قازاقستان الەۋمەتتىك جەلىگە تىركەلۋ جاسىن 16 عا دەيىن شەكتەمەكشى: وزگە ەلدەردىڭ تاجىريبەسى قانداي

Kazinform ءتىلشىسى وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ كوردى.

بالالاردى سيفرلىق ورتادا قورعاۋ ماسەلەسى تامىز ايىندا وتكەن پەداگوگتەردىڭ رەسپۋبليكالىق تامىز كونفەرەنسياسىندا دا كوتەرىلدى. سول كەزدە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ الەۋمەتتىك جەلىلەر، سيفرلىق پلاتفورمالار، جاساندى ينتەللەكت پەن اگرەسسيۆتى ماركەتينگتىڭ بالا دۇنيەتانىمىنا ىقپال ەتەتىنىنە نازار اۋداردى. سونداي-اق، 2018-جىلدان بەرى قولدانىستاعى زاڭناماعا ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.

وسى جۇمىس اياسىندا ۇكىمەت 16 جاسقا تولماعانداردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەرگە تىركەلۋىنە تىيىم سالۋدى كوزدەيتىن زاڭ جوباسىن ازىرلەپ، ماۋسىم ايىندا پارلامەنتكە ەنگىزدى.

قۇرىلتايدىڭ العاشقى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا پرەزيدەنت بۇل باستامانى تاعى دا قولداپ، ەڭ باستىسى زاڭدى قابىلداۋ عانا ەمەس، ونىڭ تولىققاندى ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.

- ءتيىستى زاڭدى قابىلداساق، ونى تولىعىمەن جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسىن ويلاۋىمىز كەرەك، سەبەبى، قاۋقارسىز زاڭ ەشكىمگە قاجەت ەمەس، - دەدى مەملەكەت باسشىسى.

سونىمەن قاتار پرەزيدەنت ۇكىمەتكە كونتەنتتى سۇزگىلەۋ شارالارىن قابىلداپ، بالالار SIM- كارتاسىن قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋدى تاپسىردى.

- بەلگىلى ءبىر، مەيلىنشە وبەكتيۆتى سەبەپتەرگە بايلانىستى جاۋاپكەرشىلىكتى اتا-انالارعا عانا ارتىپ قويا المايمىز. سوندىقتان بالالارعا ارنالعان مىندەتتى SIM- كارتالاردى ەنگىزۋ تاجىريبەسىن جاپپاي تاراتۋدى تاپسىرامىن. بۇل ولاردىڭ اقپاراتتىق يممۋنيتەتىن قامتاماسىز ەتە الادى، - دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.

قازاقستاندا قانداي شارالار ەنگىزىلمەك؟

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ سيفرلىق ورتادا بالالاردى قورعاۋدىڭ بىرنەشە تەتىگىن قامتيدى. اتاپ ايتقاندا، ينتەرنەت پەن موبيلدى سەرۆيستەرگە قولجەتىمدىلىكتىڭ ارنايى باپتاۋلارى، كونتەنتتى سۇزگىلەۋ جانە اتا-انا باقىلاۋىن كۇشەيتۋ قاراستىرىلعان.

وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆانىڭ ايتۋىنشا، مىندەتتى بالالار SIM- كارتالارىن ەنگىزۋ جۇمىسى جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگىمەن، سونداي-اق مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ، ۆەدومستۆوارالىق ءوزارا ءىس-قيمىل اياسىندا جۇرگىزىلەدى.

بۇل تەتىكتىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىنە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى - جاساندى ينتەللەكت جانە سيفرلىق دامۋ ءمينيسترى جاسلان ماديەۆ كەڭىرەك توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا، ءتيىستى شارالار 2026-2030-جىلدارعا ارنالعان «قازاقستان بالالارى» تۇجىرىمداماسىندا قاراستىرىلعان.

ارنايى SIM- كارتالار ينتەرنەت-ترافيك پەن موبيلدى قوسىمشالارعا قول جەتىكىزۋ مۇمكىندىكتەرىن شەكتەۋگە، كونتەنتتى سۇزۋگە، ۋاقىت بويىنشا شەكتەۋ قويۋعا، بايلانىس جاساۋعا الدىن الا رۇقسات ەتىلگەن كونتاكتىلەردى عانا پايدالانۋعا جانە قۇرىلعىنىڭ قولدانىلۋىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.

