قىرعىزستان ساراپشىسى: قازاقستان وزگەرسە، بۇكىل ورتالىق ازيا وزگەرەدى

مۇنداي پىكىردى BAQ. KZ تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا قىرعىز ساياساتتانۋشىسى باقىت باكەتايەۆ ايتتى.

قىرعىزستاندا قازاقستاندا بولىپ جاتقان ۇدەرىستەردى وتە مۇقيات باقىلاپ وتىرادى. بۇل جاي عانا كورشى ەلگە دەگەن قىزىعۋشىلىق ەمەس. ءبىز ءۇشىن قازاقستان ءاردايىم ورتالىق ازيانىڭ ساياسي ءارى ەكونوميكالىق بارومەترى ىسپەتتى بولدى. قازاقستان وزگەرسە، ونى بۇكىل ءوڭىر: بىشكەكتەن باستاپ دۋشانبەگە دەيىن سەزىنەدى، - دەيدى ساياساتتانۋشى.

قازاقستاننىڭ قازىرگى ساياسي باعىتى تۋرالى ءسوز قوزعاعان باقىت باكەتايەۆ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ جەكە رولىنە دە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا، مەملەكەت باسشىسىنىڭ باسقارۋ ستيلى كوبىنە ديپلوماتيالىق ۇستانىمعا، ۇستامدىلىققا جانە رەفورمالاردى ستراتەگيالىق تۇرعىدان جۇرگىزۋگە نەگىزدەلگەن.

باقىت باكەتايەۆتىڭ سوزىنشە، قىرعىزستانداعى قازاقستانداعى ساياسي ۇدەرىستەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىق تەك ەكى ەلدىڭ كورشىلەس ورنالاسۋىمەن عانا تۇسىندىرىلمەيدى. بۇعان قوسا، حالىقتار اراسىنداعى بايلانىس، ەكونوميكا مەن مادەنيەتتەگى ىقپالداستىق تا اسەر ەتەدى. سوندىقتان قازاقستانداعى كەز كەلگەن وزگەرىس بىشكەكتە بۇكىل ءوڭىر ءۇشىن ماڭىزدى بەلگى رەتىندە قابىلدانادى.

قىرعىزستاننىڭ قاراپايىم تۇرعىندارى ءۇشىن دە قازاقستان ەرەكشە قىزىقتى. سەبەبى ەكى ەلدىڭ ەكونوميكاسى، مادەنيەتى جانە ادامدىق بايلانىستارى ءوزارا تىعىز توعىسقان. مىڭداعان قىرعىزستاندىق قازاقستاندا جۇمىس ىستەيدى، ءبىلىم الادى، كاسىپ جۇرگىزەدى. سوندىقتان بىزدە قازاقستاننىڭ كۇن ءتارتىبى وڭىرلىك ىشكى ماسەلە سەكىلدى قابىلدانادى.

قىرعىزستاندا نە ايتادى؟

ساياسات تانۋشىنىڭ پىكىرىنشە، قازاقستانداعى قازىرگى ساياسي وزگەرىستەردى مەملەكەتتىڭ كەڭ اۋقىمدى ترانسفورماتسياسىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت. ونىڭ ايتۋىنشا، قىرعىزستاننىڭ ساراپشىلار قاۋىمداستىعى رەفورمالاردىڭ ءوزىن عانا ەمەس، ولاردىڭ سيپاتىن دا ەرەكشە نازاردا ۇستاپ وتىر. اتاپ ايتقاندا، وزگەرىستەردىڭ بىرتىندەپ، بايىپپەن جۇزەگە اسىرىلىپ، ساياسي ينستيتۋتتاردى كۇرت كۇيزەلىسسىز جاڭارتۋعا باعىتتالۋى ماڭىزدى دەپ باعالانادى.

سوڭعى ءتورت جىلدا قازاقستان شىن مانىندە ۇلكەن وزگەرىستەر كەزەڭىن باستان وتكەرىپ جاتىر. قىرعىزستاننىڭ ساراپشىلىق ورتاسىندا كوبىنە ءۇش ماسەلەگە نازار اۋدارىلادى.

بىرىنشىدەن، قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن مەملەكەتتىڭ وزىندىك مودەلىن وزگەرتۋگە دەگەن تالپىنىس. كوپتەگەن ساياساتتانۋشى قازاقستان ءبىر ماڭىزدى قورىتىندى جاسادى دەپ ەسەپتەيدى: مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعى تەك ەكونوميكاعا عانا سۇيەنبەۋى كەرەك، ساياسي ينستيتۋتتاردى دا جاڭعىرتۋ قاجەت.

ەكىنشىدەن، بيلىكتى بىرتىندەپ قايتا ءبولۋ باعىتى تالقىلانىپ كەلەدى. بۇل پارلامەنتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋگە دە، پارتيالىق جۇيەنى جاڭارتۋعا دا، كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەرگە دە قاتىستى. ورتالىق ازيا ءۇشىن بۇل سيرەك كەزدەسەتىن ۇدەرىس. سەبەبى وڭىردەگى كوپتەگەن مەملەكەت ءداستۇرلى تۇردە كۇشتى بيلىك ۆەرتيكالىنە نەگىزدەلىپ قۇرىلعان.

