«ەكى-ءۇش قاپ حات كەلەتىن»: تىنىشباي راقىم جانە «التايدىڭ ار جاعىنان كەلگەن ارۋ»

1946 -جىلى 12- قىركۇيەكتە وزبەك ك س ر- ءى تاشكەنت وبلىسىنىڭ جوعارى شىرشىق اۋدانىنداعى سۆەردلوۆ اتىنداعى كولحوزدا دۇنيەگە كەلگەن تىنىشباي راقىم كوزى ءتىرى بولعاندا بيىل 80 جاسقا تولار ەدى. ول 1999 -جىلى، 53 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. ءوز عۇمىرىندا پوەزياعا، مۋزىكاعا، جۋرناليستيكا مەن تەلەۆيزيا سالاسىنا قاتار قىزمەت ەتىپ، قازاق رۋحانياتىنىڭ بىرنەشە سالاسىندا ءىز قالدىردى.

دومبىرادان باستالعان جول

تىنىشباي راقىمنىڭ ونەرگە كەلۋ جولى دومبىرادان باستالدى. 1963 -جىلى جامبىل قالاسىنداعى مادەني-اعارتۋ ۋچيليشەسىنىڭ ۇلت اسپاپتارى بولىمىنە وقۋعا ءتۇسىپ، وقۋىن ءتامامداعان سوڭ جاڭاتاس قالاسىنداعى مەكتەپتەردە مۋزىكا پانىنەن، سونىڭ ىشىندە دومبىرا كلاسىنان ساباق بەرەدى.

جاس ۇستازدىڭ اقىندىق پەن سازگەرلىك قابىلەتى دە وسى جىلدارى قاتار قالىپتاستى. ونىڭ «جاڭاتاس كوكتەمى» اتتى العاشقى ءانى مەن ءسوزى 1965 -جىلى سول كەزدەگى «لەنينشىل جاس» گازەتىندە جارىق كوردى. كەيىن ونىڭ «بوزورامال»، «التايدان سالەم»، «ءمولدىرىم»، «كۇت مەنى»، «قىمباتتىم» سەكىلدى اندەرى ەلگە كەڭ تارادى.

مۋزىكادان باستالعان جول ونى ادەبيەتكە الىپ كەلدى. قازمۋ- ءدى بىتىرگەننەن كەيىن تىنىشباي راقىم باسپا ءسوز سالاسىندا قىزمەت اتقارىپ، جامبىل اۋداندىق «شۇعىلا»، وبلىستىق «ەڭبەك تۋى» گازەتتەرىندە ەڭبەك ەتتى. 1975- 1982 -جىلدارى رەسپۋبليكالىق «قازاقستان پيونەرى» گازەتىندە ادەبيەت جانە ونەر ءبولىمىن باسقاردى. كەيىن «جازۋشى» باسپاسىندا اعا رەداكتور، «جالىن» جۋرنالىندا پوەزيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى.

ونىڭ شىعارماشىلىق جولىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى بەلەسى — قازاق تەلەۆيدەنيەسى. ادەبي-مۋزىكالىق حابارلاردى دايىنداپ، رەداكتورلىق جانە باسشىلىق قىزمەتتەر اتقاردى. وسى كەزەڭدە ونىڭ تەلەديدارداعى ونەر مەن مۋزىكا ناسيحاتىنا قوسقان ۇلەسى دە ايقىن كورىندى.

«كوكىرەگىم - كۇيساندىق»

تىنىشباي راقىمنىڭ اقىندىق الەمى ءبىر عانا تاقىرىپپەن شەكتەلگەن جوق. ونىڭ جىرلارىندا تۋعان جەر، ەل تاعدىرى، ونەر، دوستىق، ماحاببات، ادام جانىنىڭ يىرىمدەرى توعىسىپ جاتتى.

اقىننىڭ العاشقى جىر جيناعى - «ون سەگىز — گۇل داۋرەن» 1976 -جىلى جارىق كوردى. ودان كەيىن «قاراتاۋىم — اق وتاۋىم»، «جيىرما بەس — جىر داۋرەن»، «توعىز پەرنە — توقسان كۇي»، «كوكىرەگىم — كۇيساندىق»، «بەسىگىمىز — بەيبىت كۇن»، «قوبىزىم — ابىزىم»، «كونە ماقام — جاڭا ساز»، «بۇلبۇل جۇرەك»، «ءدۇلدىل كوڭىل» سياقتى كىتاپتارى وقىرمانعا جول تارتتى. «التايدان سالەم» اتتى اندەر جيناعى 1996 -جىلى، ال «ونەربايان» مەن «كۇي ساندىق» كىتاپتارى ءوزى قايتىس بولعاننان كەيىن جارىق كوردى.

