مۇنداي كەڭ جەردى الىپ جاتقان ۇلتتىڭ جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن ەمەس - ارحەولوگ
استانا. KAZINFORM - «رەسپۋبليكا تۇلعاسى» ايدارىنىڭ كەزەكتى كەيىپكەرى - بەلگىلى ارحەولوگ زاينوللا ساماشيەۆ. ول - مىڭداعان جىل بويى مۇز قۇرساۋىندا جاتقان ساقتار مۇراسىن تاۋىپ، قازاقتىڭ باي تاريحىن جاڭعىرتقان عالىم. بۇگىندە بەرەل قورىمىنان تابىلعان جادىگەرلەر قازاقتىڭ عانا ەمەس، كۇللى الەمنىڭ قۇندىلىعىنا اينالعان.
وسى اپتادا زاينوللا ساماشيەۆ پرەزيدەنت قولىنان احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالاسىنداعى 2025 -جىلعى مەملەكەتتىك سىيلىقتى الدى. بۇل ماراپات بيىل تۇڭعىش رەت بەرىلىپ وتىر. رەسپۋبليكا كۇنىندە مەملەكەتتىك سىيلىق يەسى Jibek Joly تەلەارناسىنا سۇحبات بەردى.
شەتەلدىك عالىمدار بەرەلدەن باسقا حالىقتىڭ مادەنيەتىن تابۋعا تىرىستى
زاينوللا ساماشيەۆ تاپقان بەرەل قورىمىن «پاتشالار القابى» دەپ اتايدى. مۇنداعى ءمۇيىزدى اتتار، التىن اشەكەيدەگى ميفتىك جانۋارلار، بالقاراعايدان ويىپ جاسالعان ساركوفاگ قازاق جەرىندە وسىدان ەكى مىڭ جىل بۇرىن دامىعان وركەنيەت بولعانىن ايعاقتاپ، ناعىز مادەني ءتولقۇجاتقا اينالدى. ءتىپتى 1998 -جىلى تابىلعان بۇل قورىم 20 عاسىردىڭ ارحەولوگيالىق سەنساتسياسى اتانعان. التايدىڭ مۇزى مەن توڭى بولماسا، بۇل اعاش بۇيىمدار بىزگە جەتپەس ەدى، دەيدى عالىمنىڭ ءوزى.
- جالپى بەرەلدە تابىلعان قۇندىلىقتاردىڭ كەرەمەتتىگى - سول كەزدە ءومىر سۇرگەن ادامداردىڭ ەستەتيكالىق تالعامى، كوركەمونەرىنىڭ دامۋ دەڭگەيى، اينالاداعى كورشى حالىقتارمەن ارالاسۋى دەگەن سياقتى پروبلەمالاردى زەرتتەۋدە بىردەن- ءبىر دەرەككوز بولىپ ەسەپتەلەدى. قازبا جۇمىسىن 1998 -جىلى باستاعان كەزدە بىزبەن بىرگە رەسەيدىڭ، فرانسيانىڭ، يتاليانىڭ عالىمدارى بۇل قۇندىلىقتاردىڭ ىشىنەن كورشى قىتايدىڭ ەلەمەنتتەرىن، كورشى گرەكيا- باكتريا، احەمەنيدتىك پەرسيا، سولاردىڭ ەلەمەنتىن تابۋعا تىرىسىپ، سولاردىڭ اسەرىنەن پايداپ بولعان دۇنيە دەپ ايتۋعا تىرىستى. ءبىز كورشى حالىقتارمەن مادەني الماسۋ، ەكونوميكالىق الماسۋ، ساياسي- اسكەري الماسۋ ماسەلەلەرىن جوققا شىعارمايمىز، ءبىراق وسى قۇندىلىقتىڭ ءبارىن باسقا جاقتان كەلگەن ادامدار جاساعان دەگەن كونسەپتسيانىڭ دۇرىس ەمەستىگىن ايتقانبىز، ايتىپ تا كەلەمىز. وسى جەردە ءومىر سۇرگەن حالىقتاردىڭ ءتول مادەنيەتى، وزدەرىنىڭ دۇنيە تانىمىنا بايلانىستى جاسالعان وبرازدارى، - دەيدى زەرتتەۋشى.
عالىم قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى تاريحي- تابيعي قۇبىلىس بولعانىن اتاپ ءوتتى.
- تاۋەلسىزدىك العان كەزىمىزدى تاريحي- تابيعي قۇبىلىس رەتىندە قابىلدادىق. تۇبىندە وسىلاي بولۋعا ءتيىس بولاتىن. ويتكەنى، قازاق ەتنوسى دەگەن ۇلى دالانىڭ تورىندە ورنالاسقان، ءارتۇرلى قيىندىقتاردى جەڭە بىلگەن، مادەني قۇندىلىقتارىن ساقتاي بىلگەن حالىق بولعاندىقتان تۇبىندە ەركىندىگىن الىپ، الەمدەگى ورنىن انىقتاپ، ۇلكەن ەتنوستاردىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيتىنبىز. سولاي بولدى دا. مۇنداي كەرەمەت جەردى الىپ جاتقان ەتنوس جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن ەمەس، - دەيدى ز. ساماشيەۆ.
قازاقستاندا نەشە «التىن ادام» بار؟
اسىرەسە زاينوللا ساماشيەۆتىڭ ەسىمى قازاق ارحەولوگياسىنىڭ جاڭا داۋىرىمەن تىعىز بايلانىستى. تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى ارحەولوگيا عىلىمى مەن قازبا جۇمىسترىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ، قازبا جۇمىستارى جانداندى. وسىلايشا ەلىمىزدىڭ باتىسىندا دا، شىعىسى مەن ورتالىعىندا دا التىن كيىممەن جەرلەنگەن ادامدار تابىلا باستادى.
- جالپى «التىن ادام» ۇعىمىنا كەلسەك، تونالماعان ەكى- اق التىن كيىمدى ادام بار - 1969 -جىلى ەسىكتەن تابىلعان جانە ەلەكە سازىنان تابىلعان ەرتە ساق داۋىرىندە ءومىر سۇرگەن ادام. ولاردىڭ اراسىندا 4 عاسىرلىق ايىرماشىلىق بار. قالعاندارى - شىلىكتى، تالدى، ارالتوبەدەن تابىلدى، ونداعى ادامداردىڭ كيىمدەرى شاشىلعان، تونالعان. جاڭعىرتۋ كەزىندە دە باسقا ۇلگىلەرمەن سالىستىرا وتىرىپ، شامامەن قۇراستىرىلعان، كوپ ەلەمەنتتەرى شىندىققا سايكەس كەلمەۋى مۇمكىن. ال توڭ باسقان وبالاردا ورگانيكالىق ماتەريالدار جاقسى ساقتالىپ، اسا قۇندى جادىگەرلەر بىزگە جەتتى، - دەيدى ارحەولوگ.
ونىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي جەرلەۋ ءراسىمى ورتالىق، كىندىك ازياداعى ساقتار داۋىرىندەگى كەڭ تاراعان قۇبىلىس جانە نەگىزگى وشاعى - قازىرگى قازاق دالاسى دەپ اتاۋعا بولادى.
- مۇنى ساقتاردىڭ التىن ءداۋىرى دەپ اتاۋعا بولادى. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 8 -عاسىردان باستاپ، ب. ز. د. 4-3 -عاسىرلار ارالىعىندا ەرەكشە مادەنيەت قالىپتاسىپ، ەرەكشە قۇبىلىس، سەرپىلىس بولعان. ونىڭ نەگىزگى وشاعى - قازىرگى قازاق دالاسى، سوسىن سايان- التاي جۇيەسى دەۋگە بولادى. تۋۆا، حاكاسيا، وڭتۇستىك ءسىبىر جاقتا دا التىن كيىمدى ادامداردىڭ قاڭقالارى تابىلىپ جاتىر. مۇنىڭ ءوزى سول عاسىرلارداعى ەرەكشە سەرپىلىس، مادەني قۇبىلىس بولعانىن كورسەتەدى.
اسىرەسە زەرگەرلىك بۇيىم جاساۋ تەحنولوگياسى، جۇقا التىننان قاڭىلتىر جاساۋ، سىركەلەۋ تاسىلدەرى ەرەكشە بولدى. قانجاردىڭ قىنابىن، قۇرال جابدىقتاردى، كيىمدى اڭ ستيلىندە بۇيىمدارمەن ساندەگەن. ءبارىنىڭ ارتىندا ۇلكەن تەحنولوگيالىق، ەكونوميكالىق، شارۋاشىلىق، مادەني جەتىستىكتەر تۇر. ويتكەنى مەتالداردى يگەرۋ ءۇشىن الدىمەن ولاردى تابۋ كەرەك، قورىتۋ كەرەك، وسىنداي قۇندىلىقتار جاساۋ كەرەك. وسىنداي ونەردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن شەبەرلەر مەكتەبىنىڭ قالىپتاسقانى انىق. وسىلاردىڭ ءبارى قازاق دالاسىنىڭ تۇكپىر تۇكپىرىنەن تابىلىپ وتىر، - دەدى ز. ساماشيەۆ.
قازاق تاريحىندا ءالى دە زەرتتەيتىن تاقىرىپ كوپ
زاينوللا ساماشيەۆتىڭ ارحەولوگيادا جۇرگەنىنە 60 جىل بولدى. ول ورتالىق ازياداعى پەتروگليفتەردى العاش زەرتتەپ، عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن. سونداي- اق كەيىپكەرىمىز اتىراۋداعى سارايشىق قالاشىعىندا، الماتى تۇبىندەگى بورالداي قورعاندارىندا قازبا جۇرگىزىپ، ارحەولوگيالىق پاركتەر قۇرۋعا سەپتىگىن تيگىزگەن. سەكسەن جاسقا تاياعان عالىم ءالى دە ەكسپەديتسيالارعا قاتىسىپ، عىلىمي ەڭبەكتەر مەن مونگورافيالار جازىپ ءجۇر.
