قازاق تاريحىنداعى تاعدىرشەشتى قۇرىلتايلار: ۇلى كەڭەستەر ساباقتاستىعى
استانا. KAZINFORM - ۇلتتىق قۇرىلتاي قارساڭىندا قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىندە ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدانعان قۇرىلتايلار تاريحىنا توقتالۋدى ءجون كوردىك.
قۇرىلتاي ۇعىمى جانە ونىڭ تاريحي ءمانى
قۇرىلتاي - تۇركى- موڭعول الەمىندە ەرتە زاماننان قالىپتاسقان جوعارى دەڭگەيدەگى كەڭەس، اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە ارنالعان رەسمي جيىن. تۇركى قاعاناتى داۋىرىنەن باستاپ، كەيىن شىڭعىس حان يمپەرياسىندا قۇرىلتاي ۇلى حان سايلاۋ، ەل باسقارۋ جۇيەسىن بەكىتۋ، اسكەري جورىق باعىتتارىن ايقىنداۋ، زاڭ- جوسىق قابىلداۋ سىندى تۇبەگەيلى شەشىمدەر قابىلدايتىن نەگىزگى ساياسي الاڭ قىزمەتىن اتقاردى.
شىڭعىس حان داۋىرىندە «ۇلى قۇرىلتاي» مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارعى بيلىك ورگانى سانالدى. دەگەنمەن، 1259 -جىلى موڭكە حان قايتىس بولعاننان كەيىن جالپى موڭعولدىق قۇرىلتاي ءداستۇرى السىرەپ، ءاربىر ۇلىس ءوز ىشىندەگى قۇرىلتايلار ارقىلى ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداي باستادى. XV- XVIII عاسىرلاردا بۇل ءداستۇر تۇركى مەملەكەتتەرىندە، سونىڭ ىشىندە قازاق حاندىعىندا دا جالعاسىن تاپتى.
مەملەكەت باسشىسى ۇلىتاۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ العاشقى وتىرىسىنا قۇرىلتاي شاقىرۋ - ەرتەدەن كەلە جاتقان اتا ءداستۇرىمىز ەكەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن.
- بابالارىمىز ماڭىزدى ماسەلەلەردى وسىنداي القالى جيىندا تالقىلاعان. حالىق ءوزارا اقىلداسا وتىرىپ، ءبىر توقتامعا كەلگەن. مۇنداي شەشىمدەر بۇكىل ەلدى بىرىكتىرگەن. ءتول تاريحىمىزدا ۇلت تاعدىرىن شەشكەن قۇرىلتايلار بولعان. ونىڭ كوبى حالقىمىز ءۇشىن ماڭىزدى كەزەڭدە وتكىزىلگەن. تالاس قۇرىلتايىنان كەيىن التىن وردا دەربەس مەملەكەت بولدى. قاراقۇم جانە ورداباسى قۇرىلتايلارى جۇرتىمىزدى ەل قورعاۋعا ۇيىستىردى. ورىنبورداعى ءبىرىنشى قازاق قۇرىلتايىندا الاش پارتياسى قۇرىلدى. ەكىنشى قۇرىلتايدا الاش اۆتونومياسى جاريالاندى. ەگەمەندىك كەزەڭىندە دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ العاشقى قۇرىلتايى وتكىزىلدى. بۇل جيىندا سىرتتاعى قانداستارىمىز اتامەكەنگە شاقىرىلدى. ءبىز بابالار جولىن ۇستانىپ، قۇرىلتاي شاقىرۋ ءداستۇرىن جاڭعىرتتىق، - دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاق دالاسىنداعى تاعدىرشەشتى قۇرىلتايلار
قازاق تاريحىندا قۇرىلتايلار ەل تاعدىرى تارازىعا تۇسكەن سىندارلى كەزەڭدەردە شاقىرىلىپ، مەملەكەتتى ساقتاپ قالۋدىڭ شەشۋشى قۇرالىنا اينالدى. بۇل جيىندار تەك اسكەري وداق قۇرۋمەن شەكتەلمەي، حالىقتىڭ ساياسي ەركىن بىلدىرگەن، ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى بەكىتكەن ماڭىزدى ينستيتۋت قىزمەتىن اتقاردى.
