قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسى قالاي وزگەرۋى مۇمكىن

ول - ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ مەن 2060-جىلعا قاراي كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ. قوس مىندەتتىڭ توعىسقان تۇسىندا كومىردىڭ بولاشاقتاعى ءرولى قالاي قۇبىلۋى مۇمكىن؟ Kazinform ءتىلشىسى ساراپشىلارمەن بىرگە تالدادى.

كومىردەن باس تارتۋعا نەكەدەرگى؟

قازاقستان كومىر قورى مەن ونى ءوندىرۋ كولەمى بويىنشا الەمنىڭ جەتەكشى ون ەلىنىڭ قاتارىنا كىرەدى. ق ر ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ ىشكى كورسەتكىشتەرىنە سايكەس، ەلدەگى راستالعان قور - شامامەن 33,6 ميلليارد توننا.

بۇل قازىرگى تۇتىنۋ دەڭگەيىندە ەلدى بىرنەشە ءجۇز جىل بويى وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان كومىر ەلىمىز ءۇشىن تەك تابيعي رەسۋرس ەمەس، ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ماڭىزدى كەپىلى سانالادى.

الايدا ونىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى تەك مول قورىمەن شەكتەلمەيدى. سوڭعى جىلدارى ەلەكتر ەنەرگياسىنا سۇرانىستىڭ تۇراقتى ءوسۋى دە رەسۋرستىڭ ءرولىن كۇشەيتىپ وتىر. بۇعان جاڭا وندىرىستەردىڭ ىسكە قوسىلۋى، تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋى، داتا-ورتالىقتاردىڭ كوبەيۋى مەن ەكونوميكانىڭ جالپى ءوسىمى اسەر ەتىپ وتىر.

ق ر ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى اسەل سەرىكپايەۆانىڭ ايتۋىنشا، وسى وزگەرىستەردى ەسكەرە وتىرىپ، جاڭا گەنەراتسيا قۋاتتارىن الدىن الا جوسپارلاۋ قاجەت.

- وزگەرىستەر ايقىن. بۇرىن نەگىزگى جۇكتەمەنى ءداستۇرلى ونەركاسىپ سالالارى قالىپتاستىرسا، قازىر ولارعا داتا-ورتالىقتار، تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم مەن ۇلكەن كولەمدەگى دەرەكتەرمەن جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىندار قوسىلىپ جاتىر. مۇنداي نىساندار ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ۇزدىكسىز بەرىلۋى اسا ماڭىزدى. سوندىقتان ءبىز ءقازىر ون نەمەسە ون بەس جىلدان كەيىن نە بولاتىنىن ويلاۋىمىز كەرەك. ەگەر تاپشىلىق تۋىنداعان ءساتتى كۇتسەك، تىم كەش بولادى. سول سەبەپتى قولدانىستاعى قۋاتتاردى جاڭعىرتۋ جانە جاڭا جوبالاردى دايىنداۋ قاتار جۇرگىزىلىپ جاتىر،- دەيدى سپيكەر.

وسىعان بايلانىستى ساراپشىلار قازاقستان ءۇشىن جاقىن جىلدارى كومىردەن تولىق باس تارتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتادى. سەبەبى كومىر كۇن رايىنا تاۋەلسىز جۇمىس ىستەيتىن جانە ەلەكتر جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن بازالىق ەنەرگيا كوزى بولىپ قالا بەرەدى.

- گاز ستانتسيالارىنىڭ ەنگىزىلۋى، جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ دامۋى جانە اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ پايدا بولۋى ناتيجەسىندە كومىردىڭ ۇلەسى بىرتىندەپ ازايادى. ءبىراق بۇل پروتسەسس ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىككە زيان كەلتىرمەيتىندەي جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان نەگىزدەلگەن بولۋى ءتيىس،-دەيدى اسەل سەرىكپايەۆا.

«تازا كومىر»: ەكولوگيا مەن ەنەرگەتيكا اراسىنداعى تەپە- تەڭدىك

كومىردىڭ ەنەرگەتيكاداعى ورنى ماڭىزدى بولعانىمەن، ونىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرى دە وزەكتى ماسەلە. سوندىقتان بۇگىندە نەگىزگى مىندەت كومىردەن بىردەن باس تارتۋ ەمەس، ونىڭ ەكولوگيالىق تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بولىپ وتىر.

ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان نىسانبايەۆ مالىمدەگەندەي، ەلىمىزدەگى بارلىق لاستاۋشى زات شىعارىندىلارىنىڭ شامامەن 39 پايىزى ەنەرگەتيكا سالاسىنا تيەسىلى. ەڭ جوعارى كورسەتكىش پاۆلودار وبلىسىندا تىركەلگەن. مۇندا نەگىزگى لاستاۋشى كوزدەر - ەكىباستۇز م ا ە س-1، م ا ە س-2. سونىمەن قاتار الماتى قالاسىندا دا اۋا ساپاسى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى رەتىندە قالىپ وتىر.

وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت كومىر گەنەراتسياسىن جاڭعىرتۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىر. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ازىرلەپ جاتقان ۇلتتىق جوبا اياسىندا شامامەن 7,6 گۆت جاڭا كومىر گەنەراتسياسىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان. ونىڭ ىشىندە كوكشەتاۋ، سەمەي جانە وسكەمەن قالالارىندا جاڭا جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن، سونداي-اق كۋرچاتوۆ پەن ەكىباستۇزدا جاڭا ەلەكتر ستانتسيالارىن سالۋ كوزدەلگەن. جاڭا نىساندار «تازا كومىر» تەحنولوگيالارى نەگىزىندە سالىنىپ، ءتۇتىن گازدارىن تازارتۋدىڭ زاماناۋي جۇيەلەرىمەن، شاڭ سۇزگىلەرىمەن جانە كومىرقىشقىل گازىن ۇستاۋ تەحنولوگيالارىمەن جابدىقتالادى. سونىمەن بىرگە قولدانىستاعى ستانتسيالاردى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى دا جالعاسىپ جاتىر.

- جۇمىس بىرنەشە باعىتتا جۇرگىزىلەدى. ەڭ الدىمەن جابدىقتاردى جاڭعىرتۋ جانە شىعارىندىلاردى تازارتۋدىڭ زاماناۋي جۇيەلەرىن ەنگىزۋ قولعا الىنعان. ءبىراق كوپتەگەن ج ە و ونداعان جىل بۇرىن سالىنعاندىقتان، كەي جاعدايدا ولاردى جاڭعىرتۋ جاڭا ستانتسيا سالۋمەن بىردەي كۇردەلى. ونىڭ ۇستىنە كەيبىر نىساندار تىعىز قۇرىلىس اۋماعىندا ورنالاسقان. سوندىقتان مۇنداي جوبالار ۋاقىت پەن اۋقىمدى ينۆەستيتسيانى تالاپ ەتەدى،-دەيدى اسەل سەرىكپايەۆا.

سونىمەن قاتار مينيسترلىك كومىر ەنەرگەتيكاسىنان شىعاتىن كۇل قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋ ۇلەسىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىر. الەمدىك تاجىريبەدە مۇنداي قالدىقتار قۇرىلىس ماتەريالدارىن وندىرۋدە، جول قۇرىلىسىندا جانە باسقا دا سالالاردا كەڭىنەن پايدالانىلادى.

بۇعان دەيىن «تازا كومىر» تەحنولوگياسى تۋرالى جازعان ەدىك.

قازاقستان ءۇشىن قاي تاجىريبە ءتيىمدى؟

كومىر گەنەراتسياسىن جاڭعىرتۋدا الەمدىك تاجىريبە دە ماڭىزدى. دەگەنمەن ساراپشىلار قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىن باسقا مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىمەن تىكەلەي سالىستىرۋعا بولمايتىنىن ايتادى.

«اتامەكەن» ۇ ك پ باسقارۋشى ديرەكتورى، ەلىمىزدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ەنەرگەتيگى جاقىپ حايرۋشيەۆتىڭ پىكىرىنشە، قازاقستان ءۇشىن ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ءبىرىنشى ورىندا.