- جاقىندا «كونە زامانداعى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ نۇسقالارى» دەگەن كىتاپتى جازىپ ءبىتىردىم، وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن شىعادى. قارۋ- جاراق دامۋىنىڭ ارتىندا دا ۇلكەن پروبلەمالار بار، تاس داۋىرىنەن باستاپ، تۇركى داۋىرىنە دەيىنگى اسكەري ءىس پەن قارۋ- جاراقتىڭ دامۋىن زەرتتەۋ كەرەك. اتا- بابامىز جاساعان قۇندىلىقتاردى، سولاردىڭ بىردەن- ءبىر مۇراگەرىمىز دەگەن يدەيانى جەتكىزۋ كەرەك. قازاق حالقى اسپاننان سالتىراپ تۇسكەن جوق، مىڭداعان جىلدار بويى تاريحي، ەتنو- مادەني قۇبىلىستاردىڭ ارقاسىندا ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ۇلكەن ۇلى حالىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىرمىز، - دەدى ول.
ز. ساماشيەۆ قوعامنىڭ ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەرگە دەگەن سۇرانىسى جىل سايىن ءوسىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ويتكەنى تاۋەلسىزدىك العالى تاريحىمىزدىڭ بەيمالىم تۇستارىن قالپىنا كەلتىرۋگە بايلانىستى تولىققاندى زەرتتەلمەگەن ماتەريالداردى الۋ ءۇشىن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك.
- ءالى دە ءبىزدىڭ كونە جانە ورتا عاسىرلىق تاريحىمىزدا زەرتتەلمەي جاتقان، زەرتتەۋگە ءتيىستى جاقتارى وتە كوپ: شارۋاشىلىق جۇيەسى، ەكونوميكاسى، دۇنيەتانىمى، قالالار بار، قونىستار بار، كونە ەكونوميكانى زەرتتەۋ العا قويىلىپ وتىر. ويتكەنى تەحنولوگيالىق دامۋ بولماسا، قوعامدا العا جىلجۋ بولمايدى. اسىرەسە ساقتاردىڭ تاريحي- ەكونوميكالىق جۇيەسىندەگى وزگەرىستەر، ولاردىڭ قونىستارى مەن قالالارى دەگەن ماسەلەلەر بۇرىن زەرتتەلمەگەن. سوندىقتان دا ساقتاردىڭ مادەنيەتىنە ءبىرجاقتى كوزقاراس قالىپتاسقان. ولاردى ەك قانا كوشپەندى حالىق دەپ ويلايدى. شىن مانىندە ولار وتىرىقشى دا بولدى، قالالار سالدى، وزىق تەحنولوگياسى بولدى. وسىلاردىڭ ءبارىن كورسەتە الۋ كەرەك، - دەيدى عالىم.
زەرتتەۋ كولەمىن ۇلعايتۋ ءبىر ماسەلە، ەكىنشىدەن تابىلعان دۇنيەلەردى جاڭا پاراديگمامەن، مەتودولوگيالىق كوزقاراسپەن زەرتتەۋ كەرەك
سونىمەن بىرگە، تابىلعان زاتتاردى قالپىنا كەلتىرۋ، جۇيەلەۋ، ءبىر ورتالىققا بىرىكتىرۋ دە ماڭىزدى.
- ءاربىر كەزەڭدە ارحەولوگيا عىلىمىنىڭ الدىندا ەرەكشە ءبىر مىندەتتەر قويىلادى. عىلىمعا كەلىپ جاتقان جاس ۇرپاقتىڭ الدىندا مۇلدەم باسقا مىندەتتەر مەن ماقساتتار، پروبلەمالار تۇر. ءپانارالىق زەرتتەۋلەر، حالىقارالىق ينتەگراتسيالار بۇرىن از بولدى دا، قازىر كوبەيىپ كەلە جاتىر. ءبىز جۇمىس ىستەگەن جىلدارى قىتاي، كورەيا، جاپونيا، امەريكا عالىمدارىمەن بىرگە جۇمىس ىستەۋ، سولاردىڭ زەرتحاناسىن پايدالانۋ مۇمكىندىگى از بولدى. سوندىقتان ءاربىر زەرتتەۋشى مامانداردىڭ ءوز ءومىر سۇرگەن كەزەڭدە ماقسات- مىندەتتەرى بولادى، سوعان بايلانىستى جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك. ءقازىر پوليگەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر شىقتى، دنق- لاردى ءبولىپ الىپ، سول كەزدەگى ادامداردىڭ تابيعي ورتاسى، تاعامدارى، اۋرۋلارى، شوپتەرى، باسقا دا ەرەكشەلىكتەرىن قاراۋعا بولادى. ولار قوسىمشا مۇمكىندىكتەر تۋعىزادى، - دەدى زاينوللا ساماشيەۆ.
بۇعان دەيىن قازاقستان ەگەمەندىككە قالاي قادام باسقانى جونىندە شولۋ جاريالانعان ەدى.
اۆتور
ايجان سەرىكجان قىزى