بۇدان بولەك، اتا-انا باقىلاۋى فۋنكتسياسىن مىندەتتى ەتۋ كوزدەلگەن. قازىر مۇنداي باپتاۋلاردى اتا-انالار ءوز قالاۋىنا قاراي قولدانادى. ال بولاشاقتا اتا-انا باقىلاۋىن جۇيەنىڭ مىندەتتى ەلەمەنتى رەتىندە بەكىتۋ ۇسىنىلىپ وتىر.

جاس شەكتەۋى قالاي جۇمىس ىستەيدى؟

الەۋمەتتىك جەلىگە تىركەلۋگە جاس بويىنشا تىيىم سالۋ ءبىرقاتار پراكتيكالىق ماسەلەنى تۋىنداتادى. مىسالى، پايدالانۋشىنىڭ ناقتى جاسى قالاي تەكسەرىلەدى؟ قاي پلاتفورمالارعا شەكتەۋ قويىلادى؟ تالاپتاردىڭ ورىندالۋىن كىم باقىلايدى؟ ال جاستى راستاۋ كەزىندە بالالاردىڭ دەربەس دەرەكتەرى قالاي قورعالادى؟

ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ساراپشىسى جازيرا اسانوۆا بالا تىركەلۋ كەزىندە تۋعان جىلىن جاي عانا وزگەرتىپ كورسەتسە، زاڭنىڭ ءوزى ماسەلەنى شەشپەيدى.

- سوندىقتان جاستى راستاۋ تەتىگى بۇكىل جۇيەنىڭ نەگىزگى بولىگىنە اينالادى، - دەدى ول.

اۋستراليا تاجىريبەسى

جازيرا اسانوۆا مىسال رەتىندە اۋستراليا تاجىريبەسىن كەلتىرەدى. 2025-جىلعى 10-جەلتوقساننان باستاپ بۇل ەلدە الەۋمەتتىك پلاتفورمالار 16 جاسقا تولماعان بالالاردىڭ اككاۋنت اشۋىنا نەمەسە قولدانىستاعى اككاۋنتىن ساقتاپ قالۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىلداعان. بۇل تالاپتار، اتاپ ايتقاندا، Facebook ،Instagram ،TikTok ،Snapchat ،X، YouTube جانە Reddit پلاتفورمالارىنا قاتىستى.

بۇل ەلدە تالاپتاردىڭ ورىندالۋىنا جاۋاپكەرشىلىك بالانىڭ نەمەسە ونىڭ اتا-اناسىنىڭ ەمەس، ەڭ الدىمەن پلاتفورمالاردىڭ وزىنە جۇكتەلگەن.

شەكتەۋلەردىڭ العاشقى ناتيجەلەرى دە ولاردىڭ ىقپالىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. جەلتوقسان ايىنىڭ ورتاسىنا قاراي پلاتفورمالار 16 جاسقا تولماعان پايدالانۋشىلارعا تيەسىلى دەپ انىقتالعان شامامەن 4,7 ميلليون اككاۋنتقا شەكتەۋ قويعان. بۇل كورسەتكىش بالالاردىڭ ناقتى سانى ەمەس، اككاۋنتتار سانى ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك، ويتكەنى ءبىر پايدالانۋشىنىڭ بىرنەشە اككاۋنتى بولۋى مۇمكىن.

ءۇش ايدان كەيىن اۋستراليانىڭ eSafety رەتتەۋشىسى 4 مىڭنان استام بالا مەن وتباسىنىڭ قاتىسۋىمەن زەرتتەۋ جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە 16 جاسقا تولماعان جانە الەۋمەتتىك جەلىدە جەكە اككاۋنتى بار بالالاردىڭ ۇلەسى 52,4 پايىزدان 42,1 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن.

الايدا جاس شەكتەۋى بالالاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەرگە كىرۋىن تولىق توقتاتپايدى. مىسالى، اۋسترالياداعى ەرەجەلەر اككاۋنتسىز اشىق كونتەنتتى كورۋگە تىيىم سالمايدى. سونىمەن قاتار ءبىرقاتار مەسسەندجەرلەر، ويىن جانە ءبىلىم بەرۋ سەرۆيستەرى جاس شەكتەۋىنە جاتپايدى.

