ۇلتتىق دەڭگەيدەگى «سۇمەلەكتەر» ۇستىمىزدەن ارىز تۇسىرگەن - تۇرسىن جۇرتباي، جازۋشى، عالىم

اباي، اۋەزوۆ جانە الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى زەرتتەۋلەرى ۇلتتىق وي-ساناعا تىڭ سەرپىن بەرىپ، ازاتتىق يدەياسىن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرە تۇسكەن عالىممەن الاش مۇراسى، مەملەكەتتىك سانا جانە بۇگىنگى قازاق قوعامىنىڭ رۋحاني ماسەلەلەرى جونىندە اڭگىمەلەستىك.

***

- تۇرسىن اعا، جۋىردا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولىنان 1- دارەجەلى «بارىس» وردەنىن الدىڭىز. بۇل - الپىس جىلعا جۋىق شىعارماشىلىق جانە عىلىمي ەڭبەگىڭىزدىڭ وتەۋى. دەگەنمەن بۇل ماراپات سىزگە كەشەۋىلدەپ كەلگەن جوق پا؟

- قازىر وتكەن ءومىردى ەسكە ءتۇسىرىپ، سول تۋرالى كۇندە ويلاپ، تاڭدى اتىرىپ، كەشتى باتىراتىن جاستامىن. سودان كەيىن «كەشكەن عۇمىرىمدا نە ءبىتىردىم، نە اتقارا المادىم؟» دەگەن سۇراقتى قوياسىڭ. قاي شىعارماعا كىرىسەر كەزدە قانداي تولعانىستار بولدى؟ كىم قاناتىمنان جەبەدى؟ ءومىردىڭ قاي قيىن تۇستارى جۇرەگىمدە بەسىك سياقتى تەربەلىپ تۇردى؟

مىنە، وسىنىڭ ءبارى ەسكە تۇسەدى جانە سوعان باعا بەرىپ، وزىڭشە وي قورىتاسىڭ. ەڭ قيىنى، ءومىردىڭ ءبارى ەلەسكە اينالىپ بارا جاتقانداي. بۇگىنگە قالاي كەلگەنىڭ بەلگىلى، ال ەرتەڭگى كۇنگە بولجاۋ جوق. ويدا بار قانشاما ءىس اتقارىلماي قالدى. مىسالى، «دۋلىعانىڭ» I- Ⅱتومى بىتكەننەن كەيىن قازاق دالاسىنا كەلگەن جەتى جۇرت تۋرالى جەتى كىتاپ جازباق ەدىم. بۇل ارمانىمنىڭ بارلىعى ءومىر ديىرمەنىنىڭ استىندا تالقاندالىپ قالىپ كەتتى. ەندى قازىر التىن وردا زامانى تۋرالى ويلار كەلەدى. بۇل ءبىزدىڭ ۇلتتىق يدەولوگيامىز بولدى. بۇل - ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرەدى، كەشەگى قۇلدىق يدەيانى جويادى. سانا سەرپىلەدى. سودان كەيىن ءوزىڭدى تەڭ ۇستايسىڭ.

جالپى، ادام بالاسىن قاي تىلدە سويلەسە، سول ەلدىڭ قۇلى دەپ ەسەپتەيمىن. تورعايداعى قۇردىم مەن دومباۋىلدىڭ ەكى ورتاسىنداعى يەن دالادا ەرلى-زايىپتى مال باعىپ ءجۇر ەكەن. سودان جانىنا ءبىر ورىس كەلىپ ەدى، الگى ەكەۋى شۇلدىرلەي جونەلدى. ورىسشاسى مەنىكىنەن دە ناشار. «بۇل كىم؟» دەپ سۇراسام، «بۇل بىزشە ايتقاندا، قۇلىمىز عوي» دەيدى. مەن «جوق، سەندەر ولاردىڭ قۇلىسىڭدار! قوجايىن قاي تىلدە سويلەسە، قۇلدارى دا سول تىلدە سويلەيدى. سەندەر بىلمەسەڭدەر دە، ورىسشا سويلەپ تۇرسىڭدار عوي» دەدىم. «يەن دالادا قىسى-جازى ءۇش-اق ادامسىڭ، سوندا وعان بەس-التى اۋىز قازاق ءتىلىن ۇيرەتپەدىڭدەر مە؟! دەمەك، سەندەر قۇلسىڭدار، قۇلدىق پسيحولوگيادان ارىلماعانسىڭدار!» دەپ ەدىم، ەكەۋى دە «ەندى قايتەمىز، كۇن كورۋ كەرەك قوي» دەدى. شىن مانىندە، ونىڭ دا كۇنى ەكەۋىنە قاراپ تۇر عوي. مىنە، ءبىزدىڭ قازىرگى كوڭىل كۇيىمىز وسىنداي.

وسى ماسەلەنى نە ءۇشىن ايتىپ وتىرمىن؟ 75 جىل عۇمىرىمدى ويلاسام، قولىما 15 جاسىمدا قالام الىپپىن، العاشقى ولەڭدەرىم «لەنينشىل جاس» گازەتىنە، «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىنا جاريالاندى. سول 60 جىل ەڭبەك ەتكەن ۋاقىتىمدا 137 كىتابىم قايتا باسىلىپ شىقتى. بۇل ماراپات سونىڭ ءسۇيىنىشى سياقتى بولدى. «ەڭبەگىم ەسكەرىلگەن ەكەن، ەلدىڭ ەسىندە ەكەن عوي، جۇرەككە جەتىپ، ساناسىنا اسەر ەتكەن ەكەن عوي» دەپ ويلاپ، جۇبانىش ەتتىم.

شىنىمدى ايتايىن، بۇل ماراپات - مەنىڭ تاۋەلسىزدىك جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتكەن 60 جىلىمنىڭ ءوتىلى. سول ءۇشىن پوەزيا مەن پروزانى تاستاپ، ارحيۆكە كوشتىم. ايتپەسە، ەكى ولەڭدەر كىتابىم، رومان، پوۆەستەرىم جارىق كورىپ، بايگە الىپ، ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ جاتقان. سونى سانالى تۇردە تاستاپ، قازاقستاننىڭ، قازاقتىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن ەڭبەك ەتتىم. وسىعان ءوزىم ىشتەي جۇبانامىن. جانكەشتىلىكپەن كەلمەسە، ەشتەڭە بولمايدى. نە جازسام دا، ۇلتتىق رۋحتى وياتاتىن، سانانى قوزعايتىن، جان دۇنيەگە اسەر ەتەتىن، وتارلىق جۇيەگە باعا بەرۋ تۇرعىسىنان جازامىن. ويدى وي قوزعاماسا، جازعانىمنىڭ ءبارى ماعىناسىزدانىپ كەتەدى.