تالاس قۇرىلتايى - ۇلتتىق مەملەكەتىمىزدىڭ التىن كوپىرى
قازاق دالاسىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىن ماڭىزدى جيىنداردىڭ ءبىرى - تالاس قۇرىلتايى.
XIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا شىڭعىس حان قۇرعان ۇلى يمپەريانىڭ ىشكى تۇتاستىعى السىرەپ، ۇلىستار اراسىندا بيلىككە، جەرگە جانە ىقپالعا بايلانىستى قايشىلىقتار كۇشەيە ءتۇستى. وسىنداي كۇردەلى تاريحي جاعدايدا 1269 -جىلى تالاس وڭىرىندە ءىرى ساياسي قۇرىلتاي ءوتتى.
بۇل قۇرىلتايعا شاعاتاي ۇلىسىنىڭ بيلەۋشىلەرى، جوشى اۋلەتىنىڭ وكىلدەرى جانە ماۋەرانناحر ايماعىندا ىقپالى ارتقان اسكەرباسىلار مەن اقسۇيەكتەر قاتىستى. باسقوسۋداعى نەگىزگى ماقسات - ۇلىستار اراسىنداعى قارىم- قاتىناستى رەتتەپ، ءار بيلەۋشىنىڭ يەلىك شەگىن ايقىنداۋ بولدى.
قۇرىلتاي شەشىمى بويىنشا شىڭعىس حان اۋلەتىنىڭ ءار تارماعى ءوز ۇلىسىن دەربەس باسقارۋعا تولىق قۇقىق الدى. ۇلىستاردىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسپاۋ قاعيداسى بەكىتىلىپ، كوشپەلى ءومىر سالتىنا نەگىزدەلگەن ءداستۇرلى باسقارۋ جۇيەسىن ساقتاۋ قاجەتتىگى اتاپ ءوتىلدى. وسىلايشا ورتالىقتانعان يمپەريالىق بيلىك السىرەپ، جەكە حاندىقتار مەن ۇلىستاردىڭ ساياسي دەربەستىگى كۇشەيدى.
تالاس قۇرىلتايى - شىڭعىس حان يمپەرياسىنىڭ ءبىرتۇتاس ساياسي قۇرىلىم رەتىندە ءومىر ءسۇرۋىنىڭ اياقتالعانىن ايقىنداعان تاريحي بەلەس بولدى. سونىمەن بىرگە بۇل جيىن قازاق دالاسىندا مەملەكەتتىلىك ءداستۇرىنىڭ ۇزىلمەي ساقتالۋىنا ىقپال ەتتى. التىن وردا، شاعاتاي ۇلىسى، ودان ءارى قازاق حاندىعى قالىپتاساتىن ساياسي- ەتنيكالىق ۇدەرىستەرگە جول اشتى.
قاراقۇم قۇرىلتايى - قازاق حالقىنىڭ العاشقى ۇلت بولىپ ۇيىسۋ قادامى
1710 -جىلى وتكەن قاراقۇم قۇرىلتايى - قازاق حالقىنىڭ سىرتقى ءقاۋىپ الدىندا العاش رەت جالپىحالىقتىق دەڭگەيدە باس بىرىكتىرىپ، بىرلەسكەن قورعانىسقا بەت بۇرعان تاعدىرلى تاريحي جيىنى. XVII عاسىردىڭ سوڭى مەن XVIII عاسىردىڭ باسىندا جوڭعار شاپقىنشىلىعى كۇشەيىپ، قازاق جەرىنە تونگەن قاتەر بارعان سايىن ۇلعايا ءتۇستى. بۇل كەزەڭ «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» قاسىرەتىنىڭ الدىنداعى ەڭ اۋىر، ەڭ شەشۋشى شاقتاردىڭ ءبىرى بولدى.
