قىرىم كەرەي حاندىعىنىڭ حانى مۇرات كەرەيدىڭ ەر-توقىمى

XVII عاسىردا قارا تەڭىزدىڭ سولتۇستىگىندە ورنالاسقان قىرىم حاندىعى ەۋرازيا تاريحىندا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. بۇل مەملەكەت 1441 -جىلى قۇرىلعان جانە ۇزاق ۋاقىت بويى وسمان يمپەرياسىنىڭ ۆاسسالى رەتىندە ءومىر ءسۇردى. قىرىم حاندىعىنىڭ نەگىزگى حالقى قىرىم تاتارلارى بولدى، ال مەملەكەت اسكەري كۇشىمەن جانە كوشپەلى-جاۋىنگەرلىك داستۇرىمەن تانىلدى. ولار شىعىس ەۋروپا، كاۆكاز جانە رەسەي جەرلەرىنە جورىقتار جاساپ، ايماقتاعى ساياسي تەپە- تەڭدىككە اسەر ەتىپ وتىردى.

قىرىم حاندىعىندا بيلىك ەتكەن اۋلەت - شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاقتارى سانالاتىن گيرەيلەر (كەرەيلەر) اۋلەتى. وسى اۋلەتتەن شىققان بيلەۋشىلەردىڭ ءبىرى - مۇرات كەرەي. ول شامامەن 1678- 1683 -جىلدارى حاندىق بيلىكتە بولعان تۇلعا رەتىندە ايتىلادى. مۇرات كەرەي ءداۋىرى قىرىم حاندىعى ءۇشىن كۇردەلى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى بولدى. بۇل ۋاقىتتا وسمان يمپەرياسى مەن ەۋروپا مەملەكەتتەرى اراسىندا قاقتىعىستار كۇشەيىپ، قىرىم حاندىعى سول سوعىستارعا تارتىلدى.

مۇرات كەرەي اسكەري ىستەردە تاجىريبەلى، باتىرلىعىمەن كوزگە تۇسكەن تۇلعا رەتىندە سيپاتتالادى. ول حاندىقتىڭ ساياسي تۇراقتىلىعىن ساقتاۋعا جانە سىرتقى قاۋىپتەرگە قارسى تۇرۋعا كۇش سالدى. ونىڭ بيلىگى تۇسىندا قىرىم اسكەرى وسمان يمپەرياسىنىڭ جورىقتارىنا قاتىسىپ، اسىرەسە ەۋروپا باعىتىنداعى سوعىستاردا ماڭىزدى ءرول اتقاردى.

XVII عاسىردىڭ سوڭىندا بولعان ءىرى تاريحي وقيعالاردىڭ ءبىرى - ۆەنا ءۇشىن شايقاستار. وسمان يمپەرياسى ەۋروپاعا تەرەڭدەي ەنىپ، ۆەنا قالاسىن قورشاۋعا الدى. بۇل وقيعالاردا قىرىم تاتارلارى دا وسمان اسكەرى قۇرامىندا بولدى. وسى كەزەڭمەن بايلانىستى كەيبىر تاريحي دەرەكتەر مەن بەينەلەر قازىرگى تاڭدا اۆسترياداعى ۆەناداعى ونەر تاريحى مۋزەيىندە (Kunsthistorisches Museum) ساقتالعان. بۇل مۋزەيدە وسمان ءداۋىرى، قىرىم تاتارلارى جانە ەۋروپامەن بولعان سوعىستارعا قاتىستى ەكسپوناتتار كەزدەسەدى.

مۇرات كەرەيدىڭ تۇلعاسى - قىرىم حاندىعىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندەگى كۇردەلى ساياسي جاعدايدى بەينەلەيتىن تاريحي بەينە. ول ءبىر جاعىنان وسمان يمپەرياسىنا تاۋەلدى بولسا، ەكىنشى جاعىنان حاندىقتىڭ دەربەستىگىن ساقتاۋعا تىرىسقان بيلەۋشىلەردىڭ ءبىرى بولدى. ونىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى ارقىلى ءبىز XVII عاسىرداعى دالا مەملەكەتتەرىنىڭ تاعدىرى مەن حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ كۇردەلىلىگىن تۇسىنە الامىز.

قورىتىندىلاي كەلە، قىرىم حاندىعى - كوشپەلى جانە وتىرىقشى وركەنيەتتەر توعىسقان ەرەكشە مەملەكەت بولسا، مۇرات كەرەي سول ءداۋىردىڭ اسكەري- ساياسي قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە تاريحتا ءىز قالدىرعان تۇلعا.