«ەندى جۇمسارساڭىزشى، ۇندەمەي جۇرسەڭىزشى» دەگەندەر كوپ بولدى

- بيىل مەملەكەتتىك سىيلىققا «تولىق ادام» اتتى ەكى تومدىق زەرتتەۋ ەڭبەگىڭىز قاتىسىپ، ىرىكتەۋدەن وتپەي قالعانى ايتىلدى. بۇدان كەيىن الەۋمەتتىك جەلىدە وقىرماندارىڭىز قول جيناپ، پرەزيدەنتكە حات جولدادى. جالپى، بىزدە مەملەكەتتىك سىيلىقتى تاعايىنداۋ كەزىندە تالاس-تارتىس، داۋ-دامايدىڭ ءجيى ورىن الۋى نەنى كورسەتەدى؟

- مەنى قولداپ، ۋنيۆەرسيتەت ءوزى ۇسىندى. ءتىپتى حاتتاماسىن وقىپ تا كورمەدىم. «وسى ەڭبەك ۇسىنىلسىن» دەپ جانى اۋىرعان ازاماتتىڭ ءبىرى - مۇحتار قۇل-مۇحاممەد. ءبىر جىل ىشىندە 24 كىتابىمنىڭ جارىق كورۋىنە سەپتىگىن تيگىزدى. ويتكەنى مۇحتار كىتاپ وقيدى. ال ءبىزدىڭ مينيسترلەردىڭ كىتاپتان كوزى اۋىرادى عوي. ەكى-ءۇش بەتىن وقىسا، ميى اۋىرىپ، باسى تىزىلداپ كەتەدى. كىتاپ وقىماعان كوزدى بىردەن اڭعارۋعا بولادى. ادامنىڭ كوزى سويلەپ تۇرادى. ءسوزدى ۇعاتىن نەمەسە ۇقپايتىن قۇلاقتى دا اجىراتا الامىز. قازىر ءار ادامنىڭ ىشكى ويى مەن تۇپكى ماقساتىن بولجاي الامىن.

ءوز تابيعاتىمدا اباي ايتپاقشى، «وزىڭدە بارمەن كوزگە ۇرىپ، ارتىلام دەمە وزگەدەن. كۇندەستىگىن قوزدىرىپ، ازاپقا قالما ەزبەدەن» دەگەندى ۇستانامىن. وسى ويدى اكەم دە اركەز ايتىپ وتىردى. ەڭبەك ەتەمىن، جانىمدى ايامايمىن. اتقارعان جۇمىسىم جايلى شىن جاناشىرلىقپەن ايتسا، قىپ-قىزىل سيامەن تۇزەتەمىن. ال جالا جاپقاندار بولسا، ۇندەمەيمىن. سوندىقتان دا قازىر مەملەكەتتىك سىيلىق تۋرالى ايتقانىم ادەپكە جاتپايدى. ويتكەنى سول داۋدىڭ ءبىر ۇشىعىنا مەنىڭ دە اتىم ءىلىنىپ تۇر. قالاي باعالايدى، ونى كوميسسيانىڭ ار-ۇياتى بىلەدى.

ال مەنى قولداپ، ون مىڭنان استام ادام (ونىڭ تۋ باسىندا ولجاس سۇلەيمەنوۆ، توقتار اۋباكىروۆ، اقۇشتاپ باقتىگەرەيەۆا، قۇلبەك ەرگوبەكتەر، كەيىنگى جاستار بار) قول جيناپ، پرەزيدەنتكە حات جولداپ، باعالاپ جاتسا، وعان نەگە نالا بولۋىم كەرەك؟ ىشىمنەن تاۋبە ەتىپ، قاناعاتتانامىن. ال ونىڭ ناتيجەسى الاي-بىلاي بولدى دەپ تون پىشە المايمىن. ءوز باسىم الەۋمەتتىك جەلىنى قارامايمىن. دەگەنمەن دە، 10 مىڭنان استام قول جينالىپ، پرەزيدەنتكە حات جازۋ دەگەن وسال نارسە ەمەس. بۇل ءۇشىن ءوزىم قاتتى قىسىلدىم.

شىندىقتى ايتايىن، 2015 -جىلى «ۇرانىم - الاش!» اتتى ەڭبەگىم مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلىپ، ىرىكتەۋدەن ءوتتىم. ەندى نازاربايەۆ قانا قول قويۋى كەرەك. سودان تامىز ايىندا ماحمۇد قاسىمبەكوۆ حابارلاسىپ، پرەزيدەنتتىڭ جەكە قابىلداۋىنا شاقىردى. «تۇرسەكە، پرەزيدەنتكە كىرسەڭىز، كەلەسى اپتاعا قابىلدايىق»، - دەدى. نە ىستەرىمدى بىلمەي، اياقاستىنان ىڭقىلدادىم دا: «جۇرەگىم اۋىرىپ تۇر ەدى، اۋرۋحاناعا جاتۋعا كەلىسىپ قويىپ ەدىم»، - دەدىم. ول كىسى مەنى بىردەن تۇسىنە قويدى. قىركۇيەكتە تاعى شاقىردى. سويتسەم، مەنىڭ كىرگىم كەلمەگەنىن نازاربايەۆ تا تۇسىنگەن ەكەن.

بەرىپ تۇرعان سىيلىقتى الۋىن الاسىڭ عوي. دەمەك، جەكە شاقىرىپ، قابىلداسا مىندەتتى تۇردە ءبىر تاپسىرما بەرەتىنىن سەزدىم. ودان كەيىن مەن نە ىستەۋىم كەرەك؟ سوسىن ءبىر كۇنى «كىتابىڭىز جاقسى ەكەن، وقۋعا لايىقتى ەڭبەك» دەگەن سارىندا باعا بەرگەن حات جازىپ جىبەرىپتى. ەسەسىنە، ارىم -تازا، بيلىكتىڭ بيشىگىن سوقپادىم. وسىلايشا، ءوزىمدى ءوزىم اراشالاپ قالۋدان باسقا امال قالمادى.

بۇرىن دا وسىنداي ءبىر- ەكى پرينتسيپ جىبەرمەگەن ەدى. مىسالى، 2004 -جىلدارى الاش يدەياسىن ناسيحاتتاماعان بولسام، مەملەكەتتىك سىيلىقتى الار ەدىم. سول كەزدە دە «ەندى جۇمسارساڭىزشى، ۇندەمەي جۇرسەڭىزشى» دەگەندەر كوپ بولدى. ءتىپتى ءابىش كەكىلبايەۆتىڭ «تۇرسىن، ەندى بايقايسىڭ عوي...» دەگەن ەمەۋرىنمەن كۇلگەنى بار. ءبىراق ول مەنىڭ شىندىقتى ايتۋدان قايتپايتىنىمدى بىلەتىن. سوندىقتان بۇل ءوزى ءىشى تولعان ينتريگا تاقىرىپ. ال مەن ينتريگاعا جوقپىن. ەگەر قىل-قىبىردىڭ ىشىنە كىرىپ كەتسەم، قايتادان قالام ۇستاي الماي قالامىن. قاعاز بەن قالامنىڭ بەتىنە ارىڭ تازا بوپ، ەرتەڭ ايتقان پىكىرىڭنەن اۋىتقىمايتىنداي تۋرا قاراۋ كەرەك. ايتقان پىكىرىڭ قاتە بولۋى مۇمكىن، ءبىراق ار- ۇجدانىڭا كۇدىك بولماۋ كەرەك.

وسى تۇستا قادىر مىرزا ءالى وتە جاقسى اۋدارعان ۇيعىر اقىنى ماحمۇد ءابدىراحمانوۆتىڭ مىناداي ولەڭى بار.

«مەن ءوزىم بولسام دوسى كوپ شايىر،

قاسىم دا كوپ، وعان دا قايىر.

بولاشاق ءۇشىن كۇرەسكە تۇسسەڭ،

دۇشپانسىز ادام -ادام با، ءتايىر» دەيدى. ارينە، ۇستىمنەن ارىز جازۋدى ۇيىمداستىرعاندار، جاعىمسىز مىنەزدەمە جازعاندار بولدى. ولاردىڭ كىم ەكەنىن سەزدىم، ءبىلدىم. قولدارىنان كەلگەن ماقساتىنا جەتتى. ول دا - جەڭىس. الايدا قازاق ءۇشىن جانكەشتى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن مەن ولاردىڭ جاۋى بولسام، ولار تۇبىندە جەڭىسكە جەتسە، دەمەك قازاق ەلىنىڭ بوستاندىعىنا دا ءبىر كولەڭكە ءتۇستى دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى، ادال جاۋىنگەرگە ەشقاشان كۇنا ارتپاۋ كەرەك.

ءبىراق وقىرماندارىما ايتارىم، ءوز تاعدىرىما ريزامىن. ماعان جاساعان قۇرمەتى تاباندىلىق پەن ار-ۇياتىمنىڭ باسىنە بەرىلگەن شىعار. ال ءوز باسىم ادام قولىمەن ىستەلەتىن بوگەتتەردى بوگەت دەپ ەسەپتەمەيمىن. ونداي بولسا، 1982-1986 -جىلدارى، 1990 -جىلدارى دا كۇرەسىپ، جانتالاسىپ جۇرگەندە جاعامدى جىرتقىزسام دا، مەن دە بىرەۋىنىڭ جاعاسىن جىرتىپ كەتەر ەدىم. ءبىراق وعان بارمادىم. «جۇلدىز» جۋرنالىندا سىن ءبولىمىن 15 جىل باسقاردىم. سوندا وزىمە قاستاندىق جاساعانداردىڭ بىرەۋىنىڭ ار-ۇياتىنا تيەتىندەي ارەكەت جاسامادىم. ەشقايسىسىنان كەك المادىم.

- سوندا نازاربايەۆ سىزگە قانداي تاپسىرما بەرۋى مۇمكىن ەدى؟

- 2000 -جىلعا دەيىن نازاربايەۆپەن ەمىن-ەركىن سويلەسىپ، پىكىر الماسىپ، ويىمدى اشىق ايتىپ ءجۇردىم. قيىن كەزدە قولدادىق. ارينە، ماعان ناقتى بىردەڭە دەمەيدى عوي. ءبىراق سىيلىقتى بەرگەننەن كەيىن سەن مىندەتتى تۇردە سول يدەولوگياعا قىزمەت ەتەسىڭ. 2015 -جىلى الاشتىڭ 100 جىلدىعى كەلە جاتتى. تۋرا سول كەزدە «ۇرانىم - الاش!» كىتابى جارىق كوردى. مەن بيلىك ساياساتىنىڭ استارىن بىلەمىن. ۇكىمەتتە سەنگەنىم، تەك ءابىش كەكىلبايەۆ قانا بولدى. وعان تۋرا ايتا بەرەتىنمىن. 2001 -جىلى كەزدەسكەنىمدە «ديكتاتۋراعا كوشتىك قوي» دەگەن ەدىم، «دۇرىس ايتاسىڭ، ەندى بەت قاراتپايدى» دەدى. بۇل - مونارحيا مەن ديكتاتۋرانى مەڭزەگەنى. قالاي جەردى ساتۋ تۋرالى قاۋلى شىقتى، نازاربايەۆتان سىرت اينالدىم. 2001 -جىلى «دات» گازەتىنە ماقالا جازىپ، «جەر ساتۋ تۋرالى قاۋلى بەكىتىلگەننەن كەيىن قازاقستانداعى بوستاندىق، تاۋەلسىزدىك جانە الاشي كوزقاراس تولىقتاي جويىلدى. ۇلتتىق يدەيا جوق، تابان تىرەيتىن سەبەپ جوق» دەدىم.

ولجاس سياقتى قازاق ۇلتىنىڭ كوك سەمسەرى بىزدە جوق

- التى ونجىلدىققا جۋىق شىعارماشىلىق جانە عىلىمي جولىڭىزعا بۇگىنگى بيىكتەن قاراپ وتىرسىز. وسى عۇمىرىڭىزداعى ءوزىڭىز ەڭ ماڭىزدى دەپ سانايتىن ءۇش ەرلىگىڭىزدى اتاپ كورسەتەر بولساڭىز، ولار قايسى؟

- ازامات رەتىندەگى العاشقى ارەكەتىمە توقتالسام، 1969 -جىلى قازاقتى قۇتقارۋ ۇيىمىن قۇردىق. سول جىلدارى وزىمىزشە جوسپار ءتۇزىپ، «يمپەريا 300 جىلدان ارتىق ءومىر سۇرمەگەن. قازاق ءوز تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزەدى» دەپ، سول ارمان-مۇراتتى ناسيحات ەتتىك. كەيىن سونى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا ارحيۆكە باس قويدىم.