ونىڭ جىرلارى ورىس، ۋكراين، بەلارۋس، وزبەك، قىرعىز تىلدەرىنە اۋدارىلدى. تىنىشباي راقىم تاجىك اقىنى ءابىلقاسىم لاحۋتيدىڭ، سونداي- اق ورىس اقىندارى ل. ۆاسيليەۆا، س. كۋنيايەۆ جانە باسقا اۆتورلاردىڭ شىعارمالارىن قازاق تىلىنە اۋداردى.

اقىن ادەبيەتتەگى ەڭبەگى ءۇشىن دە ەلەۋلى ماراپاتتارعا يە بولدى. ول قازاق ك س ر باسپا، پوليگرافيا جانە كىتاپ ساۋداسى ىستەرى جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتى، قازاقستان لكجو ورتالىق كوميتەتى، قازاقستان جازۋشىلار وداعى جانە «جالىن» باسپاسى ۇيىمداستىرعان ءداستۇرلى ادەبي جابىق كونكۋرستىڭ 1976 جانە 1978 -جىلدارداعى ەكى دۇركىن جۇلدەگەرى اتاندى. كەيىن ءىلياس جانسۇگىروۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بولدى.

حالىق انىندەي بولعان «التايدىڭ ار جاعىنان كەلگەن ارۋ»

تىنىشباي راقىمنىڭ ەسىمىن قالىڭ جۇرتقا كەڭىنەن تانىتقان شىعارمالاردىڭ ءبىرى - «التايدىڭ ار جاعىنان كەلگەن ارۋ».

ءانى مەن ءسوزىن اۆتوردىڭ ءوزى جازعان بۇل شىعارما 1990-جىلداردىڭ باسىندا ەل اراسىنا كەڭ تارادى. ءاندى كەيىن ساكەن جاقسىلىق ۇلى (قالىموۆ) ورىنداپ، ونىڭ حالىق اراسىندا كەڭ تانىلۋىنا جول اشتى.

الايدا بۇل ءاننىڭ شىعۋ تاريحى تۋرالى ەل ىشىندە ءارتۇرلى اڭگىمە تاراعان. اسىرەسە ءاندى عاشىقتىق سەزىمنەن تۋعان شىعارما دەپ قابىلدايتىندار از بولمادى. ال شىن مانىندە ونىڭ استارىندا جەكە ماحابباتتان گورى تۋعان ەلگە، اتامەكەنگە دەگەن ساعىنىش، شەتەلدە جۇرگەن قازاق باۋىرلارعا دەگەن اعالىق ىقىلاس جاتىر.

1991 -جىلى قىتايدان كەلگەن ونەر وكىلدەرى دەلەگاتسياسى قۇرامىندا ءۇرىمجى قالاسىنداعى قازاق تەلەۆيدەنيەسىندە ديكتور بولىپ قىزمەت اتقاراتىن ءامينا ەركەش قىزى دا بولادى. تىنىشباي راقىم سول ساپار كەزىندە ونىڭ قازاق جەرىن قيماي، قايتا-قايتا ارتىنا قاراعانىن بايقايدى. وسى كورىنىس اقىنعا قاتتى اسەر ەتىپ، كەيىن انگە ارقاۋ بولعان.

بۇل وقيعا كەيىن جاريالانعان بىرنەشە ماقالادا دا وسى مازمۇندا باياندالادى. تىنىشباي راقىمنىڭ ءوزى ايتىپ كەتكەندەي، ءان ماحابباتتان ەمەس، اتامەكەندى اڭساعان قانداستى كورگەندەگى كوڭىل-كۇيدەن تۋعانى جازىلعان.

«التايدىڭ ار جاعىنان كەلگەن ارۋ» : اننەن باستالعان اعا-ءىنى سىيلاستىعى

تىنىشباي راقىمنىڭ شىعارماشىلىعىن جاقىننان تانىعان، ونىڭ اندەرىن ورىنداپ، اقىننان اعالىق قامقورلىق كورگەن ونەردەگى ءىنىسى ساكەن جاقسىلىق ۇلى ءۇشىن «التايدىڭ ار جاعىنان كەلگەن ارۋدىڭ» ورنى بولەك.

ءانشىنىڭ ايتۋىنشا، ول تىنىشباي اعانى الماتىعا كەلگەننەن كەيىن تانىعانىمەن، ءاندى اقىنمەن كەزدەسكەنگە دەيىن ورىنداپ جۇرگەن.