دەمەك، مۇنداي شارانىڭ تيىمدىلىگى زاڭدا بەلگىلەنگەن جاس شەگىنە عانا ەمەس، پايدالانۋشىنىڭ جاسىن انىقتاۋ جۇيەسىنىڭ قانشالىقتى سەنىمدى جۇمىس ىستەيتىنىنە دە بايلانىستى.

ا ق ش مىسالى

ا ق ش- تا باسقا ءتاسىل قولدانىلىپ وتىر. 26-تامىزدا Meta كومپانياسى ا ق ش- تىڭ 52 شتاتى، اۋماعى جانە كولۋمبيا وكرۋگىنىڭ باس پروكۋرورلارىمەن Facebook پەن Instagram-دى جاس وسپىرىمدەردىڭ پايدالانۋىنا قاتىستى جاڭا ەرەجەلەر ەنگىزۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالعانىن جاريالادى.

مۇندا ماسەلە پايدالانۋشىنىڭ جاسىنا عانا قاتىستى ەمەس. الەۋمەتتىك جەلىنى پايدالانۋ ۋاقىتى مەن شارتتارىنا دا شەكتەۋ قويىلادى. جالپى ليميت تاۋلىگىنە ەكى ساعات بولىپ بەلگىلەنبەك. سونداي-اق تۇنگى ۋاقىتتا نەگىزگى فۋنكسيالاردى بۇعاتتاۋ جانە push-حابارلامالاردى ازايتۋ قاراستىرىلعان. ءبىرقاتار شەكتەۋدى الىپ تاستاۋ ءۇشىن اتا-انانىڭ رۇقساتى قاجەت بولادى.

تولىق تىيىم سالۋدىڭ ورنىنا جاس ءوسپىرىمنىڭ الەۋمەتتىك جەلىنى پايدالانۋ ءتارتىبى پلاتفورمانىڭ ءوز ىشىندە رەتتەلەدى.

قىتايدا دا وسىعان ۇقساس ءتاسىل بار، الايدا مۇندا باستى نازار الەۋمەتتىك جەلىنىڭ وزىنە ەمەس، قۇرىلعىنى پايدالانۋ ۋاقىتىنا اۋدارىلادى. شەكتەۋلەر ءبىر عانا الەۋمەتتىك جەلى دەڭگەيىندە ەمەس، موبيلدى قۇرىلعىلارداعى كامەلەتكە تولماعاندارعا ارنالعان ارنايى رەجيم ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.

16 جاسقا تولماعان بالالارعا قۇرىلعىنى تاۋلىگىنە ءبىر ساعاتقا دەيىن پايدالانۋ ۇسىنىلادى. ال 16-17 جاستاعى جاس وسپىرىمدەر ءۇشىن بۇل ۋاقىت ەكى ساعاتقا دەيىن بەلگىلەنگەن. قۇرىلعىنى 30 مينۋت بويى ۇزدىكسىز پايدالانعاننان كەيىن ءۇزىلىس جاساۋ قاجەتتىگى تۋرالى ەسكەرتۋ شىعادى. ساعات 22.00 دەن 06.00 گە دەيىن بالالار رەجيمىندەگى سەرۆيستەردىڭ باسىم بولىگى قولجەتىمسىز بولادى. اتا-انالار بۇل شەكتەۋلەرگە ەرەكشەلىك ەنگىزە الادى.

ەۋرووداق پلاتفورمالاردىڭ فۋنكسيالارىن رەتتەيدى

ەۋروپالىق وداق تا پايدالانۋشىنىڭ جاسىنا عانا ەمەس، سيفرلىق پلاتفورمالاردىڭ شامادان تىس قولدانۋعا يتەرمەلەۋى مۇمكىن فۋنكتسيالارىنا نازار اۋدارىپ وتىر.

ەۋروكوميسسيا كامەلەتكە تولماعاندار ءۇشىن autoplay ،push-حابارلامالار، streaks، حابارلامانى وقىعانى تۋرالى بەلگى، جوعالىپ كەتەتىن كونتەنت جانە وسىعان ۇقساس باسقا دا فۋنكسيالاردى ارنايى رەجيم ارقىلى ءوشىرۋدى ۇسىنىپ وتىر.

