«كەڭەيتىلگەن كەلىسىمگە» 10 جىل: قازاقستان مەن ەۋروپا 29 باعىتتا ىنتىماقتاسادى

استانا. KAZINFORM - بيىل قازاقستان مەن ەۋروپانىڭ كەڭەيتىلگەن سەرىكتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم ورناتقانىنا 10 جىل تولادى. بۇل رەتتە قازاقستان - ۇيىمنىڭ «جاڭا بۋىن كەلىسىمىن» جاساعان ورتالىق ازياداعى العاشقى مەملەكەت.

قازاقستان - ورتالىق ازياداعى باستى سەرىكتەس

قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستار تاۋەلسىزدىك باستاۋىندا، 1993-جىلدىڭ 2-اقپانىندا ورناعان ەدى. بۇل ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى ماڭىزدى بەتبۇرىس بولدى.

ال 2015-جىلى بەكىتىلگەن كەڭەيتىلگەن سەرىكتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم قازاقستان مەن ەۋرووداق ىنتىماقتاستىعىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىپ، قازاقستاندى ورتالىق ازياداعى باسىم سەرىكتەس رەتىندە تانىتتى.

- بۇل كەلىسىم ەكىجاقتى قاتىناستاردى تەك ساياسي دەڭگەيدە ەمەس، ناقتى سالالار بويىنشا جۇيەلى تۇردە دامىتۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءدال وسى قۇجات شەڭبەرىندە ەكونوميكا، ينۆەستيتسيا، ەنەرگەتيكا، كولىك، قورشاعان ورتا، عىلىم، يننوۆاتسيا، قۇقىق سىندى 29 باعىتتا ناقتى كەلىسىمدەر جاسالدى. وسى جىلدارى ينۆەستيتسيالاردىڭ قۇقىقتىق قورعالۋى كۇشەيىپ، قوس تاراپ 50 ميلليارد دوللاردان استام سوماعا ساۋدا جاسادى. مۇنداي كورسەتكىش ازىرگە باسقا مەملەكەتتەردە بولعان ەمەس، - دەدى پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى بيبىگۇل جەكسەنباي اگەنتتىك تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا.

دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا، ەۋروپالىق وداقتىڭ مۇنداي كەڭەيتىلگەن كەلىسىمدى ايماقتا ءبىرىنشى بولىپ قازاقستانمەن جاساسۋى - ەلىمىزدىڭ تۇراقتى ساياساتى مەن حالىقارالىق بەدەلىنىڭ ايعاعى.

- مۇنى قازاقستانعا ەۋروپالىق وداقتىڭ ۇلكەن سەنىمى، ياعني سەرىكتەس رەتىندە جوعارى باعالاۋى دەپ ايتۋعا بولادى. كەلىسىم اياسىندا جوعارى دەڭگەيدەگى ستراتەگيالىق ديالوگ جولعا قويىلىپ، قازاقستان - ەۋروپا قاتىناستارى جاڭا فورماتقا ءوتتى. باسقا مەملەكەتتەرمەن سالىستىرمالى تۇردە ايتساق، ەۋروپالىق وداقپەن مۇنداي كەڭەيتىلگەن كەلىسىمدەر بىلتىر قىرعىزستانمەن، بيىل وزبەكستانمەن جاسالىپ جاتىر. ياعني بىزدە 10 جىل بۇرىن قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى ۇلكەن سەرىكتەستىكتىڭ نەگىزى قالاندى، - دەدى ب. جەكسەنباي.

ەۋروپا مۇنايىنىڭ %13 قازاقستاننان جەتكىزىلەدى

ق ر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا، 2025-جىلدىڭ باسىنان بەرى ەۋروپالىق وداق ەلدەرى قازاقستان ەكونوميكاسىنا 200 ميلليارد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا سالدى. بۇل ەۋرووداقتىڭ ورتالىق ازيا ايماعىنا باعىتتاعان جالپى ينۆەستيتسياسىنىڭ شامامەن 65 پايىزىن قۇرايدى.

بۇل شەكتى مەجە ەمەس، قوس تاراپتىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورلاردا، اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ءالى دە ىسكە قوسىلماعان زور ىنتىماقتاستىق الەۋەتى بار. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان بالىق پەن بالىق ونىمدەرىن ەۋروپالىق وداق نارىعىنا ەكسپورتتاپ وتىر، جاقىن ۋاقىتتا بال ونىمدەرى دە جەتكىزىلمەك. سونداي- اق بالىق شارۋاشىلىعى، ەت جانە ەت ونىمدەرىن ە و نارىعىنا شىعارۋعا رۇقسات الۋ باعىتىندا جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر.

قازاقستان - ەۋروپالىق وداقتىڭ سەنىمدى سەرىكتەسى جانە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ەو ەلدەرى تۇتىناتىن مۇنايدىڭ %13 ىن جانە ۋراننىڭ 16 پايىزىن قازاقستان جەتكىزەدى. الداعى جوسپار - قازاقستاننان ەۋروپاعا «جاسىل» سۋتەگىن ەكسپورتتاۋدى جولعا قويۋ.

قازاقستان قازىردىڭ وزىندە ەو ەلدەرىنە تيتان، بەريللي، تانتال سياقتى سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردى جەتكىزەدى. ەۋروپالىق تاراپ قازاقستاندا سيرەك مەتالداردى بارلاۋ، ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ ىسىندە قولداۋ كورسەتۋگە نيەتتى. بيىل ەۋروپالىق كوميسسيا رەسمي تۇردە قاراعاندى وبلىسىندا ورنالاسقان گرافيت وندىرەتىن «سارىتوعان» جوباسىن ەو- نىڭ ستراتەگيالىق جوبالارى تىزىمىنە ەنگىزگەنىن حابارلادى. بۇل مارتەبە ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ اتالمىش كەن ورنىن يگەرۋگە ينۆەستيتسيا تارتۋ پروتسەسىن باستاعانىن بىلدىرەدى. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا، جالپى كاپيتالدىق شىعىندار 62 ميللياد مەن 344 ميلليون دوللار ارالىعىندا دەپ ايقىندالعان.