— مەن تىنىشباي اعانى الماتىعا كەلگەننەن كەيىن تانىدىم. ءبىراق ول كىسىنىڭ «التايدىڭ ار جاعىنان كەلگەن ارۋ» ءانىن تىنىشباي اعانى تانىماي تۇرىپ- اق ورىندادىم. ول كەزدە جەتىسايداعى قۇرمانبەك جانداربەك اتىنداعى مۋزىكالىق دراما تەاترىندا اكتەر بولىپ جۇمىس ىستەيتىنمىن. ماقپال ءجۇنىسوۆانىڭ كونسەرتى ءوتتى. سول كەشتە «التايدىڭ ار جاعىنان كەلگەن ارۋ» ءانى ماعان قاتتى ۇنادى. مەن بۇل ءاندى ەستراداعا لايىقتاپ قايتا جازدىم. ءوز يكەمىمە، مۇمكىندىگىمە قاراي بوياپ، ارلەپ شىقتىم. الماتىعا كەلىپ، 1992 -جىلى ءشامشى اعامىزدىڭ اتىنداعى كونكۋرسقا قاتىستىم. ول جەردە جۇلدەلى ورىن الىپ، سول جەردەن قانات ءبىتتى، ءوز-وزىمە سەنىم پايدا بولدى، — دەپ ەسكە الادى ساكەن جاقسىلىق ۇلى.

كەيىن ونى اقىن، كومپوزيتور قالدىبەك قۇرمانالى تىنىشباي راقىممەن تانىستىرادى. ول كەزدە تىنىشباي اعا الماتىدا مۋزىكالىق رەداكتور بولىپ جۇمىس ىستەگەن.

وسى كەزدەسۋدەن كەيىن تىنىشباي راقىم جاس ونەرپازعا «كەش جارىق» باعدارلاماسىنا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ساكەننىڭ شىعارماشىلىق جولىنداعى ماڭىزدى ساتتەردىڭ بىرىنە اينالادى.

— مەن جاڭادان وڭدەلگەن «التايدىڭ ار جاعىنان كەلگەن ارۋ» ءانىن تىڭداتتىم. ول كىسى قاتتى ۇناتتى. ءوزى پيانينوعا وتىرىپ، كەي جەرلەرىن تۇزەتكىسى كەلدى. مەن كەيبىر تۇستارىن ءوز داۋىسىما قاراي ارلەگەنىمدى ايتىپ، وسىلاي قالۋىن سۇرادىم. ول كىسى ماقۇلدادى. سوسىن: «كەلەسى اپتادا دايىندال، «كەش جارىق« باعدارلاماسىنا شىعاسىڭ»، — دەدى. وسىلاي اعامەن تانىسىپ، تۋىسقانداي بولىپ، قۋانىپ قايتتىم. سول «كەش جارىق» باعدارلاماسىنان شىققاننان كەيىن ءان ەل جۇرەگىنە جەتتى، قاتتى تارالدى، — دەيدى ول.

ول كەزەڭدە كورەرمەننىڭ ىقىلاسى الەۋمەتتىك جەلىدەگى پىكىرلەرمەن ەمەس، حات ارقىلى جەتەتىن.

— ەكى-ءۇش قاپ حات وقيتىنبىز. ادامدار ءاننىڭ تاريحىن سۇراپ جاتاتىن. بۇل ءاننىڭ العاشقى ورىنداۋشىسى نۇرعالي ءنۇسىپجان ەكەن، كەيىن ماقپال ءجۇنىسوۆا ورىنداعان، سوسىن مەن ورىندادىم. اللاعا مىڭ دا ءبىر شۇكىر، وسى ءان ارقىلى ەلگە تانىلدىم. تىنىشباي اعانىڭ دا اتى ەلگە تارادى. ەلدىڭ كوبى «التايدىڭ ار جاعىنان كەلگەن ارۋدى» ماحاببات ءانى دەيدى. ءبىراق مەن ونىڭ بويىنان ماحابباتتان گورى، سىرتتا تارىداي شاشىلىپ جۇرگەن قازاقتىڭ قارا كوزدەرىنە دەگەن اعالىق قامقورلىقتى سەزىنەمىن. مارقۇم اعام: «كوزى مولدىرەپ تۇرعان قازاقتىڭ قىزىن جات ەلگە قيمادىم»، - دەگەن ەدى»، - دەپ ەسكە الادى ول.

ساكەن جاقسىلىق ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، تىنىشباي راقىمنىڭ ەلگە دەگەن جاناشىرلىعى ونىڭ بۇكىل شىعارماشىلىق جانە ازاماتتىق بولمىسىنان كورىنەتىن. اقىن ءار وبلىستاعى تالانتتاردى ىزدەپ، الماتىعا شاقىرىپ، سول كەزدەگى تانىمال «كەش جارىق» باعدارلاماسى ارقىلى حالىققا تانىتۋعا تىرىسقان.

تىنىشباي راقىم ساكەننىڭ جەكە ومىرىندە دە ۇلكەن ءىز قالدىرعان. ءانشى اقىننىڭ وزىنە تەك ونەردە عانا اعا ەمەس، ومىردە دە قيىن كەزەڭدە قولداۋ كورسەتكەن جان بولعانىن ايتادى.