- بىزدە ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمى باسقا جانە ەنەرگيانى كوپ قاجەت ەتەتىن وندىرىستەردىڭ ۇلەسى جوعارى. گاز بارلىق وڭىرگە جەتپەگەن، جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى رەزەرۆتىك قۋاتتاردى قاجەت ەتەدى، ال اتوم ەنەرگەتيكاسى ۇزاق ينۆەستيتسيالىق تسيكلمەن ەرەكشەلەنەدى. سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن ەڭ دۇرىس جول - ەنەرگەتيكالىق تەڭگەرىمدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن وزگەرتۋ،-دەيدى ول.

ونىڭ ايتۋىنشا، كوپتەگەن ەل كومىردەن بىردەن ەمەس، كەزەڭ-كەزەڭىمەن باس تارتىپ كەلەدى.

ماسەلەن، قىتاي جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى مەن اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتا وتىرىپ، كومىردى ەنەرگەتيكالىق جۇيەنىڭ سەنىمدىلىك ەلەمەنتى رەتىندە ساقتاپ وتىر. پولشا كومىر وڭىرلەرىن الەۋمەتتىك قولداۋعا باسىمدىق بەرسە، گەرمانيا تاجىريبەسى ەنەرگەتيكالىق رەفورمالاردى ەكونوميكالىق ەسەپسىز جۇرگىزۋ تاريفتەردىڭ وسۋىنە اكەلۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتتى.

- سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن ەڭ ءتيىمدى جول - كومىردەن تولىق باس تارتۋ ەمەس، ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىن ستانتسيالاردى جاڭعىرتىپ، ەسكى قۋاتتاردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن شىعارۋ جانە ولاردىڭ ورنىن گاز، اتوم ەنەرگەتيكاسى مەن جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىمەن الماستىرۋ. وسىنداي تەڭگەرىمدى ءتاسىل عانا ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاي وتىرىپ، شىعارىندىلاردى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى،- دەپ سانايدى جاقىپ حايرۋشيەۆ.

ەنەرگەتيكاداعى جاڭا باسىمدىقتار

ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا، الداعى ونجىلدىقتا قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسى بىرتىندەپ ءارتاراپتانا تۇسەدى. گاز گەنەراتسياسىنىڭ ۇلەسى ارتىپ، جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى مەن اتوم ەنەرگەتيكاسى داميدى. سونىمەن قاتار الماتىداعى ج ە و-2 مەن ج ە و-3-گازعا كوشىرۋ سەكىلدى جوبالار ءىرى قالالارداعى اۋا ساپاسىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەدى.

سوعان قاراماستان كومىر الداعى 10-15 -جىلدا دا بازالىق گەنەراتسيانىڭ ماڭىزدى بولىگى بولىپ قالا بەرەدى. ونىڭ ۇلەسى جاڭا قۋاتتار تولىق ىسكە قوسىلعاننان كەيىن عانا بىرتىندەپ تومەندەيدى.

- ەگەر كومىر گەنەراتسياسىن الماستىراتىن قۋاتتار دايىن بولماي تۇرىپ قىسقارتساق، ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۇنى وسەدى، يمپورتقا تاۋەلدىلىك كۇشەيەدى جانە ونەركاسىپتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى تومەندەيدى. سوندىقتان ەنەرگەتيكالىق وتپەلى كەزەڭ ەڭ الدىمەن قاۋىپسىز ءارى جوسپارلى بولۋى كەرەك،- دەيدى جاقىپ حايرۋشيەۆ.

وسىلايشا ساراپشىلار قازاقستان ءۇشىن ەڭ ءتيىمدى شەشىم ارالاس ەنەرگەتيكالىق مودەل ەكەنىنە توقتالادى. بۇل كومىردەن بىردەن باس تارتۋدى ەمەس، ونى گاز، اتوم ەنەرگەتيكاسى جانە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىمەن كەزەڭ-كەزەڭىمەن تولىقتىرۋدى كوزدەيدى. مۇنداي ءتاسىل ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاي وتىرىپ، شىعارىندىلاردى بىرتىندەپ ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى ءارى ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىن ۇزاق مەرزىمدە تۇراقتى دامىتۋعا نەگىز قالايدى.

ءمولدىر سنادين