1988 -جىلى الاش قايراتكەرلەرى اقتالعاندا، جوعارعى سوتتا كوميسسيانىڭ ادەبي كەڭەسشىسى بولدىم. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش جوعارعى سوتىنىڭ ءتوراعاسى تاماس ايتمۇحامەتوۆ، قازاق ك س ر جوعارعى سوتىنىڭ مۇشەسى، 1980 -جىلداردىڭ سوڭىندا كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا زاڭسىز ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان الاش قايراتكەرلەرىن اقتاۋ ىسىنە تىكەلەي اتسالىسقان قايراتكەر قازىحان كەنجەبايەۆ، سوسىن پروكۋرور بولعان ماقسۇت نارىكبايەۆ 1988 -جىلى قازاقستاندا الاشوردا قايراتكەرلەرىنىڭ ىستەرىن قايتا قاراپ، ولاردى ازاماتتىق تۇرعىدان اقتاۋ باعىتىنداعى قۇقىقتىق-زاڭدىق جۇمىستاردى جۇرگىزدى. ەكى جارىم جىل ك گ ب- نىڭ ارحيۆىندە وتىردىم. الاش اقتالدى. تاۋەلسىزدىك العاندا بوستاندىق يدەياسى دا دايىن تۇردى.

ەكىنشى ازاماتتىق پارىزىم - جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىستى قۇجاتتاردى زەرتتەۋ، تەكسەرۋ، زەردەلەۋ. 1987 -جىلى 13 -قاڭتاردا ولجاس سۇلەيمەنوۆ شاقىرىپ الدى. ماعان «ۇستالعان، تۇرمەگە قامالعان، ولگەن جاستاردى تەكسەرۋ تۋرالى كوميسسيا قۇرىپ، ءتوراعاسى رەتىندە استىرتىن جۇرگىز» دەپ تاپسىرما بەردى. كوميسسيانىڭ ءبىر مۇشەسى ەكىنشىسىن جانە نە ىستەپ جاتقانىن بىلمەيدى. ءبىزدىڭ بۇل ءىسىمىزدىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن قۇپياسى اشىلماي كەلە جاتقانى سودان.

1987 -جىلى اقپاندا ك گ ب- نىڭ ورىنباسارى ساپار ءابدىراحمانوۆ جازۋشىلار وداعىنا كەلىپ، مۇنشا ادام قامالدى، مۇنشا ادام ولگەن بولۋى مۇمكىن دەگەن ەسەپ بەردى. سودان ناۋرىز ايىندا مۇحتار شاحانوۆ دەپۋتات بولعاندا، «قولىڭدا دايىن انىقتامالارىڭ بار ما؟» دەپ سۇرادى. ول كەزدە جەلتوقسان كوتەرىلىسى تۋرالى كىم نە ايتسا دا، سوعان مۇقتاج ەدى. قولىمدا بار قۇجاتتى، مالىمەتتى شاحانوۆقا بەردىم. «ەرتەڭ ولجاس رەسمي سويلەيدى» دەگەندى ءبارىمىز ءبىلىپ، كۇتىپ وتىردىق. سول كەزدە شاحانوۆ ەشكىمگە قاراماي، وسى ماسەلەنى اشىق ايتتى. ودان كەيىن مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلىپ، ءبىز ءوز مىندەتىمىزدى تولىقتاي اتقاردىق.

ءۇشىنشى ازاماتتىق پارىزىم - 1988 -جىلى 16-17- مامىردا سەمەي پوليگونىندا سىناق جاسالىپ، ۋلى گازدار اۋاعا تارادى. مەنىڭ اۋىلىم 77 شاقىرىم جەردە عانا. 1963 -جىلعا دەيىن سوندا تۇردىم. كەيىن مەكتەپتى بىتىرگەنىمىزگە 20 جىل بولعاندا بارسام، سىنىپتاسىمنىڭ تورگى ۇيىندە اۋزىنان اق كوبىك اققان بالالار جاتتى. وسىنىڭ ءبارىن ولجاسقا ايتىپ ەدىم، «قازىر ءوزىم قۋدالاۋدا ءجۇرمىن. كەلەسى جىلى كورەيىك...» دەدى. سودان 1989 -جىلى اقپاندا قايىم مۇحامەدحانوۆ، توكەن يبراگيموۆ، مەدەۋ سارسەكەيەۆتىڭ مەرەيتويىنا وداقتان مەنى جىبەردى. جەرگىلىكتى اۋرۋحانا تولا سىناقتان زارداپ شەككەندەر. جۇرەگىم قان جىلادى. الماتىعا كەلگەن سوڭ قايتادان سۇلەيمەنوۆكە كىردىم. «سۆولىشتار، مۇنى توقتاتۋ كەرەك!» دەپ دەپۋتاتتاردى جيناپ، دەرەۋ «نيەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىن قۇردى. وسى ءۇش ارەكەتىم ارقىلى ازاماتتىق بورىشىمدى ورىندادىم دەپ ەسەپتەيمىن. سونى ىشتەي قاناعات تۇتامىن.

- سول يمپەريا سالتانات قۇرىپ تۇرعاندا مۇنداي ارەكەتكە بارۋدىڭ ءوزى ەرلىك. ءبىراق ءسىزدى قولداۋعا كەلگەندە تارتىنشاقتاعاندار كوپ بولدى ما؟

- بولعاندا قانداي؟! قازاق قوعامىنىڭ سول تۇستاعى بولىنىسىنە تاڭدانامىن. بۇل تۋرالى «ولاردى دا ۇمىتپايىق» دەگەن ەڭبەك جازدىم. ءبىزدىڭ كوميسسيا جۇمىس ىستەپ جاتىر، سونىڭ وزىندە ۇلتتىق دەڭگەيدەگى «سۇمەلەكتەر» ءبىزدىڭ جازعان مالىمەتتەردى جيناپ، ونى ورتالىق كوميتەتكە جىبەرىپ، ۇستىمىزدەن ارىز ءتۇسىردى. «ولجاس - ساتقىن! بۇل كوميسسيانى مەن باسقارۋىم كەرەك!» دەپ سۇلەيمەنوۆپەن الىسىپ، ارسىزدىققا بارعاندار بولدى. ولاردىڭ قانشاما قاستاندىق ارەكەتىن بىلسەم دە، ءبىراق اتتارىن اتاپ جازۋعا قولىم بارمايدى. قازاقتىڭ ار- ۇياتىنا كىر كەلەتىن سياقتى بولىپ تۇرادى.

- ءبىز كەيدە ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ تىلگە قاتىستى، الماتى اتاۋىن وزگەرتۋ جايىندا ايتقان پىكىرلەرىن سىنعا الامىز...

- ولجاس سياقتى قازاق ۇلتىنىڭ كوك سەمسەرى بىزدە جوق. ولجاس سۇلەيمەنوۆ «قازاق ءتىلى - مەملەكەتتىك ءتىل. ودان ارتىق بولمايدى» دەدى. زاڭ شىقتى. «قارسى شىعا المايسىڭدار، ودان دا قازىر قابىلداڭدار» دەدى. سول كەزدە شەراعاڭ «قايتەمىز ەندى؟» دەدى. ىزا بولىپ ولجاسقا بارىپ «ءسىز پاتريوت ازاماتسىز. قازاق ءتىلىن قازىر مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جاساپ جىبەرۋ كەرەك قوي» دەپ ەدىم، «ەي، تۇرسىن، دۇنيەجۇزىن مەنەن كوپ ارالاعان قازاق جوق. سونىڭ ىشىندە كەشە وتاردا بولعان ەلدىڭ ءبارىن ارالادىم. سولاردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنۋ كەرەك. ال ولاي ەتپەگەندەر وسى كۇنگە دەيىن كىم وتارلادى، سونىڭ تىلىنەن قۇتىلمايدى.

نەگە؟ 1949 -جىلى يزرايل مەملەكەتى قۇرىلعاننان كەيىن ءبىر يەۆرەي بۇرىنعى ءتىلىن بىلمەدى. سودان كەيىن گااگا حالىقارالىق كەلىسىمى «كەز كەلگەن وتاردان شىققان ەل ون جىلدان كەيىن ءوزىنىڭ ۇلتتىق ءتىلىن - مەملەكەتتىك ءتىل دەپ بەكىتۋگە بولادى» دەگەن. وعان دەيىن ارادا ۋاقىت بولۋ كەرەك. ويتكەنى بۇگىنگى ورىس ءتىلدى جاسوسپىرىم مەكتەپ بىتىرگەنشە، ال ستۋدەنت ون جىلدان كەيىن قازاقشا ءبىلىپ شىعادى. سوندىقتان وسى كەلىسىم 1992 -جىلى قابىلداندى ما، ال 2002 -جىلى كەلىسىم نەگىزىندە قازاقستان تۇتاستاي قازاق تىلىنە كوشەدى دەۋ كەرەك. گااگا كەلىسىمىن پايدالانساق، ەشكىم دە، رەسەي دە قارسى تۇرا المايدى. بۇل شەشىمگە قول قويىپ، قاۋلى قابىلداماساق، ءبىزدىڭ ءتىل ساياساتقا اينالادى. ودان كەيىن 15-20 جىلدان كەيىن دە شەشىلمەيدى» دەدى.

قازىر 35 جىل بولدى، مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسى ءالى شەشىلگەن جوق. سوندىقتان ناقتى ىسپەن اينالىسۋ كەرەك. «ماسەلەن، حالقى 1 ميللياردتان اساتىن ءۇندىستان گااگا كەلىسىمىن قابىلداعان جوق. ولار دا اعىلشىن تىلىندە سويلەيدى. ال يزرايل سول زاڭدى قابىلدادى. ءبىر جىل ىشىندە بۇكىل ەۆرەي كونە يۆريت تىلىندە سويلەپ شىقتى. ولاردىڭ نامىسى ەرەكشە عوي. مىنە، وسىنى بىلگەن سوڭ ايتىپ وتىرمىن. «مەنىڭ تىلىمە - كەرەكسىزگە جاراعان يدەولوگيانىڭ دا، مەملەكەتتىڭ دە كەرەگى جوق» دەپ 1962 -جىلى ايتتى ولجاس. ونىڭ بويىنداعى باستى ءمىنى رەتىندە انا تىلىندە جازبايتىنىن تىلگە تيەك ەتەتىندەر كوپ. ءتىپتى، سونى ولجاسقا قارسى قۇرال رەتىندە پايدالانادى. ورىس تىلىندە جازسا دا، ونى انا ءتىلىنىڭ دۇشپانى ەتىپ كورسەتۋگە بولمايدى. قازاقتىڭ ادەبي ءتىلىن بىلگەنى ءۇشىن عانا ءوزىن ولجاستان زور تۇتاتىندار قازاق ءتىلى ءۇشىن ءدال ولجاستاي ەڭبەك سىڭىرگەن جوق. سوندىقتان ولجاس سۇلەيمەنوۆ ويدى قيسىن مەن لوگيكامەن تەرەڭنەن قوزعاپ ايتادى، ونىڭ استارىن ءتۇسىنۋ كەرەك. ولجاستىڭ ورىسشاسىن ورىستىڭ ءوزى تۇسىنە بەرمەيدى.

«قازاق حاندىعى - التىن وردانىڭ زاڭدى مۇراگەرى» دەگەن يدەياعا جۇمىلۋىمىز قاجەت

- الاش قايراتكەرلەرىنىڭ تاعدىرىنا قاراساق، ولاردىڭ باسىم بولىگى ۇلت ءۇشىن ءبىلىم، عىلىم، باسپا ءسوز، ساياسات سياقتى بىرنەشە باعىتتا قاتار ەڭبەك ەتكەن. ال بۇگىنگى زيالى قاۋىمنىڭ قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىگىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟

- زيالى بولماسا، وندا قوعام جوق. ال زيالى توپتاردىڭ پىكىر، كوزقاراسى قالاي؟ شىن زيالىنىڭ قاسيەتتەرى قانداي؟ ار- ۇجدانى يمانىنا اينالعان ادام عانا شىن زيالى.

- اباي «قالىڭ ەلىم، قازاعىم، قايران جۇرتىم» دەپ ءوز ءداۋىرىنىڭ كەسەلىن اشىق ايتتى. الاش زيالىلارى دا ۇلتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن كۇرەستى. بۇگىنگى قازاقستانعا اباي مەن الاشتىڭ قاي يدەياسى قاجەت دەپ ويلايسىز؟

- ۇلتتىق يدەيا بىرەۋ عانا بولۋى كەرەك. ءبىز «قازاق حاندىعى - التىن وردانىڭ زاڭدى مۇراگەرى» دەگەن يدەياعا جۇمىلۋىمىز قاجەت. ال الاش پەن ابايدىڭ يدەياسى دا، كوكسەگەنى دە - ءبىر. ابايدىڭ ويلارىن الاش زيالىلارى تۋ رەتىندە ۇستاپ وتكەن. اباي سوزبەن ايتتى، ال الاشتىقتار ىسپەن ساياساتقا اينالدىردى. مىسالى، الاشتىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىنا كەلسەك، «قازاق جەرىندە وندىرىلگەن ءبىر ۋىس ءجۇن وسى ەلدىڭ ازاماتىنىڭ ۇستىنە توقىما بولىپ توقىلۋى كەرەك. وزىنەن اسقاننان كەيىن عانا سىرتقا شىعارۋ قاجەت. جەردىڭ استى مەن ۇستىندەگى بايلىق، ءبىر ءتۇيىر تاس بولسا دا، سونىڭ كەۋدەسىنە تۇيمە بولىپ قادالۋى كەرەك. ەگەر اسسا، سىرتقا شىعار. ياعني ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىك كەرەك»، - دەدى.

...

- ءسىز الاش ارىستارىنىڭ مۇراسىن زەرتتەۋ بارىسىندا ولاردىڭ كوپ دۇنيەنى ءبىز ويلاعاننان الدەقايدا تەرەڭ تۇسىنگەنىن كورسەتىپ كەلەسىز. ءبىز الاشتى شىن مانىندە تانىپ بولدىق پا، الدە ولاردىڭ مۇراسىن ءالى دە مەرەيتويلىق دەڭگەيدە عانا دارىپتەپ ءجۇرمىز بە؟

- اشىعىن ايتايىن، الاش يدەياسى مەن مۇراسى مەرەيتويلىق دەڭگەيدە دە اتالىپ وتكەن جوق. كەلەسى جىلى 110 جىل تولادى. بيلىكتىڭ نە ويلاعانى بار؟ الاشتىڭ قاي يدەياسى تاۋەلسىز مەملەكەتكە كەرەك؟ الاش ۇستانىمى - ەل مەن جەر. «جەر - وتان. جەر - ساتىلماۋى كەرەك. جەر - اۆتونوميالىق تۇردە ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن مۇقتاجدىق» دەدى. «الاش ەلىندە ءتىل، ءدىن، ءدىل ۇستەمدىگى بولۋى كەرەك» دەگەنىن كۇن سايىن جوعالتىپ وتىرمىز عوي. بۇگىنگىگە قاراعاندا ەرتەڭگى كۇنگە الاڭدايمىن. ەسىك الدىنا شىقساڭ، قازىر بەسىكتەن بەلى شىقپاعان بالالاردى ايتپاعاندا 40-50 جاستاعىلار قازاقشا سويلەمەيدى.

بىزدە داستۇرگە نەگىزدەلگەن زاڭ بولۋى كەرەك. قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەت بولىپ قۇرىلعالى بىردە-ءبىر زاڭ قازاق تىلىندە جازىلىپ، ءداستۇر نەگىزىندە قابىلدانعان جوق. قازىر زورلىق-زومبىلىق، اكەسىن، ايەلىن، بالاسىن ولتىرگەن وقيعا كوبەيىپ كەتتى. مۇنىڭ ءبارى قايدان شىقتى؟ زاڭدا ءداستۇرلى نەگىز بولۋ كەرەك دەگەنىم سول. باسىڭا تۇسكەن قۋانىش پەن قايعىڭدى، سۇيەنىشىڭ مەن رەنىشىڭدى ابايدىڭ ءار ءسوزى ءدوپ باسادى. سونى قوعامدىق زاڭعا اينالدىرۋعا بولادى.

«عىلىم - تاۋەلسىز بولۋ كەرەك» دەيدى. بىزدە تاۋەلسىز عىلىم جوق. «جاپونيا سياقتى ۇلتتىق دەموكراتيالىق ەلگە جەتەمىز» دەيدى. بىزدە ۇلت دەگەن ءسوز كوممۋنيستىك قوعام كەزىندەگى «بۋرجۋازيا» دەگەن سوزبەن بىردەي جەككورىنىشتى ەستىلەدى. سوندىقتان دا مىنەز، سانا تاربيەسى كەرەك. ول ول ما، ءدىندى دە تەرىس تۇسىنەتىندەر كوبەيدى. ءدىندى قاسيەتتى، كيەلى سانا تاربيەلەيتىن، پايعامبار (س. ع. س) سياقتى اقىلعا سۇيەنىپ، عىلىممەن تۇسىنگەن ادام شىن مۇسىلمان بولسا، قولىمىزدى كەۋدەمىزگە اپارامىز. وكىنىشكە قاراي، ءدىني قايشىلىقتار بىزدە عانا ەمەس، الەمدە ۇلكەن ماسەلەگە اينالىپ وتىر. مۇسىلماندى مۇسىلمانعا قارسى قوياتىندار شىقتى. 1860 -جىلدارى مۇسىلماندار ارابتانىپ كەتپەس ءۇشىن ارازدىق تۋىنداتتى. سالافيتتەر سول كەزدە اقشا ءبولدى، قازىر دە بەرەدى. بۇگىنگى يزرايلدىڭ ارەكەتى - وسى. ترامپ سونى قولداپ وتىر. ءدىندى ءبولىپ بولدى، ەندى ول مۇنى ءار ۇلتقا سولاي جىبەرىپ وتىرادى. مەنىڭشە، ايەلدىڭ بەس ەلى ەتەگى مەن ەركەكتىڭ بەس تۇتام ساقالىندا تۇرعان كۇنا دا، ايىپ تا جوق. ونىڭ بارلىعى ءداستۇر ارقىلى رەتتەلىپ وتىرعان.

- الاش تاقىرىبى قازىر عىلىمي ورتادان شىعىپ، كوپشىلىككە كەڭ تارادى. ءبىراق كەيدە تاريحي تۇلعالاردى تانۋدان گورى، ولاردى يدەاليزاتسيالاۋ باسىم ءتۇسىپ كەتەدى» دەگەن پىكىر ايتىلادى. الاشتى زەرتتەۋدە بىزگە نە جەتىسپەيدى، جاڭا دەرەك پە، جاڭاشا كوزقاراس پا؟

- قاي ويمەن، قانداي ىقپالمەن «الاشتى يدەاليزاتسيالاۋ» دەگەن ءسوزدى قولدانۋعا بولادى؟ مۇنى تۇسىنبەيمىن جانە وعان مۇلدەم قارسىمىن. ەگەر دە ءوزىن الاشتىق ساناعان 74 ادامنىڭ ىشىندە ءبىرىن- ءبىرى ساتقان نەمەسە قازاققا قاستاندىق جاساعان وقيعا بولسا، وسى كۇنى ونىڭ دۇشپاندارىنىڭ بىرەۋى باياعىدا جار سالار ەدى. سوندىقتان «يدەاليزاتسيالاۋ» دەگەن - الاش دۇشپاندارىنىڭ ءسوزى. زەرتتەۋشى- عالىم مۇحامەدجان قاراتايەۆ «الاش سياقتى بولسايشى. ءوز ىسىنە بەرىلگەن تۇلعالاردىڭ بويىنان ءبىر ءمىن تاپپادىق» دەپ جازىپ كەتكەن. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك يدەياسى بۇگىن دە سول الاش يدەياسىنىڭ ىقپالىمەن كەتەدى. ءبىز ونسىز دا سونىمەن ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز.

- ءسىز اباي مەن الاش تاقىرىبىنىڭ اراسىندا جۇرگەندە ءوزىڭىز ءۇشىن وزگەرمەيتىن ءبىر اقيقات قالىپتاستى ما؟ قالىپتاسسا، ول قانداي اقيقات؟

- مەن ءۇشىن ابايدى دا، الاشتى دا، اۋەزوۆتى دە ءبىر يدەيا جاقىنداستىرادى. ولاردىڭ تەك بايلانىسىن اشۋ كەرەك. اۋەزوۆتىڭ «ەل بولام دەسەڭ، بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەنى يدەولوگيا ەمەس پە؟ سول ارقىلى ابايدى تۇسىنەسىڭ.

- ابايدىڭ زامانىنان بەرى قوعام تۇبەگەيلى وزگەردى، ءبىراق ول سىناعان مىنەزدەردىڭ ءبىرازى ءالى دە بار. وسىعان قاراپ، «اباي قازاق قوعامىن وزگەرتتى مە، الدە قازاق قوعامى ابايدى ءالى كۇنگە تۇسىنبەي كەلە مە؟» دەگەن سۇراق تۋادى. ءسىز قالاي جاۋاپ بەرەر ەدىڭىز؟

- اقىن، دانالار زاماندى وزگەرتپەيدى، سانانى تاربيەلەيدى. سول سانا تاربيەسى ارقىلى ادامنىڭ رۋحىنا اسەر ەتەدى، ار- ۇياتىن وياتادى. «ار ۇيالار ءىس قىلماس، اقىل زەرەك»، - دەيدى اباي. مىنەز تاربيەسى بۇكىل ادامزات اتاۋلىعا ورتاق مىندەت. قاي ۇلت بولماسىن، مىنەزىن تاربيەلەمەسە، اقىلدى سانا كىمگە قىزمەت ەتەتىنى بەلگىسىز. اباي 32- قارا سوزىندە «باقاسقا» (داۋعا، تالاسقا، ماقتانعا) عىلىم-ءبىلىمدى اقيقاتتى تانۋ ءۇشىن ەمەس، وزگەمەن ءسوز تالاستىرىپ، باسەكەلەسۋ نەمەسە مانساپ پەن اتاق ءۇشىن ۇيرەنۋدى ايتادى. مۇنداي عىلىم ادامنىڭ مىنەزىن بۇزىپ، تاكاپپارلىققا اكەلەدى» دەگەن. سوندىقتان ادامداردىڭ سانا، اقىل، زەرەكتىگى بىرىگىپ، قوعامدىق ويعا جەتەلەيدى. ادىلەتتى قوعام - ءبىزدىڭ عانا ەمەس، بۇكىل ادامزاتتىڭ ارمانى. ال مىنەزىڭدى يدەولوگياعا قاراي اقىلمەن جۇمساۋ قاجەت.

- سوڭعى جىلدارى ەستەلىك، ەسسە جازىپ ءجۇرسىز. بۇل جانرعا بەت بۇرۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟ ەستەلىك جازۋ ارقىلى ءوز ءداۋىرىڭىزدى، زامانداستارىڭىزدى عانا ەمەس، تۇتاس ءبىر كەزەڭنىڭ رۋحاني احۋالىن حاتقا ءتۇسىرۋدى ماقسات ەتتىڭىز بە؟

- كۇندەلىك جازباعان جازۋشى دا، جۋرناليست تە ءوزىن باپتاي بىلمەيتىن بايگە اتى سياقتى. سول سەكىلدى قالامگەر اركەز اقىل-ويىن، قالامىن، جادىن جاتتىقتىرىپ وتىرۋى كەرەك. ادام بولعان سوڭ ۇمىتىپ قالاسىڭ. ال ۋاقىت وتە كەلە شاڭنىڭ استىنا كومىلەدى. سول كەزدە جازباڭدى قاراپ جىبەرسەڭ، قانشاما وي ەسكە تۇسەدى. سوندىقتان كۇندەلىك جازۋ - جازۋشىنىڭ وزىنە-ءوزى بەرگەن ەسەبى، وزىنەن ءوزى العان ەمتيحانى. شىن جازۋشى ويىن جاسىرمايدى. ال ەستەلىكتى جازا وتىرىپ، وتكەن ومىرمەن سالىستىرعاندا، سولاردىڭ جەكە قاسيەتى، ادامگەرشىلىگى، قۇندىلىعى ەسكە تۇسەدى.

