قارا قازان - قازىناڭ
استانا. قازاقپارات - قازان - تاماق پىسىرۋگە ارنالعان شويىننان قۇيىلىپ جاسالعان ىدىس. قازىر باسقا مەتالداردان دا جاسالىپ ءجۇر. مىس پەن قولادان قالىپقا قۇيىلىپ، ءتۇرلى ورنەكپەن، اڭدار بەينەسىمەن اشەكەيلەنگەن قازاندار العاش رەت ساق ءداۋىرى ەسكەرتكىشتەرىنەن قازىپ الىنعانىن ەسكەرسەك، قازان ارىدان كەلە جاتقان كونە بۇيىم ەكەنىن بايقاۋعا بولادى.
باسقا ىدىس-اياقتارعا قاراعاندا قازاق ءومىرى مەن مادەنيەتىندە قازاننىڭ الاتىن ورنى وتە جوعارى. ويتكەنى ول - كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە قولدانىلاتىن ىدىس. داستارقانعا قويىلاتىن تاعامداردىڭ كوبى سول قازاندا دايىندالاتىندىقتان، قازاق حالقى ونى جاي عانا قازان دەمەي «قارا قازان» دەپ قاستەرلەپ اتاعان. بۇل جەردە قارا ءسوزى قاسيەتتى، كيەلى، بەرەكەلى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەتىنى كوپكە ايان.
بار تىرلىگىن «قارا قازان، سارى بالانىڭ تىلەۋى» دەپ ماتەلدەگەن حالقىمىز قازانىن جۇرتقا تاستامايدى، «قازانمەن بىرگە ىرىسىم كەتەدى» دەپ قازاندى سىيعا تارتپايدى، ۇزاتىلعان قىزدىڭ جاساۋىنا قوسپايدى. الكەي مارعۇلاننىڭ «قۇلامەرگەن» جىرىنىڭ جەلىسىنە توقتالا كەلە، قازانعا بايلانىستى «قازان مىقتى بولسا، ەل دە مىقتى. قازان - شاڭىراق سياقتى، بۇتىندىكتىڭ بەلگىسى. ول قۇرىسا، ەل دە قۇريدى» دەپ جازعانى - سونىڭ ايعاعى.
قازاقتا تۇندىگى جابىلىپ، ءتۇتىنى وشكەن، ارتىندا ۇرپاعى قالماعان ادام قايتىس بولعاندا قازانىن قابىرىنىڭ باسىنا اپارىپ توڭكەرىپ قوياتىن ادەت بولعان. بۇل ارتىندا اۋلەتىن جالعاستىراتىن ۇرپاعى، تۇقىم بولار تۇياعى قالمادى دەگەن ءماندى بىلدىرەدى، قازاق ىرىمىندا ايتىلاتىن «قازاندى توڭكەرمە» دەگەن تىيىم دا وسى ۇعىممەن قاتىستى. سۋعا كەتكەن ادامنىڭ سۇيەگى تابىلماعان كەزدە قازانىن توڭكەرىپ سۋعا سالىپ ىزدەيتىن ادەت تە بار. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنشا، ءمايىت جاتقان جەردىڭ ماڭىندا كەلگەندە قازان اينالىپ، ءۇيىرىلىپ قالقىپ تۇرىپ الاتىن كورىنەدى.
بارلىق ماسەلەنى اتالى سوزبەن، ءمىردىڭ وعىنداي ماقال-ماتەلمەن جەتكىزگەن حالقىمىز ۇيات ۇعىمىن دا قازانمەن بايلانىستىرىپ، «قازاننان قاقپاق كەتسە، يتتەن ۇيات كەتەدى» دەپ تۇيىندەيدى. بۇل - جاي عانا تۇرمىستىق تەڭەۋ ەمەس، قازاق حالقىنىڭ تۇتاس ءبىر دۇنيەتانىمنىڭ كورىنىسى. سەبەبى جوعارىدا ايتقانىمىزداي، قازان قازاق ءۇشىن تەك اس پىسىرەتىن ىدىس قانا ەمەس، ءۇيدىڭ بەرەكەسى، وتباسىنىڭ ىرىسى، ءتارتىپ پەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ نىشانى بولعان. قاقپاق - سول قازاننىڭ قورعانى، ىشىندەگىنى ساقتايتىن قالقانى.
قاقپاقسىز قازان قالاي اشىق-شاشىق قالسا، ۇياتتان ايىرىلعان ادام دا سولاي شەكتەن شىعادى دەگەن تەرەڭ ماعىنا جاتىر بۇل ءسوزدىڭ استارىندا. حالقىمىزدىڭ قازاننىڭ بەتىن اشىق قالدىرمايتىنى ءبىر جاعىنان، تازالىق ءۇشىن بولسا، ەكىنشى تۇرعىدان، ءتارتىپ پەن ادەپتىڭ ولشەمى بولعان.
حالقىمىز كەلىن تولعاتقاندا جارىستىرا قازان اسىپ، تولعاقتى جەڭىلدەتىپ (سونداي تۇسىنىك بار)، بۇل جورالعىسىنا «جارىسقازان» دەپ ات قويعان. «قاتىن اشۋلانسا قازان قايناتادى»، «قازانى بولەكتىڭ قامى بولەك»، «قايدا بارساڭ قازاننىڭ قۇلاعى تورتەۋ»، «قاق تۇرماعان قازاننىڭ، ەرنەۋىنەن بەلگىلى؛ جاقتىرماعان ادامنىڭ تەرگەۋىنەن بەلگىلى» دەگەن ماقال-ماتەلدەردىڭ استارىنان دا قازاننىڭ قازاق تۇرمىسىنداعى ءرولى ايقىن اڭعارىلىپ تۇر. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا، ءجۇز جىلدا قازان جاڭا» دەپ ماقالداعان حالقىمىز ۋاقىتتىڭ وزگەرىسى مەن ءداۋىردىڭ الماسۋىن دا قاسيەتتى قارا قازانمەن بايلانىستا سيپاتتاعان.
XIV عاسىردىڭ سوڭىندا، شامامەن 1399 -جىلى ءامىر تەمىردىڭ بۇيرىعىمەن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى ءۇشىن قۇيىلعان قاسيەتتى تايقازان دا قوجا احمەت ياساۋي ءىلىمىنىڭ وزەگىندەگى ۇستانىمداردى - بىرلىك، تەڭدىك، قوناقجايلىق پەن ادىلەتتى بەينەلەۋ ءۇشىن جاسالعان. ياعني ونىڭ استارىندا «اس ورتاق بولسا نيەت تە ورتاق بولادى» دەن ۇلكەن فيلوسوفيالىق وي جاتىر.
قارا قازاننان اس ءىشىپ، قارا باقىرىن قانجىعاسىنا بايلاپ جۇرەتىن جاۋىنگەر قازاقتىڭ قانى بەتىنە تەۋىپ، كۇشى كوزگە ۇرىپ تۇراتىنى، سۇيەگى كەسەك، بويى زور بولاتىنى دا وسى قارا قازانمەن بايلانىستى دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
ويتكەنى شويىننان قۇيىلعان قازاندا ەت اسىپ، قۇرت قايناتۋدىڭ دەنساۋلىققا پايدالى ەكەنىن بۇگىنگى عىلىم دا جوققا شىعارمايدى. ناقتىراق ايتساق، قازاندا ەت، قۇرت سياقتى تاعامدار ۇزاق قايناعان كەزدە شويىننان وتە از مولشەردە تەمىر يوندارى تاعامعا ءوتىپ، ول تاعامدى ىشكەن ادامنىڭ اعزاسىنا تابيعي تۇردە سىڭەدى. بۇل اسىرەسە بالالار مەن ايەلدەرگە اسا پايدالى بولعان، سەبەبى بۇل تەمىر جەتىسپەۋشىلىگىنىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەدى.
ەكىنشى تۇرعىدان، شويىن قازاندا اسىلعان ەت باياۋ ءارى بىركەلكى ءپىسىپ، سورپانىڭ ءنارى مەن مينەرالدىق قۇندىلىعى جاقسى ساقتالادى. سونىمەن قاتار، شويىن قازان حيميالىق جابىنسىز بولعاندىقتان، ۇزاق قىزدىرۋ كەزىندە تاعامعا زياندى زات بولمەيدى. قۇرت سەكىلدى قىشقىل تاعامدار شويىن ىدىستا قايناعاندا تەمىرمەن تابيعي تۇردە بايىپ، تاعامدىق قۇندىلىعى ارتا تۇسەدى. جاستايىنان شويىن قازاندا دايىندالعان تاعاممەن قورەكتەنگەن بالالاردا تەمىر تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋ مۇمكىندىگى جوعارى بولادى.