قازاقستان مەن ە و اراسىندا كولىك جانە لوگيستيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تا كەڭەيىپ كەلەدى. بۇل ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە، سەبەبى قازاقستان ەۋروپا مەن ازيا توعىسقان گەوگرافيالىق ايماقتا ورنالاسقان. قازاقستان اۋماعى ارقىلى ترانسكاسپيي حالىقارالىق كولىك باعىتى وتەدى، ول گەوساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا ءداستۇرلى مارشرۋتتارعا ماڭىزدى بالاماعا اينالدى. وسى سالاداعى ە و- مەن ىنتىماقتاستىق ەكى تاراپقا دا ەكونوميكالىق پايدا اكەلەدى. قازاقستان ينۆەستيتسيالارعا، تەحنولوگيالارعا جانە شيكىزاتتىق ەمەس سەكتور مەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ارقىلى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ مۇمكىندىكتەرىنە قول جەتكىزەدى. ءوز كەزەگىندە ەۋروپالىق وداق ازيامەن كولىك بايلانىستارىن نىعايتىپ، لوگيستيكالىق شىعىندار مەن تاۋەكەلدەردى ازايتادى. سونداي-اق «جاھاندىق شليۋز» (Global Gateway) ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋدا قازاقستان ورتالىق ازياداعى باسىم سەرىكتەس رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىر.

ەۋروپاعا ۆيزا رەجيمىن جەڭىلدەتۋ كەلىسسوزدەرى باستالدى

قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداق ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىندا دا تابىستى ىنتىماقتاسىپ كەلەدى. بۇل تاجىريبە الماسۋ، ستۋدەنتتەر مەن اكادەميالىق قاۋىمداستىقتىڭ موبيلدىگىن قولداۋ، سونداي- اق «ەrasmus+» سياقتى بىرلەسكەن باعدارلامالارعا قاتىسۋ ارقىلى كورىنىس تاپقان.

قازاقستاندا الەمنىڭ 40 جەتەكشى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ فيليالدارى اشىلعان نەمەسە ولارمەن مازمۇندى سەرىكتەستىك ورناتىلعان. ولاردىڭ قاتارىندا ەو ەلدەرىنىڭ - گەرمانيا، فرانسيا، يتاليا، ماجارستان جانە پولشانىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرى بار. ونداعى باعدارلامالاردىڭ %85 باسىم جانە جوعارى تەحنولوگيالىق باعىتتارعا، اتاپ ايتقاندا كومپيۋتەرلىك ينجەنەرياعا، كيبەرقاۋىپسىزدىككە، جاراتىلىستانۋ جانە تەحنيكالىق عىلىمدارعا، يادرولىق فيزيكا مەن باسقا دا سۇرانىسقا يە ماماندىقتارعا باعىتتالعان.

سونىمەن بىرگە، ادامدار مەن بيزنەستىڭ ۇتقىرلىعىن ارتتىرىپ، مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى ءوزارا الماسۋدى كۇشەيتۋ ماقساتىندا جۋىردا ە و تاراپىنان قازاقستان ازاماتتارى ءۇشىن ۆيزا رەجيمىن جەڭىلدەتۋ تۋرالى كەلىسىم بويىنشا كەلىسسوزدەر باستالادى. وسىلايشا، استانا مەن بريۋسسەل ماڭىزدى مينەرالداردان باستاپ جاساندى ينتەللەكتىگە دەيىن، جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنەن باستاپ ادامي بايلانىستاردى نىعايتۋعا دەيىن ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىراتىن ارتىقشىلىقتارعا يە. قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى تىعىز ىنتىماقتاستىقتىڭ ارقاسىندا تاراپتار تەك ەكونوميكانى نىعايتىپ قانا قويماي، تۇراقتى جانە يننوۆاتسيالىق بولاشاققا جول اشادى.

ايتا كەتەيىك، 2021-جىلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ بريۋسسەلگە رەسمي ساپارمەن باردى، ال 2022-جىلى ەۋروپالىق كەڭەستىڭ پرەزيدەنتى شارل ميشەل قازاقستانعا كەلدى. سول جىلى پرەزيدەنت باستاماسىمەن استانادا ورتالىق ازيا ەلدەرى كوشباسشىلارى مەن ەۋروپالىق وداق پرەزيدەنتىنىڭ العاشقى كەزدەسۋى ءوتتى.

بيىل پرەزيدەنت ق. توقايەۆ ەۋروپالىق كەڭەس پرەزيدەنتى انتونيۋ كوشتامەن ەكى رەت كەزدەستى، (ساۋىردە سامارقاندتاعى «ورتالىق ازيا - ەۋروپالىق وداق» ءسامميتى مەن قىركۇيەكتە نيۋ-يوركتەگى ب ۇ ۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 80-سەسسياسى اياسىندا).

سونداي-اق پرەزيدەنت ەۋروپالىق كوميسسيا پرەزيدەنتى ۋرسۋلا فون دەر ليايەنمەن (ساۋىردە سامارقاندا) كەزدەسۋ وتكىزدى جانە ناۋرىز ايىندا الماتىدا ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى جوعارى وكىلى كايا كاللاستى قابىلدادى.