قازاقستان ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان تۇڭعىش قازاق
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور جۇماحان بالاپانوۆتىڭ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان تۇڭعىش قازاق جۇماباي شاياحمەتوۆ تۋرالى جازعان ەستەلىگىن كوشىرىپ جاريالاپ وتىرمىز.
ءبىر كۇننەن ومىرلىك ساباق الدىم
1953 -جىلعى قازان ايىنىڭ ەكىنشى جارتىسى بولاتىن. مەن ول ۋاقىتتا بۇرىنعى تالدىقورعان وبلىسىنداعى 28 گۆاردياشىلار اتىنداعى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ قىزمەت اتقاراتىنمىن.
مەن ءتۇس قايتا ازدى-كوپتى جۇمىستارمەن شۇعىلدانىپ وتىرعانىمدا تەلەفون شىر ەتە ءتۇستى. تىڭداسام، وبلىستىق پارتيا كوميتەتى ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ كومەكشىسى ەكەن.
- سىزبەن قازىر شاكىر قارسىباي ۇلى سويلەسەدى، - دەدى.
تەلەفون تۇتقاسىن كوتەرىپ ۇلگەرگەنىمشە، داۋىسى بيازى، مىنەزىندە اسىعىستىق جوق، كوپ سويلەمەيتىن شاكىر قارسىباي ۇلى:
- امانسىڭ با، قاراعىم؟ - دەدى.
- امانسىز با، شاكە؟ - دەگەنىمشە، ول كىسى:
- گريشاگين قايدا؟ - دەپ سۇرادى.
مەن:
- يۆان پەتروۆيچ ەكى-ءۇش كۇن بولدى سۋىق ءتيىپ اۋىرىپ، ۇيىندە جاتىر، - دەدىم.
- ولاي بولسا، سەن گريشاگينمەن بارىپ اقىلداس. ەرتەڭ وتەتىن وبلىستىق پلەنۋمعا قاتىسۋ ءۇشىن جۇمەكەڭ كەلەدى. ول كىسىنىڭ جولاي مال قىستاتۋعا دايىندىقتى كورىپ، ءبىر متس- ءتىڭ باسشىلارىمەن اڭگىمەلەسىپ، ءبىر-ەكى شارۋاشىلىقتا بولاتىن ويى بار كورىنەدى. ءبىز مۇندا اقىلداسىپ، سىزدەردىڭ اۋداندارىڭىزداعى ارقارلى ۋچاسكەسىن، شانحاناي متس- ىن، امانگەلدى كولحوزىن جانە لەنين اتىنداعى اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مال سوۆحوزىن كورسەتسەك دەپ وتىرمىز، - دەدى.
... يۆان پەتروۆيچ ماعان ۇلكەن قامقورلىقپەن قاراپ:
- سەن، جۇماحان، ءبىر تۇندىك ۇيقىعا شىداپ، جۇرەتىن جولدارىڭدى تەكسەر. ماشينالار تۇرىپ قالىپ جۇرمەسىن. مەن، بىرىنشىدەن، ءوزىڭ كورىپ وتىرسىڭ، اۋىرىپ وتىرمىن. ەكىنشىدەن، ساعان ادەيى جول بەرەيىن دەپ ويلادىم. مەن الپىستىڭ جوتاسىنا كەلدىم، ال سەن ەندى عانا وتىز ەكىگە تولدىڭ. شاياحمەتوۆپەن ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ اپپاراتىندا، كادرلار سەكتورىندا بىرگە قىزمەت ىستەستىم. ول كىسى كوپتى كورگەن ادام. ءبىر كورىپ، كوڭىلىنە ۇناعان ادامىن ءومىر بويى ۇمىتپايدى. كادرلاردى قاعازداعى انىقتامالارى ارقىلى ەمەس، ءىس جۇزىندە كورىپ-باقىلاعاندى ۇناتادى. وسى جولى ءبارى ويداعىداي بولسا، سەن تەز وسەسىڭ. مەن وسىنى دا ويلاپ وتىرمىن. جۇرەكسىنبە. ول وتە جايدارى ادام. سۇراعان ماسەلەلەرىنە قىسقا دا نۇسقا جاۋاپ بەرۋگە تىرىس. ال ىسكە ءسات! ۋاقىتتى جىبەرمەڭدەر، جولدارىڭ بولسىن، - دەدى.
...
ساعات ون بىردە ولار دا جەتتى. جۇمەكەڭ ماشينادان تۇسىسىمەن شاكەڭ مەن نىقاڭداردان كەيىن ءبىز - سەرعازى ەكەۋمىز بارىپ سالەم بەردىك.
شاكەڭ جۇمەكەڭە قاراپ، مەنى قولىمەن كورسەتىپ:
- مىناۋ بالاپانوۆ جولداس، وسى 28 گۆاردياشىلار اۋدانى پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى. ال مىنا كىسى - قونايەۆ سەرعازى، اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى. اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى گريشاگين جولداس اۋىرىپ قالىپ، ءسىزدى قارسى الا الماعانىنا ۇلكەن كەشىرىم سۇرادى، - دەدى.