ال تەمىر قورى جەتكىلىكتى اعزا بالانىڭ قالىپتى وسۋىنە، بويىنىڭ دۇرىس جەتىلۋىنە جانە دەنەسىنىڭ شىمىر بولۋىنا وڭ اسەر ەتەدى. قىسقاسى، دۇرىس كۇتىم جاسالعان شويىن قازان - اس دايىنداۋدىڭ قاۋىپسىز ءارى پايدالى قۇرالى، بۇل ونىڭ حالقىمىز تۇرمىسىندا عاسىرلار بويى قولدانىلۋىنىڭ باستى سەبەبى. ءبىراق ءبىز قازىر قازاننىڭ وسى قاسيەتىن ەسكەرمەي، قازانعا قاتىستى ۇعىمداردى دا ەسىمىزدەن شىعارىپ الدىق.
اس ءۇيىمىزدى جەڭىل، جىلتىر، ءبىراق پايداسى كۇماندى ىدىستار باسىپ الدى. سونىڭ ءبىرى - اليۋميني قازان. عالىمدار اليۋميني ىدىستا قىشقىل نەمەسە تۇزدى تاعام پىسىرىلگەن كەزدە مەتال بولشەكتەرىنىڭ تاعامعا ءوتۋ قاۋپى بار ەكەنىن ءجيى ايتادى. اسىرەسە مۇنداي تاعامدى بالالار مەن جۇكتى ايەلدەردىڭ تۇتىنۋى الاڭداتارلىق.
وسى ورايدا ەۋروپا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىنە نازار اۋدارۋعا تۋرا كەلەدى. گەرمانيادا اليۋميني ىدىستى پايدالانۋعا تولىق تىيىم سالىنباعانىمەن، بالالار تاعامىن، قىشقىل اس پەن ۇزاق قايناتىلاتىن تاعامداردى اليۋميني ىدىستا ازىرلەۋگە كەڭەس بەرىلمەيدى. كوپتەگەن بالاباقشا، مەكتەپ اسحانالارىندا توت باسپايتىن بولات نەمەسە شويىن ىدىستار قولدانىلادى. بۇل - دەنساۋلىققا ءتونۋى مۇمكىن تاۋەكەلدى بارىنشا ازايتۋعا باعىتتالعان ساقتىق شاراسى.
شىنى كەرەك، ءبىز شويىن قازاندى شاڭ باستىرىپ جۇرتقا تاستاعاندا وزگە جۇرتتىڭ شويىن قازانعا سۇرانىسى قايتا ارتتى. اسىرەسە نەمىستەردىڭ دەنى ءالى كۇنگە دەيىن شويىن قازاندا تاماق پىسىرەدى. وتكەندە مەن دە استانا بازارىنان شويىن قازان تاپپاي ساندالىپ جۇرسەم، «مىنا قازاندى الا سالساڭشى، ول قازاندى نەمىستىڭ قاتىندارى عانا الادى، الدە ايەلىڭ نەمىس پە ەدى؟» دەيدى ءبىر قازاق ايەلى ەش نارسەنىڭ بايىبىنا بارماي.
قىسقاسى، شويىن قازان تاعامدى بىركەلكى پىسىرەدى، ۇزاق پايدالانۋعا بولادى، تەمىردىڭ تابيعي كوزى سانالادى. ءبىز ءۇشىن بۇل - جاڭالىق ەمەس، كەرىسىنشە ۇمىت قالعان ءوز قۇندىلىعىمىز. قازىرگى قازاق ايەلدەرىنىڭ قان ازدىققا ءجيى ۇشىراۋى - تەك مەديتسينا ماسەلەسى ەمەس، تۇرمىستىق ادەتتىڭ دە سالدارى.
«دارۋمەن ءىش، ءدارى قابىلدا» دەۋدەن بۇرىن، قازاندى دۇرىس تاڭداۋدىڭ ءوزى ۇلكەن الدىن الۋ شاراسى ەكەنىن ەسكەرەتىن كەز جەتتى. ويتكەنى تەمىرى كەم اعزا - ءالسىز اعزا. ال ءالسىز اعزادان قۋاتتى ۇرپاق شىقپايدى. سوندىقتان دەنساۋلىقتى قورعاۋدى ءدارىحانادان ەمەس، اسۇيدەن باستاعان ءجون. قارا قازان - قاراپايىم، ءبىراق قاسيەتتى ىدىس. وعان قايتا ورالۋ - وتكەنگە ەمەس، سانالى بولاشاققا قادام بولار ەدى.
قالياقبار ۇسەمحان ۇلى