ۇشىنشىدەن، ساراپشىلار رەفورمالاردىڭ ساقتىقپەن جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اتاپ وتەدى. قازاقستان ريەۆوليۋتسيالىق ەمەس، ەۆوليۋتسيالىق جولدى تاڭدادى. بۇل قىرعىزستان ءۇشىن ەرەكشە قىزىقتى. ءبىز ءوز تاريحىمىزدا كۇرت ساياسي سىلكىنىستەردى باستان وتكەردىك جانە بەيبەرەكەتتىكتىڭ قۇنىن جاقسى بىلەمىز. سوندىقتان كوپتەگەن قىرعىز ساراپشىلارى: جىلدام ساياسي كۇيرەۋدەن گورى باياۋ رەفورما الدەقايدا ءتيىمدى دەيدى.

ءبىر پالاتالى پارلامەنت: الەمدىك تاجىريبەدە

باقىت باكەتايەۆتىڭ ايتۋىنشا، ءبىر پالاتالى پارلامەنت مودەلى الەمدىك تاجىريبەدە توسىن قۇبىلىس ەمەس.

ءبىر پالاتالى پارلامەنت - ەشقانداي دا ەكزوتيكا ەمەس. مۇنداي جۇيەنى قولداناتىن مەملەكەتتەر الەمدە از ەمەس. اسىرەسە كۇردەلى ەكى پالاتالى قۇرىلىم قاجەت بولمايتىن شاعىن نەمەسە ۋنيتارلى مەملەكەتتەردە جيى كەزدەسەدى.

ساياسات تانۋشىنىڭ پىكىرىنشە، پارلامەنتتىڭ تيىمدىلىگى پالاتالاردىڭ سانىنا ەمەس، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ساپاسى مەن ساياسي مادەنيەتتىڭ دەڭگەيىنە بايلانىستى.

كۇشتى ءبىر پالاتالى پارلامەنتتەر شۆەتسيادا، فينليانديادا، جاڭا زەلانديادا جانە دانيادا بار. بۇل ەلدەردە پارلامەنتتىڭ تيىمدىلىگى پالاتالاردىڭ سانىمەن ەمەس، ينستيتۋتتاردىڭ ساپاسىمەن، ساياسي مادەنيەتپەن جانە ساياسي ەليتالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى.

قازاقستانعا قاتىستى پىكىر بىلدىرگەن ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، ەڭ ماڭىزدى ماسەلە - پارلامەنتتىڭ قوعامدىق باقىلاۋ مەن ساياسي ديالوگ جۇيەسىندەگى ناقتى ءرولى.

قازاقستان ءۇشىن ماسەلە پالاتالاردىڭ سانىندا ەمەس، قوعام مۇددەسىنىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ۇسىنىلۋىندا. كەيدە ەكى پالاتالى جۇيە تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا كومەكتەسەدى، ال كەيدە ارتىق بيۋروكراتيالىق قۇرىلىمعا اينالادى. ەگەر قازاقستان ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشسە، باستى سۇراق مىناۋ بولادى: ول قوعامدىق باقىلاۋ مەن ساياسي ديالوگتىڭ شىن مانىندە ىقپالدى تەتىگىنە اينالا الا ما؟

باكەتايەۆ قىرعىزستاننىڭ دا ءبىر پالاتالى پارلامەنت جۇمىسىن جۇرگىزۋ تاجىريبەسى بار ەكەنىن ەسكە سالدى. ونىڭ پىكىرىنشە، بۇل جۇيەنىڭ ارتىقشىلىقتارى دا، تاۋەكەلدەرى دە بار.

ايتپاقشى، قىرعىزستاننىڭ ءبىر پالاتالى جوگوركۋ كەنەشپەن جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسى بار. ءبىز بۇل جۇيەنىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرىن جاقسى بىلەمىز. ارتىقشىلىعى - شەشىم قابىلداۋدىڭ جەدەلدىگى. كەمشىلىگى - ساياسي احۋالعا تاۋەلدىلىكتىڭ جوعارى بولۋى. سوندىقتان مۇندا ءبارى باسقارۋ فورماسىنا ەمەس، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ قانشالىقتى جەتىلگەنىنە بايلانىستى.

ورتالىق ازياعا اسەرى

قازاقستانداعى رەفورمالاردىڭ ماڭىزى تۋرالى ايتقان باقىت باكەتايەۆ بۇل وزگەرىستەردى كەڭىرەك وڭىرلىك كونتەكستە قاراستىرۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ سوزىنشە، بۇگىندە بۇكىل ورتالىق ازيا ءوز بولاشاعى مەن وڭىردەگى ورنىن قايتا پايىمداۋ كەزەڭىن باستان وتكەرىپ جاتىر.