جۇمەكەڭ وتكىر جانارىمەن بىزگە قاراپ:
- مەن گريشاگيندى جاقسى بىلەمىن. بىزدە ورتالىق كوميتەتتە ءبىرقاتار جىل سەكتور مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ىستەگەن. وتە ىسكەر، جاۋاپكەرشىلىگى مول ادام بولاتىن. اۋرۋ ەشقاشان سۇراپ كەلمەيدى. سالەم ايتىڭدار، تەز ساۋىعىپ كەتۋىنە تىلەكتەسپىن، - دەدى.
...
سول جىلى جۇمەكەڭ ەلۋ جاسقا تولىپ، لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالعان بولاتىن. از ۋاقىت سىرقاتتانىپ، اۋرۋحانادا جاتىپ شىققاننان كەيىن عانا پلەنۋم جۇمىسىنا كىرىسكەن ەدى.
...
ارقارلىنىڭ جوتاسى سول جىلى كۇزگى جاۋىن-شاشىننىڭ مول بولۋىنا بايلانىستى كوك بەتەگەگە ورانىپ، جۋسان مەن يزەننىڭ اڭقىعان ءيىسى ادامعا ەرەكشە قۋات بەرىپ تۇرعان شاق ەدى. شارۋاشىلىقتار جازدا شابىلعان ءشوپتى اربامەن قىستاقتارعا تاسىپ جاتقان.
جولاي ءشوپ تيەگەن بىرنەشە اربانى كورگەن جۇمەكەڭ:
- ولاردى جولدان بۇرعىزباڭدار. اربالارىندا ءشوپ بار ەكەن. جانىنان اقىرىن ءوتىپ كەتەرسىڭدەر، - دەدى.
سوسىن ماعان بۇرىلىپ:
- ەسىمىڭ كىم، قاراعىم؟ - دەدى.
- اتىم جۇماحان، - دەدىم.
...
- بۇل ءبىر ۇيىمداسقان شارۋاشىلىق ەكەن. ەرتەرەكتە ومبىدا جالشىلىقتا جۇرگەنىمدە ورىس جىگىتتەرىمەن ءشوپتى وسىلاي تيەيتىن ەدىك. جاقسى تيەگەن ەكەن، - دەپ ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
...
سودان كەيىن قىسقى مال جايىلىمىنىڭ ورتالىعىنا بارىپ، ساۋدا ورنىن، مالشىلاردىڭ بالالارىنا ارنالعان مەكتەپتى، ينتەرناتتى جانە شاعىن دارىگەرلىك پۋنكتتى ارالاپ كوردى.
- ءبارىن دە ويلاستىرىپ جاساعان ەكەنسىڭدەر، - دەپ ريزا بولدى.
...
جولدا كەلە جاتىپ:
- الدىمىزداعى تاۋ قالاي اتالادى؟ بۇل وڭىردە بۇرىن كىمدەر ءومىر سۇرگەن، بىلەسىڭ بە؟ - دەپ سۇرادى.
مەن:
- بۇل - ماتاي تاۋى. ارعى بەتى كۇنشۋاق دەپ اتالادى. قىستا قار از بولعاندىقتان، اۋدان مالىنىڭ نەگىزگى قىستىق جايىلىمى وسى جەردە. ال جازدا جايلاۋعا شىعادى. وسى وڭىرلەر تەزەك تورەنىڭ جازعى-كۇزگى قونىستارى بولعان دەسەدى، - دەدىم.
جۇمەكەڭ ءسوزىمدى ءبولىپ:
- تەزەك تورە تەگىن ادام بولماعان. ول - ابىلاي حان ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى. شوقان كىممەن جاقىنداسۋ كەرەك ەكەنىن جاقسى بىلگەن عوي، - دەدى.
سالدەن كەيىن:
- شوقان وسى ماڭدا قايتىس بولعان ەمەس پە؟ بەلگىسى، قورىمى بار ما؟ - دەپ سۇرادى.
...
شوقاننىڭ زيراتى جايلى اڭگىمەنى ەستىگەندە جۇمەكەڭنىڭ ءجۇزى كۇرت وزگەرىپ:
- بۇگىن مۇمكىندىك بولسا، سول جەرگە دە بارىپ قايتايىق، - دەدى.
...
تۇسكى استان كەيىن شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ باسىنا بارىپ، گەنەرال كولپاكوۆسكي قويعان تاستى كوردى.
سول جەردە شاكىر قارسىبايەۆ پەن نىعمەت قامباروۆقا قاراپ:
- سوعىس اياقتالدى، ەل ەڭسەسىن تىكتەي باستادى. ەندى قازاقتىڭ شوقانداي ارداقتى ۇلىن لايىقتى قۇرمەتتەۋىمىز كەرەك. بيىك ەسكەرتكىش ورناتۋ جونىندە ۇسىنىس ەنگىزىڭدەر. شاكىر، الماتىعا بارعان سوڭ وسى ماسەلەنى ەسىمە سال، - دەدى.