ەكىنشىدەن، ولار تۋرالى پىكىرلەر تۋرا، ناقتى ايتىلادى. مىسالى، جازۋشى تاحاۋي احتانوۆتىڭ تاعدىرى جايلى جازدىم. قازىر مۇحامەدجان قاراتايەۆ تۋرالى ماقالام دايىن. سونداي مەملەكەتتىك تۇلعالاردىڭ ءومىرىن، تاعدىرلى تۇسىن، ەرلىگىن، جەكە ادامگەرشىلىك قاسيەتىن قوعام ءبىلۋى كەرەك. وتكەندە ءانۋار ءالىمجانوۆ حاقىندا سىرلى جازبامدى اياقتادىم. ونىڭ 1991 -جىلى جەلتوقساندا «كەڭەس وداعى ىدىرادى!» دەپ قاۋلى شىعارىپ، قول قويعانىن كىم بىلەدى؟! ءاي، يمپەريانى قۇلاتىپ تۇر عوي. ەسەسىنە، ىزىڭداعان ماسانى ولتىرگەن ادامدى باتىر، مەرگەن دەدىك.

1987 -جىلى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن ونىڭ دا ىزىنە تۇسكەندەر بولدى. ارىزدان ارىزدى توپەدى. ىزاڭ كەلەدى. قازىر شاكىرتتەرى مەملەكەتتىك ساياساتقا، ءار نارسەگە ارالاسىپ، كەۋدەسىن كەرىپ ءجۇر. سول كەزدە جەتى جازۋشى الاش ۇلتشىلدارى دەپ اشكەرەلەندى. ولاردىڭ قاتارىندا ەسەنبەرلين، سماتايەۆ، جايساڭبايەۆ، نۇرجەكەيەۆ، سوڭىندا مەنىڭ اتىم اتالدى.

«وسىنى ءدال قازىر جازباسا قايتەدى؟ بۇل رۋشىلدىق قوي» دەپ ەدىم، «ەي، تۇرسىن، مەن رۋشىلدىقتان قورىقپايمىن. ءبىر قازاق ءبىر قازاقپەن سوعىسادى. ءبىرىن-ءبىرى ىلگەرى جىبەرمەي، تالاسىپ وتەدى. ءبىراق بۇل قازاق تاعدىرىن قۇرتىپ جىبەرۋگە اكەلمەيدى، ءبىراق كەسىرىن تيگىزەدى» دەدى. ول سول 1987 -جىلى- اق: «مەن قازىرگى دالا بالاسى مەن قالا بالاسىنان قورقامىن. باستى ماسەلە - ءتىل. قازىرگى قالا بالاسى تۇگەل ورىسشا سويلەيدى. اۋىل بالاسى ورىسشا بىلمەيدى. ەرتەڭ ءسوزسىز تاۋەلسىزدىك الامىز، سول كەزدە بيلىك باسىنا قالانىڭ بالالارى كەلەدى. ولار قازاقشا بىلمەيدى، مەملەكەتتىك ءىستى ورىسشا جۇرگىزەدى. ءسويتىپ، اۋىل بالاسىن جەڭەدى. مىنە، سول كەزدە ەگەس باستالادى. ءبىزدىڭ رۋحاني توبەلەس ۇلى قارسىلىققا اكەلەدى، مەن وسىدان قورقامىن» دەگەن ەدى. قازىر ءبارى اينا قاتەسىز الدىمىزدان شىعىپ جاتىر. ول كىسى ولەر شاعىندا قانداي اۋىر كۇي كەشتى. ونى كىم بىلەدى؟ ءبىراق كەزىندەگى اۋدان حاتشىسى، سوۆحوز ديرەكتورىنىڭ اتىندا جەر-سۋ، كوشە اتتارى بار. ال ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ اتىندا نە بار؟

- كەيدە «اقىندىعىمدى دامىتۋعا كوبىرەك ۋاقىت ءبولۋىم كەرەك ەدى» نەمەسە «عىلىمي- زەرتتەۋ جۇمىسىنا ەرتەرەك دەن قويۋىم قاجەت ەدى» دەگەن وكىنىش بولا ما؟

- شىعارماشىلىقتا جۇرگەن ادامدا وكىنىش نەگە بولماسىن؟! شىعارماشىلىقتىڭ ءوزى وكىنىشتەن تۇرادى. سول وكىنىشتىڭ ورنىن تولتىرسام دەپ ەڭبەكتەنەسىڭ. مەنىڭ ءبىر وكىنىشىم جانە ماڭگىلىك ورىندالمايتىن وكىنىشىم - بالا كەزىمنەن جانىمدى ءسۇيسىندىرىپ، قيالىمدى سۋسىنداتقان پوەزيا مەن پروزادان باس تارتقانىم. بۇلار - مەنىڭ تۇڭعىش ماحابباتىم. ال ودان باس تارتۋىمنىڭ سەبەبى، قيلى زاماندار تۋرالى ارحيۆ ماتەريالىندا «ءبىر سايدىڭ ىشىندە 106 بالانى قىلىشپەن شاۋىپ ءوتتىم، ونىڭ 52- ءسى - ۇل، 50- ءى - قىز» دەگەن دەرەككە تاپ بولدىم. اقسۋ جەرىندە 500-دەن استام ادامنىڭ قىرىلعانى، ودان دا جان اۋىرتارلىق قۇجاتتاردى وقىدىم. بىردە ولجاس سۇلەيمەنوۆكە وسى جايىندا ايتقانىمدا «پورا، برات، پورا» دەدى. سودان كەيىن قازاقتىڭ جەتى جۇتىن تۇگەندەۋگە كىرىسپەك بولدىم. سوندىقتان ولەڭدى تارك ەتۋگە تۋرا كەلدى. ولەڭدى ەرمەكپەن جازۋعا بولمايدى. سوقاعا جەگىلەتىن كۇشتىڭ اتى ءبىر باسقا. ولەڭ - بايگە ات سياقتى شاۋىپ جۇرەدى. بۇل ەركىندىكتىڭ ءجونى بولەك. ال زەرتتەۋدىڭ موينىندا قامىت ىلىنگەن سوقا بار. ونى تاستاي سالساڭ دا، جاراپ جۇرگەن سايگۇلىك سياقتى شابىسقا ىلەسە المايسىڭ. جانر دا جان دۇنيەڭدى، كوڭىل كۇيىڭدى، تاعدىرىڭدى، كوزقاراسىڭدى، تاۋەكەلىڭدى تاڭدايدى.

سۇحباتتاسقان دينارا مىڭجاسار قىزى

«جاس الاش» گازەتى