وسىنداي سىن ساعاتتا ءۇش ءجۇزدىڭ حاندارى، سۇلتاندارى، بيلەرى مەن باتىرلارى ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى قاراقۇمدا باس قوسىپ، جوڭعار باسقىنشىلىعىنا قارسى بىرىككەن ارەكەت جاساۋ ماسەلەسىن تالقىلادى. قۇرىلتايدىڭ باستى ماقساتى - بىتىراڭقى كۇيدەگى قازاق جاساقتارىن بىرىكتىرۋ، ەلدى جاپپاي قورعانىسقا جۇمىلدىرۋ جانە ورتاق اسكەري باسقارۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ەدى.
بۇل تاريحي باسقوسۋعا تاۋكە حان تىكەلەي ىقپال ەتتى. ول قازاق قوعامىنداعى باسقارۋ جۇيەسىن قايتا قۇرىلىمداۋدى ۇسىنىپ، ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتىن كۇشەيتۋ ءۇشىن سۇلتانداردىڭ جەكە بيلىگىن شەكتەۋ، ءۇش ءجۇزدى بيلەر ارقىلى باسقارۋ ءتارتىبىن ورنىقتىرۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. تاۋكە حاننىڭ بۇل باستاماسى مەملەكەتتى ورتالىقتاندىرۋعا جانە سىرتقى جاۋعا قارسى تۇرارلىق ساياسي- اسكەري تەتىك قالىپتاستىرۋعا باعىتتالدى.
الايدا قاراقۇم قۇرىلتايىندا ءبىراۋىزدىلىق بىردەن ورناعان جوق. جيىنعا قاتىسۋشىلار اراسىندا ءتۇرلى پىكىرلەر بولدى. كەيبىر توپتار جوڭعارلارعا ۋاقىتشا بودان بولۋدى ءجون كورسە، ەندى بىرەۋلەرى جاۋمەن اشىق قاقتىعىستان باس تارتۋ قاجەت دەگەن ۇستانىمدا بولدى. وسىنداي ەكىۇداي جاعدايدا بوگەنباي اقشا ۇلى باتىر شەشۋشى ءرول اتقاردى. ول ەل نامىسىن وياتىپ، جينالعان جۇرتتى جوڭعارعا قارسى باتىل كۇرەسكە شاقىردى. باتىردىڭ جىگەرلى ءسوزى مەن بەدەلى حالىقتىڭ باعىتىن ايقىنداپ، قۇرىلتايدىڭ تاريحي شەشىم قابىلداۋىنا ىقپال ەتتى.
قاراقۇم قۇرىلتايىندا جوعارعى قولباسشىلىق پەن حاندىق بيلىك ماسەلەسى دە قارالدى. باس قولباسشىلىققا بوگەنباي باتىر جەتەكشى رەتىندە تانىلسا، حاندىق بيلىك ءابىلقايىر حانعا بەرىلدى. بۇل شەشىم كەيىنگى جىلدارى قازاق جاساعىنىڭ ۇيىمداسقان تۇردە ارەكەت ەتۋىنە جانە جوڭعارلارعا قارسى ناقتى اسكەري قيمىلدارعا كوشۋىنە مۇمكىندىك جاسادى.
قاراقۇم قۇرىلتايى - قازاق حالقىنىڭ بىتىراڭقىلىقتان باس تارتىپ، ورتاق ءقاۋىپ الدىندا ۇلت رەتىندە ۇيىسۋعا جاساعان العاشقى ءىرى قادامى. بۇل قۇرىلتاي ورداباسى جيىنىنا دەيىنگى جولدى اشىپ، كەيىنگى بۇكىلحالىقتىق ازاتتىق كۇرەستىڭ ساياسي جانە اسكەري نەگىزىن قالادى. قازاقتىڭ ەلدىگىن ساقتاپ قالۋعا باعىتتالعان بۇل تاريحي باسقوسۋ ۇلت بىرلىگىنىڭ العاشقى ۇلگىسى رەتىندە حالىق جادىندا ماڭگىلىككە ورنىقتى.