سوسىن قاسىنداعى كومەكشىسىنە:
- شوقاننىڭ باسىنا ەسكەرتكىش قويۋ ماسەلەسىن جانە داۋىلبايەۆقا شانحاناي متس- نا ءبىر جەڭىل اۆتوموبيل ءبولۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى جازىپ قوي، - دەپ تاپسىرما بەردى.
كەيىن سول تاپسىرمالار ورىندالدى. شانحاناي متس- نا جاڭا اۆتوموبيل بەرىلدى. ال بىرنەشە جىلدان كەيىن شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ باسىنا ەڭسەلى ەسكەرتكىش ورناتىلدى.
... لەنين اتىنداعى اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مال سوۆحوزىنا بارا جاتقان جولدا جۇمەكەڭ ماعان قاراپ:
- ماناعى ءۇيدىڭ شايىن جاقسى ءىشىپ، سەرگىپ قالدىم. وزدەرى دە تازا، مەيىرىمدى ادامدار ەكەن، - دەدى.
سوسىن ماعان ومىرلىك ساباق بولار ءسوز ايتتى:
- قاراعىم، سەنىڭ دايىندالعان استى ەسكە سالعانىڭ دۇرىس بولدى. قازاق استى وتە جوعارى باعالاعان حالىق. «ارۋاعىمدى اتتاساڭ دا، اسىمدى اتتاما» دەيدى. ارنايى دايىندالعان استى اتتاماي، يەسىنىڭ كوڭىلىن قيماۋعا تىرىسۋ كەرەك، - دەدى.
.. ساۋىنشىلارمەن، مالشىلارمەن كەزدەسكەندە ولاردىڭ تۇرمىسىن، بالالارىنىڭ وقۋىن، اۋرۋحانانىڭ جۇمىسىن، دۇكەندەردەگى تاۋاردىڭ جاعدايىن سۇراپ، ارقايسىسىمەن ەتەنە سويلەستى.
ءبىز سول كەزدە جۇمەكەڭنىڭ حالقىنا دەگەن شىنايى سۇيىسپەنشىلىگىنە، قاراپايىمدىلىعىنا، ادامعا دەگەن قۇرمەتىنە تاڭعالعان ەدىك.
.. .ادام ومىرىندە ءبىر كۇن دەگەن كوپ ۋاقىت ەمەس. ءبىراق جۇماباي شاياحمەتوۆپەن بىرگە وتكىزگەن سول ءبىر كۇن مەن ءۇشىن ۇلكەن ءومىر مەكتەبى بولدى.
ودان كەيىنگى بۇكىل ەڭبەك جولىمدا ونىڭ قاراپايىم ادامدارعا دەگەن ىستىق ىقىلاسى، كەڭ پەيىلى مەن ادامگەرشىلىگى جادىمنان ەشقاشان وشكەن ەمەس.
كەيىن تالدىقورعان وبلىسىنىڭ كيروۆ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا مەنىڭ كانديداتۋرام ۇسىنىلعاندا، جۇماباي شاياحمەتوۆ ءتىزىمدى قاراپ وتىرىپ:
- بالاپانوۆتى مەن بىلەمىن. ونى ورتالىق كوميتەتكە شاقىرىپ اۋرە بولماڭدار. قارسىبايەۆقا تەلەفون شالىڭدار. پلەنۋم وتكىزىپ، سايلاي بەرسىن، - دەپ كەلىسىمىن بەرىپتى.
سوندا يۆان پەتروۆيچ گريشاگيننىڭ باياعىدا ايتقان ءسوزى ەسىمە ءتۇستى:
- شاياحمەتوۆ ءبىر كورگەن ادامىن ۇمىتپايدى. كادرلاردى قاعازداعى مىنەزدەمەدەن ەمەس، ءىس جۇزىندەگى ەڭبەگىنە قاراپ باعالايدى. اماندىق بولسا، سەن دە وسەسىڭ، - دەگەن ەدى.
ۋاقىت وتە كەلە سول ءسوزدىڭ شىندىق ەكەنىنە كوزىم جەتتى.
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور جۇماحان بالاپانوۆ
***
جۇماباي شاياحمەتوۆ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان تۇڭعىش قازاق.
1938 -جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءۇشىنشى حاتشىسى، 1939 - جىلى ەكىنشى حاتشىسى، 1946 جىلدان باستاپ 1954 جىلعا دەيىن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن اتقاردى. 1950-1954 ج ج. - ك س ر و جوعارعى كەڭەسى ۇلتتار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى. ستالين جۇماباي شاياحمەتوۆتى «شىعىس قىرانى» دەپ اتادى. 1954 -جىلدىڭ اقپانىنان 1955 -جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن - قازاقستان كومپارتياسى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى. 1955 -جىلدىڭ مامىرىندا زەينەتكەرلىككە شىقتى.