سونىمەن قاتار زاڭنامادا سەرۆيستى پايدالانۋدىڭ ەڭ تومەنگى جاسى بەلگىلەنگەن جاعدايدا پايدالانۋشىنىڭ جاسىن سەنىمدى تۇردە راستاۋ تاسىلدەرىن قولدانۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلىپ جاتىر.

وسىلايشا، حالىقارالىق تاجىريبەدە بالالاردى سيفرلىق ورتادا قورعاۋدىڭ ءتۇرلى تاسىلدەرى بار: اككاۋنت اشۋعا شەكتەۋ قويۋدان باستاپ، ينتەرنەتتى پايدالانۋ ۋاقىتىن جانە سيفرلىق پلاتفورمالاردىڭ جەكەلەگەن فۋنكسيالارىن رەتتەۋگە دەيىنگى شارالار قولدانىلادى.

سيفرلىق ساۋاتتىلىق نەگە ماڭىزدى؟

جازيرا اسانوۆانىڭ پىكىرىنشە، تەحنيكالىق شەكتەۋلەر سيفرلىق ءبىلىم بەرۋمەن قاتار ءجۇرۋى كەرەك. 2026-2030-جىلدارعا ارنالعان «قازاقستان بالالارى» تۇجىرىمداماسىندا ءبىرىنشى سىنىپتان باستاپ سيفرلىق ءبىلىم بەرۋدى ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. ونىڭ قۇرامىنا كيبەرقاۋىپسىزدىك نەگىزدەرى، سيفرلىق گيگيەنا، سىني ويلاۋ جانە مەدياساۋاتتىلىق كىرەدى.

ينتەرنەتتەگى قاۋىپسىز مىنەز-قۇلىق تاقىرىپتارى «جەكە قاۋىپسىزدىك» ساباقتارىنا دا ەنگىزىلگەن. ال اتا-انالار ءۇشىن اتا-انا باقىلاۋىن قولدانۋدان باستاپ، سيفرلىق قاۋىپتەردى تانۋعا دەيىنگى باعىتتار بويىنشا ارنايى جۇمىستار قاراستىرىلعان.

- جاس شەگىن بەلگىلەۋ قول جەتكىزۋدى شەكتەۋى مۇمكىن. ءبىراق بالاعا قاۋىپسىز مىنەز-قۇلىق داعدىلارى ءبارىبىر قاجەت. ول داعدىلار 16 جاسقا دەيىن دە، ودان كەيىن دە كەرەك، - دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى.

ونىڭ ايتۋىنشا، ەڭ ءتيىمدى جۇيە بىرنەشە تەتىك قاتار جۇمىس ىستەگەن جاعدايدا قالىپتاسۋى مۇمكىن. ولار - جاستى تەكسەرۋ جانە قولجەتىمدىلىكتى شەكتەۋ، سيفرلىق پلاتفورمالارعا قويىلاتىن تالاپتار، ىقتيمال قاۋىپتى كونتەنتتى سۇزگىلەۋ جانە بالالار مەن اتا-انالاردى وقىتۋ.

- قازاقستاندا بۇل باعىتتار بىرتىندەپ ءبىر جۇيەگە بىرىگىپ كەلەدى. الەۋمەتتىك جەلىلەرگە جاس شەگىن بەلگىلەۋ ماسەلەسى تالقىلانىپ جاتىر، بالالارعا ارنالعان SIM- كارتالار پيلوتتىق رەجيمدە ەنگىزىلۋدە، كونتەنتتى سۇزگىلەۋ قاراستىرىلعان، ال سيفرلىق قاۋىپسىزدىك مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلىپ جاتىر. مۇنداي ءتاسىل بالانىڭ ىقتيمال قاۋىپتى كونتەنتكە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگىن شەكتەپ قانا قويماي، ونىڭ سيفرلىق ورتادا وزدىگىنەن قاۋىپسىز باعدار تابۋىنا بىرتىندەپ ۇيرەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى، - دەپ تۇيىندەدى جازيرا اسانوۆا.