ورتالىق ازيا بۇگىندە تاريحي تۇرعىدان ءوزىن قايتا تانۋ كەزەڭىن وتكەرۋدە. وسىدان 15-20 جىل بۇرىن ءوڭىر ءوزارا سەنىمسىزدىك پەن جابىق شەكارالار كەڭىستىگى رەتىندە قابىلداناتىن. قازىر جاعداي بىرتىندەپ وزگەرىپ كەلەدى.

قازاقستان ساياسي رەفورمالار جۇرگىزىپ، باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا ۇمتىلىپ وتىر. شاۆكات ميرزيەيەۆ بيلىككە كەلگەننەن كەيىن وزبەكستان ساق ليبەراليزاتسيا مەن الەمگە اشىقتىق ءداۋىرىن باستادى. قىرعىزستان وڭىردەگى ەڭ ساياسي بەلسەندى مەملەكەت بولىپ قالا بەرەدى. كەيدە تىم ەموتسيالىق ارەكەت ەتەدى، ءبىراق سوعان قاراماستان ساياسي باسەكەلەستىك ەلەمەنتتەرىن ساقتاپ وتىر. تاجىكستان قاۋىپسىزدىك پەن بيلىك ساباقتاستىعى ماسەلەلەرىنە كوبىرەك كوڭىل بولەدى. ال تۇرىكمەنستان بۇرىنعى تولىق وقشاۋلانۋ مودەلىنەن بىرتىندەپ شىعىپ كەلەدى.

ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، سوڭعى جىلدارداعى ەڭ ماڭىزدى وزگەرىس - وڭىرلىك وزىندىك سانانىڭ قالىپتاسا باستاۋى.

ءبىراق ەڭ باستى وزگەرىس - وڭىرلىك وزىندىك سانانىڭ كۇشەيۋى. ورتالىق ازيا ءوزىن ەندى «الىپ دەرجاۆالاردىڭ اراسىنداعى كەڭىستىك» رەتىندە ەمەس، دەربەس وڭىرلىك سۋبەكت رەتىندە قابىلداي باستادى. بۇل وتە ماڭىزدى ءارى تەرەڭ فيلوسوفيالىق وزگەرىس.

باقىت باكەتايەۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇل ۇدەرىستە قازاقستانعا ەرەكشە ءرول جۇكتەلەدى. ويتكەنى ەل وڭىردەگى ەڭ ءىرى ەكونوميكاعا يە مەملەكەت سانالادى.

قازاقستان - وڭىردەگى ەڭ ءىرى ەكونوميكا ءارى كوپ جاعدايدا ورتالىق ازيانىڭ ينتەللەكتۋالدىق ورتالىعى. سوندىقتان مۇندا بولىپ جاتقان كەز كەلگەن وزگەرىس كورشى مەملەكەتتەرگە مىندەتتى تۇردە اسەر ەتەدى.

ەگەر قازاقستانداعى رەفورمالار تابىستى بولسا، بۇل ورتالىق ازيادا مەملەكەتتىلىكتى بۇزباي-اق ساياسي جاڭعىرۋ جۇرگىزۋگە بولاتىنىن كورسەتەتىن ماڭىزدى ۇلگىگە اينالادى. ءوڭىر ءۇشىن بۇل اسا ماڭىزدى.

ساراپشى قازاقستاننىڭ ىقپالى ونىڭ شەكاراسىنان الدەقايدا اسىپ تۇسەتىنىن دە اتاپ ءوتتى.

بۇدان بولەك، قازاقستان باسقارۋ مادەنيەتى، سيفرلاندىرۋ، ينۆەستيتسيالىق كليمات جانە حالىقارالىق ديپلوماتيا سالالارىندا بەلگىلى ءبىر ستاندارتتاردى قالىپتاستىرىپ وتىر. استانادا قابىلداناتىن كوپتەگەن شەشىمدەردى كورشى ەلدەر مۇقيات زەرتتەيدى.

الايدا ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى دا بار. قازاقستانداعى كەز كەلگەن ىشكى داعدارىس بۇكىل ورتالىق ازياعا بىردەن اسەر ەتەدى. ونىڭ ىقپالى ەكونوميكادان باستاپ كوشى-قون ۇدەرىستەرىنە، ءتىپتى ادامداردىڭ كوڭىل كۇيىنە دەيىن سەزىلەدى. سوندىقتان تۇراقتى ءارى دامىپ جاتقان قازاقستان وڭىردەگى بارلىق مەملەكەت ءۇشىن ءتيىمدى.

ءسوز سوڭىندا باقىت باكەتايەۆ بۇگىنگى تاڭدا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ الدىندا ورتاق ستراتەگيالىق تاڭداۋ تۇرعانىن ايتتى.

مەنىڭشە، بۇگىندە ورتالىق ازيانىڭ الدىندا تاريحي ماڭىزى بار تاڭداۋ تۇر. نە ءوڭىر مەملەكەتتەرى ءوزارا دامۋدى ۇيلەستىرىپ، ءبىر-ءبىرىن كۇشەيتۋ جولىن تابادى، نە سىرتقى كۇشتەردىڭ باسەكەلەستىك الاڭى بولىپ قالا بەرەدى. بۇل ۇدەرىستە قازاقستاننىڭ ءرولى شەشۋشى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولادى.