قازاقستان عالىمدارى گەكتارىنان 35 تونناعا دەيىن ءونىم بەرەتىن كارتوپ سورتىن شىعاردى
استانا. KAZINFORM - قازاقستاندىق عالىمدار جوعارى ونىمدىلىگىمەن جانە ءبىرقاتار اۋرۋلارعا توزىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن «ايتحوجين» اتتى جاڭا وتاندىق كارتوپ سورتىن شىعاردى، دەپ حابارلايدى ق ر عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى.
جاڭا سورت قازاق جەمىس-كوكونىس شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن م. ءا. ايتحوجين اتىنداعى مولەكۋلالىق بيولوگيا جانە بيوحيميا ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ بىرلەسكەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە ازىرلەندى.
زەرتتەۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى - قازاقستاننىڭ توپىراق-كليماتتىق جاعدايلارىنا بەيىمدەلگەن، جوعارى ءونىمدى، اۋرۋلارعا ءتوزىمدى جانە شارۋاشىلىققا قاجەتتى قاسيەتتەرى بار جاڭا كارتوپ سورتىن شىعارۋ. عالىمدار ءداستۇرلى سەلەكتسيا ادىستەرىن زاماناۋي بيوتەحنولوگيالىق جانە مولەكۋلالىق- گەنەتيكالىق تاسىلدەرمەن ۇشتاستىرعان.
كوپجىلدىق زەرتتەۋلەر بارىسىندا كارتوپتىڭ پەرسپەكتيۆالى سەلەكتسيالىق ماتەريالدارى كەشەندى باعالاندى. ماماندار ولاردىڭ ونىمدىلىگىن، ءپىسىپ- جەتىلۋ مەرزىمىن، تۇينەكتەرىنىڭ مورفولوگيالىق جانە تاۋارلىق ساپاسىن، اۋرۋلارعا توزىمدىلىگىن جانە باسقا دا ماڭىزدى قاسيەتتەرىن زەرتتەگەن.
ناتيجەسىندە قۇندى قاسيەتتەر كەشەنىمەن ەرەكشەلەنەتىن پەرسپەكتيۆالى گەنوتيپ ىرىكتەلىپ، «ايتحوجين» اتتى جاڭا سورت رەتىندە ۇسىنىلدى.
جاڭا كارتوپ ەرتە پىسەتىن جانە جوعارى ءونىمدى سورتتار توبىنا جاتادى. ونىڭ ونىمدىلىگى گەكتارىنا 35 تونناعا دەيىن جەتەدى.
تۇينەكتەرى سارى ءتۇستى، دومالاق-سوپاقشا ءپىشىندى، كوزشەلەرى از ءارى ۇساق. كەسكەن كەزدە قارايمايدى. قۇرامىنداعى كراحمال مولشەرى %14,1-18,3، ال س دارۋمەنى 21,1-24,3 мг% دەڭگەيىندە.
سورتتىڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى - كارتوپتىڭ موزايكالىق X ۆيرۋسىنا (PVX) توزىمدىلىگى. سونىمەن بىرگە ول التەرناريوز بەن فۋزاريوزدىق سولۋ اۋرۋلارىنا سالىستىرمالى تۇردە ءتوزىمدى.
جاڭا سورتتى شىعارۋ كەزىندە ەكى عىلىمي ۇيىمنىڭ زەرتتەۋ باعىتتارى ءوزارا ساباقتاستىرىلدى. قازاق جەمىس- كوكونىس شارۋاشىلىعى عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا سەلەكسيالىق جۇمىستار جۇرگىزىلسە، م. ءا. ايتحوجين اتىنداعى مولەكۋلالىق بيولوگيا جانە بيوحيميا ينستيتۋتىندا مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر ورىندالدى.
- بۇل سورت - بىرنەشە جىل بويى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، ءتيىمدى شەشىمدەردى ىزدەگەن عالىمدار ۇجىمىنىڭ بىرلەسكەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. سەلەكسيالىق زەرتتەۋلەر مەن مولەكۋلالىق- گەنەتيكالىق جۇمىستار ءبىرىن- ءبىرى تولىقتىرىپ، عىلىمي ناتيجەنى ناقتى سەلەكسيالىق جەتىستىككە جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى، - دەيدى جاڭا سورت اۆتورلارىنىڭ ءبىرى، م. ءا. ايتحوجين اتىنداعى مولەكۋلالىق بيولوگيا جانە بيوحيميا ينستيتۋتىنىڭ 3-كۋرس دوكتورانتى مەرۋەرت قوشماعامبەتوۆا.
زەرتتەۋشى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىندا 15 جىلدان استام ۋاقىت ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ونىڭ عىلىمي باعىتى كارتوپ جانە كوكونىس سەلەكسياسى، تۇقىم شارۋاشىلىعى مەن بيوتەحنولوگيا ماسەلەلەرىن قامتيدى.
«ايتحوجين» سورتىن ازىرلەۋ عالىمنىڭ «يننوۆاتسيالىق ادىستەر نەگىزىندە اۋرۋلاردان ساۋىقتىرىلعان كارتوپ سورتتارىنىڭ باستاپقى تۇقىم شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ» تاقىرىبىنداعى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىمەن دە ساباقتاس.
جاڭا سورت اۆتورلارىنىڭ قاتارىندا د. س. شاريپوۆا، ج. ا. توقبەرەنوۆا، ك. و. ءشارىپوۆ، و. ۆ. كارپوۆا، م. ج. قوشماعامبەتوۆا، ب. ج. سەيتمۇراتوۆ، ە. س. قويباعاروۆ، ر. ق. بالعابايەۆا جانە رەسەيلىك سەلەكسيونەر-عالىم ە. پ. شانينا بار.
سورتقا «ايتحوجين» اتاۋى قازاقستانداعى مولەكۋلالىق بيولوگيا عىلىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا زور ۇلەس قوسقان اكادەميك مۇرات ابەن ۇلى ايتحوجيننىڭ عىلىمي مۇراسىنا قۇرمەت رەتىندە بەرىلگەن.
قازىرگى ۋاقىتتا عالىمداردىڭ كەلەسى مىندەتى - «ايتحوجين» سورتىن مەملەكەتتىك سورتسىناققا ۇسىنۋ جانە ونى سەلەكسيالىق جەتىستىك رەتىندە قۇقىقتىق قورعاۋ راسىمدەرىنەن وتكىزۋ.
ودان كەيىن جاڭا وتاندىق سورتتى وندىرىسكە ەنگىزۋ، ەلىمىزدىڭ تۇقىم شارۋاشىلىقتارىن جوعارى ساپالى باستاپقى تۇقىمدىق ماتەريالمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە وتاندىق كارتوپ تۇقىم شارۋاشىلىعىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا عىلىمي نەگىز قالىپتاستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ايتا كەتەيىك، عالىمدار ونەركاسىپ قالدىقتارىنداعى قۇندى كومپونەنتتەردى زەرتتەيدى.