ورداباسى قۇرىلتايى - قازاق ەلدىگىن ساقتاپ قالعان ۇلى جيىن
1726 -جىلعى ورداباسى قۇرىلتايى - قازاق حالقىنىڭ تاريحي ساناسىندا ايرىقشا ورىن العان، ەل تاعدىرىن تۇبەگەيلى وزگەرتكەن شەشۋشى باسقوسۋ. XVIII عاسىردىڭ باسىندا جوڭعار شاپقىنشىلىعى كۇشەيىپ، قازاق جۇرتى «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» اتالعان بۇرىن- سوڭدى بولماعان ۇلتتىق قاسىرەتتى باستان كەشتى. ەل كۇيزەلىپ، حالىقتىڭ ءبىر بولىگى بوسىپ، مەملەكەتتىلىكتىڭ ءوزى جويىلىپ كەتۋ قاۋپىنە تىرەلگەن وسىنداي سىن ساعاتتا ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان ورداباسى قۇرىلتايى قازاقتىڭ تاعدىرىن قايتا تارازىلاعان تاريحي وقيعا بولدى.
ورداباسى جيىنى 1726 -جىلى بادام وزەنى بويىنداعى ورداباسى تاۋىندا ءوتتى. بۇل قۇرىلتايعا قازاق حاندىعىنىڭ ءۇش جۇزىنەن حاندار، سۇلتاندار، بيلەر مەن باتىرلار، ەل ىشىندەگى داڭقتى قولباسشىلار جينالدى. اتاپ ايتقاندا، جيىنعا ءابىلقايىر، ابىلمامبەت، سامەكە، جولبارىس حاندار، سونداي- اق تولە بي، قازداۋىستى قازىبەك بي باستاعان ءار رۋدىڭ بەدەلدى بيلەرى مەن ايگىلى باتىرلارى قاتىستى. ورداباسى قۇرىلتايى - مازمۇنى جاعىنان جالپىحالىقتىق، ال ماڭىزى تۇرعىسىنان مەملەكەت تاعدىرىن شەشكەن ساياسي- اسكەري جيىن بولدى.
قۇرىلتايدىڭ باستى ماقساتى - جوڭعار باسقىنشىلىعىنا قارسى بۇكىلحالىقتىق ازاتتىق كۇرەستى ۇيىمداستىرۋ ەدى. وسىعان بايلانىستى جيىندا قازاق جاساقتارىن ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىكتىرۋ، ورتاق سوعىس جوسپارىن جاساۋ جانە بىرىككەن اسكەردىڭ باس قولباسشىسىن سايلاۋ ماسەلەلەرى قارالدى. ناتيجەسىندە ءۇش ءجۇزدىڭ كەلىسىمىمەن ءابىلقايىر حان قازاق جاساقتارىنىڭ باس قولباسشىسى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل شەشىم قازاقتىڭ بىتىراڭقى اسكەري كۇشىن ءبىر ورتالىقتان باسقارۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ورداباسىدا قابىلدانعان تاريحي شەشىمدەر كوپ ۇزاماي ءوز جەمىسىن بەردى. ءۇش ءجۇزدىڭ بىرىككەن اسكەري قيمىلدارىنىڭ ناتيجەسىندە قازاق جاساقتارى 1727 -جىلى بۇلانتى- بىلەۋتى شايقاسىندا، ال 1729- 1730 -جىلدارى اڭىراقاي شايقاسىندا جوڭعارلارعا كۇيرەتە سوققى بەرىپ، ەل تاريحىنداعى ەڭ ءىرى جەڭىستەرگە قول جەتكىزدى. بۇل جەڭىستەر قازاق حالقىنىڭ رۋحىن كوتەرىپ قانا قويماي، جويىلىپ كەتۋ ءقاۋپىن سەيىلتىپ، مەملەكەتتىلىكتىڭ ساقتالۋىنا شەشۋشى ىقپال ەتتى.
