعارۋعا بولادى. سۇحبات بارىسىندا ساراپشى بوسانعاننان كەيىنگى كۇتىمنىڭ قالاي ۇيىمداستىرىلعانىن دا كەڭىنەن ءتۇسىندىردى.

«ناعاشى جۇرتى بولماسا ءوز وتىرعان اۋلەتى مال سويىپ، انانىڭ سورپالانۋىنا كومەكتەسەدى. ال ۇيدەگى شارۋانى باعاناعى ايتقان كىندىك شەشە اتقارادى. كىندىك شەشە بالاعا ءيت جەيدە دايىنداپ بەرەدى. انا قالجالانعاننان كەيىن ورنىنان تۇرىپ، ءۇي شارۋاسىنا ارالاسا باستايدى. وسىلاي كىندىك شەشە ءوزىنىڭ سىي- قۇرمەتىن الادى دا ۇيىنە قايتادى. انا ءبىر اپتانىڭ ىشىندە كوتەرىلسە، ۇيدە ەنەلەرى، ابىسىندارى بولۋى مۇمكىن. سولاي كىندىك شەشەنىڭ ۇيىنە قايتۋىنا بولادى. ال انانىڭ جاعدايى اۋىر بولاتىن بولسا، 40 كۇنگە دەيىنگى ارالىقتا كىندىك شەشە قولعابىس كورسەتەدى. سونىڭ ەسەسىنە كەيىن ءوزىنىڭ «قالاۋىن» الادى. ول نە سۇراسا دا، وتاعاسى دا، بالانى ومىرگە اكەلگەن ايەل دە قالاۋىن ريزاشىلىقپەن بەرۋگە ءتيىس بولادى»، - دەدى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى يزاتحان مەدەشوۆا.

بۇل داستۇرلەردەن قازاق قوعامىندا انانىڭ جاعدايى جەكە ماسەلە ەمەس، تۇتاس اۋلەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى بولعانىن كورۋگە بولادى. قىرىق كۇن بويى انانى كۇتۋ، قالجا بەرۋ، ءۇي شارۋاسىنان بوساتۋ - ءبارى دە ايەلدىڭ تەز ساۋىعىپ، بالاعا تولىققاندى كۇتىم جاساۋىنا باعىتتالعان.

قازاق ايەلدەرى ساقتاعان رۋحاني قۇندىلىقتار - ۇلتتىڭ ىرگەتاسى بولاتىن تۇتاس ءبىر مادەنيەت بولعان. ۇلتتىڭ تاربيەسى، انا ءتىلى، ادەبيەتى، ءداستۇرى، بولمىسى سياقتى نەگىزگى رۋحاني باعىتتاردى عاسىرلار بويى ۇزبەي جەتكىزىپ كەلە جاتقان قازاق ايەلدەرىنىڭ ورنى ەرەكشە بولعان. وتباسىن اسىراۋشى ەر ازاماتتى قۇرمەتتەپ، كوتەرىپ وتىرعان قازاق ايەلىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن ارقالاعان جۇگى ۇلكەن بولعان.

Qaz365.kz