وسى تۇرعىدان العاندا، ورداباسى قۇرىلتايى - قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق بىرلىك ارقىلى امان قالعانىن دالەلدەگەن تاريحي كەزەڭ. بۇل جيىن ەلدىكتىڭ، ورتاق ماقسات پەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ سيمۆولىنا اينالدى. بۇگىندە ورداباسى توبەسىندە قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن بوستاندىعى جولىندا ايرىقشا ەڭبەك سىڭىرگەن ۇلى ءۇش بيگە ورناتىلعان ەسكەرتكىش سول ءبىر ماڭىزدى قۇرىلتايدىڭ جانە ۇلت بىرلىگىنىڭ ماڭگىلىك بەلگىسى بولىپ تۇر.
«جەتى جارعى» - قازاق دالاسىنداعى ۇلى قۇرىلتايدىڭ جەمىسى
تاعدىرشەشتى قۇرىلتايلاردىڭ قاتارىنا ءاز تاۋكە حان تۇسىنداعى كۇلتوبە قۇرىلتايىن دا قوسۋعا بولادى. بۇل جيىن تەك سوعىس ماسەلەسىن ەمەس، مەملەكەتتى ىشتەن نىعايتۋ، ەل ىشىندەگى الاۋىزدىقتى توقتاتۋ، قۇقىقتىق جۇيەنى قالىپتاستىرۋ ماقساتىن كوزدەدى. كۇلتوبەدە قابىلدانعان «جەتى جارعى» زاڭدار جيناعى قازاق قوعامىنىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتىپ، سىرتقى قاۋىپكە توتەپ بەرۋدىڭ العىشارتىن جاسادى.
حالىق جادىندا «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە جيىن» دەگەن تىركەسپەن ساقتالعان بۇل كەڭەستە قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى جۇيەلى زاڭدار جيناعى - «جەتى جارعى» قابىلداندى.
تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، «جەتى جارعى» حان ورداسىندا ەمەس، كوشپەلى داستۇرگە ساي دالالىق كەڭىستىكتە تالقىلانىپ، بەكىتىلگەن. قۇرىلتايعا قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ يگى جاقسىلارى - حاندار، بيلەر، سونداي- اق كورشىلەس تايپالاردىڭ بەدەلدى كوسەمدەرى قاتىسقان. تولە، قازىبەك، ايتەكە بيلەر باستاعان بيلەر ينستيتۋتى زاڭنىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋشى تۇلعالار رەتىندە تانىلدى.
«جەتى جارعى» - تەك قۇقىقتىق نورمالار جيناعى عانا ەمەس، قازاق قوعامىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋعا باعىتتالعان ساياسي كەلىسىم، بىرلىك دەكلاراتسياسى ەدى. وندا ەل ىشىندەگى تاتۋلىق، ادام ءومىرىنىڭ قۇنى، ءدىننىڭ ورنى، بيلىك پەن جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەلەرى ناقتى ايقىندالدى. وسى قۇرىلتاي ارقىلى قازاق حالقى ءبىر ورتالىققا باعىنعان، ورتاق زاڭعا سۇيەنگەن دەربەس مەملەكەت ەكەنىن پاش ەتتى. سوندىقتان «جەتى جارعىنى» قابىلداعان كۇلتوبە قۇرىلتايىن قازاقتاردىڭ تۇڭعىش جالپىحالىقتىق قۇرىلتايى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
ۇلىتاۋ ماڭىنداعى حاندار كەڭەسى - قازاق مەملەكەتىنىڭ العاشقى قۇرىلتاي وتكىزۋ ءداستۇرى
قازاق دالاسىنداعى قۇرىلتاي ءداستۇرىن XV- XVI عاسىرلارداعى ۇلىتاۋ وڭىرىندە وتكەن حاندار كەڭەسىنەن كورۋگە بولادى. ۇلىتاۋ - گەوگرافيالىق تۇرعىدان عانا ەمەس، ساياسي ءارى رۋحاني ماعىنادا دا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ التىن دىڭگەگى بولعان قاسيەتتى ءوڭىر. بۇل جەردە التىن وردا حاندارى تاققا وتىرعان، كەيىن قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى بيلەۋشىلەرى ەلدىك ماسەلەلەردى وسى ايماقتا تالقىلاعان.
كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ دەربەس قازاق حاندىعىن قۇرۋ كەزەڭىندە، سونداي- اق قاسىم حان تۇسىندا ۇلىتاۋ ماڭىندا وتكەن كەڭەستەردە مەملەكەتتىڭ ىشكى قۇرىلىمى، كوش- قون ايماقتارى، كورشى ەلدەرمەن قارىم- قاتىناس، سوعىس پەن ءبىتىم ماسەلەلەرى قارالعان. بۇل جيىندارعا تەك حاندار عانا ەمەس، رۋ- تايپا كوسەمدەرى، بيلەر مەن باتىرلار قاتىسىپ، ورتاق شەشىم قابىلداعان.
اتاۋى ناقتى «قۇرىلتاي» دەپ جازبا دەرەكتەردە ءاردايىم اتالماسا دا، مازمۇنى جاعىنان بۇل كەڭەستەر قۇرىلتايعا ءتان بارلىق بەلگىلەردى قامتىدى. حان بيلىگى اقساقالدار مەن بيلەر كەڭەسى ارقىلى شەشىلەتىن بۇكىل ەلگە ورتاق ماسەلەلەر قارالدى.
ۇلىتاۋ ماڭىنداعى حاندار كەڭەستەرى قازاق قوعامىندا كەڭەس ارقىلى باسقارۋ، كەلىسىمگە نەگىزدەلگەن بيلىك ءداستۇرىنىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولدى.
ابىلاي حاندى اق كيگىزگە كوتەرۋ - ەل تاعدىرىن ايقىنداعان ۇلى قۇرىلتاي
قازاق دالاسىنداعى تاعدىرلى قۇرىلتايلار قاتارىندا 1771 -جىلى ابىلاي حاندى ءۇش جۇزگە حان كوتەرۋ ءراسىمىن دە اتاۋعا تولىق نەگىز بار. بۇل - مازمۇنى مەن ءمانى جاعىنان جالپىحالىقتىق قۇرىلتاي سيپاتىندا وتكەن، ەلدىڭ ساياسي باعىتىن ايقىنداعان اسا ماڭىزدى جيىن بولدى.
XVIII عاسىر - قازاق حالقى ءۇشىن ەڭ اۋىر دا كۇردەلى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى ەدى. جان- جاقتان انتالاعان جاۋ، ىشكى الاۋىزدىق، ۇزاققا سوزىلعان سوعىستار قازاق حاندىعىنىڭ تۇتاستىعىنا زور ءقاۋىپ ءتوندىردى. وسىنداي الماعايىپ زاماندا تاريحي ساحناعا شىققان ابىلاي حان - ءوز ءداۋىرىنىڭ عانا ەمەس، تۇتاس ۇلت تاعدىرىنىڭ سيمۆولىنا اينالعان سيرەك تۇلعا. ول قازاق مەملەكەتتىلىگىن ساقتاپ قالۋ جولىندا كۇرەس جۇرگىزىپ، حاندىقتى ورتالىق ازياداعى ىقپالدى ساياسي كۇشتەردىڭ بىرىنە اينالدىردى.
ابىلايدى ءۇش جۇزگە ورتاق حان كوتەرۋ تۋرالى تۇبەگەيلى شەشىم 1771 -جىلى قابىلداندى.
سول جىلى كۇزدە قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ يگى جاقسىلارى تۇركىستانداعى ازىرەتى سۇلتان - قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسىنىڭ ماڭىنا جينالدى. بۇل جيىنعا تەك قازاق رۋلارى عانا ەمەس، التى الاش ساناتىنا كىرەتىن قىرعىز، قاراقالپاق، قۇراما ەلدەرىنىڭ وكىلدەرى دە قاتىستى. حان سايلاۋ ىسىنە حان ورداسىنىڭ ادامدارى، قوجا اۋلەتىنىڭ بەدەلدى وكىلدەرى، ءدىني عۇلامالار مەن ساۋدا- ساتتىقپەن اينالىسقان ىقپالدى توپتار دا ارالاستى. بۇل جيىن وسىلايشا جالپىحالىقتىق قۇرىلتاي دەڭگەيىنە كوتەرىلدى.
حان سايلاۋ جونىندەگى شەشىم كۇلتوبەنىڭ باسىندا، ءاز تاۋكە حان زامانىنان بەرى مەملەكەتتىك ماڭىزى بار كەڭەستەر وتەتىن ءداستۇرلى جەردە جاريا ەتىلدى. ال حاندىقتى بەكىتۋگە ارنالعان قۇتبا- دۇعا وقۋ ءراسىمى قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسىندە ءوتتى. بۇل - حان بيلىگىنىڭ تەك ساياسي عانا ەمەس، رۋحاني تۇرعىدان دا زاڭداستىرىلعانىن كورسەتەتىن ماڭىزدى بەلگى ەدى.
ابىلايدى حان سايلاۋ ءراسىمى قازاقتىڭ كونە داستۇرىنە ساي اق كيگىزگە كوتەرۋ ارقىلى جۇزەگە استى. ءۇش ءجۇزدىڭ ەڭ بەدەلدى بي- باتىرلارى ابىلايدى اق كيگىزدىڭ ۇستىنە وتىرعىزىپ، حالىق الدىنا شىعاردى. بۇل - ەلدىڭ جاڭا حانعا دەگەن سەنىمى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن بىلدىرەتىن كيەلى ءراسىم بولاتىن. اق ءتۇس - تازالىق پەن ادىلەتتىڭ، كيگىز - حالىقتىڭ بىرلىگىنىڭ نىشانى سانالدى. حاندى اق كيگىزگە كوتەرگەن جۇرت ەندى ونى ءومىر بويى قورعاۋعا، قادىرلەۋگە انت بەرگەنىمەن تەڭ ەدى.
الاش قۇرىلتايلارى - ءداستۇرلى قۇرىلتايدىڭ جاڭاشا مازمۇنداعى جالعاسى
XX عاسىردىڭ باسىندا قازاق حالقى وتارلىق ەزگىنىڭ كۇشەيۋى، جەردەن ايىرىلۋ ءقاۋپى، ۇلتتىق بولمىستىڭ السىرەۋى سياقتى سىندارلى كەزەڭدى باستان كەشتى. وسىنداي تاريحي جاعدايدا قازاق زيالىلارى ءداستۇرلى قۇرىلتاي يدەياسىن جاڭا ساياسي مازمۇنمەن جاڭعىرتىپ، الاش قۇرىلتايلارىن وتكىزدى.
1917 -جىلى ورىنبوردا وتكەن ءبىرىنشى جانە ەكىنشى جالپىقازاق قۇرىلتايلارى قازاق تاريحىنداعى جاڭا ۇلگىدەگى ۇلتتىق قۇرىلتايلار بولدى. بۇل جيىندارعا بۇكىل قازاق دالاسىنان سايلانعان وكىلدەر قاتىسىپ، ەل بولاشاعىنا قاتىستى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلاندى. قۇرىلتاي كۇن تارتىبىنە: ۇلتتىق اۆتونوميا قۇرۋ، جەر ماسەلەسى، حالىقتىق ساقشى جاساقتاۋ، وقۋ- اعارتۋ جانە سوت جۇيەسى، ۇلتتىق ۇكىمەت قالىپتاستىرۋ سەكىلدى تۇبەگەيلى سۇراقتار قويىلدى.
ەكىنشى جالپىقازاق قۇرىلتايىندا الاش اۆتونومياسى جاريالانىپ، الاش وردا ۇكىمەتى قۇرىلدى. بۇل - قازاق حالقىنىڭ زاماناۋي ۇلگىدەگى ۇلتتىق مەملەكەتتىلىككە جاساعان تاريحي قادامى ەدى. الاش قايراتكەرلەرى شەشىم قابىلداۋدا حالىق وكىلدەرىنىڭ كەلىسىمىنە سۇيەنىپ، بيلىكتىڭ زاڭدىلىعىن قۇرىلتاي ارقىلى بەكىتتى. بۇل تۇرعىدان العاندا، الاش قۇرىلتايلارى ءداستۇرلى قازاق قۇرىلتايلارىنىڭ رۋحاني جانە ساياسي ساباقتاستىعىن ساقتادى.
الاش قوزعالىسىنىڭ جەڭىلىسكە ۇشىراۋى قۇرىلتاي ءداستۇرىنىڭ تاريحي ماڭىزىن جوققا شىعارمايدى. كەرىسىنشە، ول قازاق قوعامىنىڭ ەڭ سىندارلى ساتتەرىندە اقىلعا جۇگىنىپ، ورتاق كەڭەس ارقىلى جول تابۋعا ۇمتىلعانىن دالەلدەيدى.
قۇرىلتاي ءداستۇرىنىڭ جاڭا داۋىردەگى جالعاسى
قازاق دالاسىنداعى قۇرىلتايلاردىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قىرى - ولاردىڭ جالپىحالىقتىق سيپاتى. قۇرىلتايلارعا تەك حان- سۇلتاندار عانا ەمەس، رۋ- تايپا وكىلدەرى، بيلەر مەن باتىرلار قاتىسىپ، ەل مۇددەسىنە قاتىستى شەشىمدەر ورتاق كەلىسىم ارقىلى قابىلداندى. بۇل - قازاق قوعامىنداعى بيلىكتىڭ حالىقتان الشاق بولماعانىن، ءداستۇرلى دەموكراتيا ەلەمەنتتەرىنىڭ بولعانىن كورسەتەدى. بۇل قۇرىلتايلار بۇگىنگى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ رۋحاني جانە تاريحي نەگىزىن قۇراپ، ۇلتتىڭ بىرلىككە ۇيىسۋ ءداستۇرىنىڭ ۇزىلمەگەنىن دالەلدەيدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قۇرىلتاي ءداستۇرى زاماناۋي مازمۇندا قايتا جاڭعىردى. 1992 -جىلى الماتىدا وتكەن قازاقتاردىڭ ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك قۇرىلتايى الەمنىڭ 33 ەلىنەن كەلگەن قانداستاردى بىرىكتىرىپ، دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعىن قۇرۋعا جول اشتى. بۇل - ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى جاڭعىرتقان تاريحي باسقوسۋ بولدى.
ال بۇگىنگى كەزەڭدە مەملەكەت باسشىسى قاسىم- جومارت كەمەل ۇلى توقايەۆتىڭ باستاماسىمەن وتكىزىلىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق قۇرىلتاي - كونە دالا ءداستۇرىنىڭ زاڭدى جالعاسى. بۇل الاڭدا ەل دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارى، ۇلتتىق قۇندىلىقتار، قوعامدىق كەلىسىم مەن جاڭعىرۋ ماسەلەلەرى كەڭىنەن تالقىلانىپ كەلەدى.
ۇلتتىق قۇرىلتاي - مازمۇنى جاڭارعانىمەن، ءمانى وزگەرمەگەن، ەلدىك مۇددەنى بارىنەن بيىك قوياتىن ۇلى ءداستۇردىڭ قازىرگى زامانعى كورىنىسى. ول - كۇلتوبەدەگى كەڭەستىڭ، ورداباسىداعى ۇلى شەشىمدەردىڭ، الاش مۇراتىن جالعاعان تاريحي ساباقتاستىقتىڭ ايعاعى.
ۇلتتىق قۇرىلتاي - ۇلى دالانىڭ ۇرپاققا اماناتتاعان، ۇلتتى ۇيىستىراتىن ومىرشەڭ ءداستۇر. ال ەرتەڭگى ۇلتتىق قۇرىلتاي - ۇلى دالادا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان مەملەكەتتىلىك مادەنيەتىنىڭ جاڭا بەلەسى.
اۆتور
ريزابەك نۇسىپبەك ۇلى