— تىنىشباي اعا وتە سەرى كىسى بولدى. وتە تازا، ۇقىپتى جۇرەتىن. شالبارىنىڭ قىرى سىنبايتىن، ۇستىنە شاڭ جۇقپايتىن. وسى ءاندى ايتقاننان كەيىن ءبىز اعا-باۋىر بولىپ ءجيى قارىم-قاتىناستا بولدىق. مەنىڭ ۇيلەنۋ تويىمنىڭ بۇكىل جۇمىسىن ءوزى اتقاردى. ايەلىم دە العاش كەلىن بولىپ، سول كىسىنىڭ ۇيىنە كىردى. مەنى قاناتىنىڭ استىنا الىپ، قامقورلىعىن تانىتتى. مەنى «ساكەنتاي» دەپ ەركەلەتەتىن. يمانى سالامات بولسىن، سول اعامدى ساعىنامىن، — دەيدى ونەردەگى ءىنىسى.

تىنىشباي راقىمنىڭ قامقورلىعى ساكەننىڭ باسپانالى بولۋىنا دا سەبەپ بولعان.

— ءۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەن كەزىمىزدە ءبىر بولمەلى جاتاقحانا الىپ بەرۋگە ىقپال ەتتى. سونداعى قۋانىشىمدا شەك جوق. ءبىر بولمەنىڭ كىلتىن ۇستاعاندا، مەنەن باي ادام بولعان جوق. كوتتەدجدىڭ كىلتىن العانداي توبەم كوككە جەتتى، — دەپ ەسكە الادى ساكەن.

ونەردەگى ءىنىسى تىنىشباي راقىمنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن كەيىنگى بۋىنعا جەتكىزۋدى دە وزىنە پارىز سانايدى. وسى ماقساتتا ول «التايدىڭ ار جاعىنان كەلگەن ارۋ» ءانىن قايتا وڭدەپ، جاڭا ورىنداۋشىمەن بىرگە ۇسىنعان.

— بۇل ءاندى قايتا وڭدەپ، كەيىنگى جاستارعا تىڭداتسام دەگەن ارمانىم بولدى. ءاندى باسقا قىرىنان كورسەتكىم كەلدى. شەتتە تۋعان، ەلىن ساعىنىپ كەلگەن ونەرلى قازاق قىزى بولسا دەگەن نيەتپەن تالانتتى قىز ىزدەدىم. ءسويتىپ، التايدىڭ ار جاعىندا تۋىپ-وسكەن قازاقتىڭ قارا كوز قىزى گۇلسىنايدى تاۋىپ، «التايدىڭ قىزىنىڭ جاۋابى» رەتىندە وسى ءاندى قايتا وڭدەپ، ەلگە ۇسىندىق. اللاعا شۇكىر، انگە ەكىنشى ءومىر سىيلادىق. ءان ەلدىڭ جاقسى ىقىلاسىن الدى. تىنىشباي اعانىڭ ەسىمى دە قايتا جاڭعىردى، — دەيدى ساكەن جاقسىلىق ۇلى.

تىنىشباي راقىمنىڭ ونەردەگى بولمىسىن ونىڭ بالاسى تاناتتىڭ ەستەلىگىنەن دە تەرەڭىرەك تانۋعا بولادى. ول اكەسىن ەڭ الدىمەن اقىن، سازگەر رەتىندە ەمەس، وتە نازىك، مەيىرىمدى، اق كوڭىل، سەنگىش، بالاشا رەنجىپ قالاتىن جان رەتىندە ەسكە الادى.

— بالالارىنىڭ كىشكەنتاي جەتىستىگىن تاۋداي كورەتىن جان ەدى. بىردەڭە ايتساڭ، قۇرداسىنداي تىڭداپ، ءوز ويىن، اقىلىن ايتىپ وتىراتىن. مەنى جانىنا كوپ ەرتىپ، تالاي ءىسساپارىنا، شىعارماشىلىق كەشتەرىنە باردىم، — دەيدى تانات.

بالالىق شاقتا تانات اكەسىنىڭ ەل اراسىنداعى بەدەلىن سىرتتاي باقىلاعانىمەن، ونىڭ قانشالىقتى ۇلكەن تۇلعا ەكەنىن بىردەن تۇسىنە قويماعانىن ايتادى.

— حالىق اكەمدى ەرەكشە ىقىلاسپەن قارسى الىپ، قولتاڭباسىن الىپ جاتاتىن. سول كەزدە مەن: «مەنىڭ اكەم سونشاما نە جاساعان ادام؟» دەپ سىرتتاي تاڭعالاتىنمىن. ۋاقىت وتە، ەسەيە كەلە ويلاسام، اقىن تىنىشباي شىنىندا دا 53 جىل جاساپ، ءبىراز شىعارماشىلىق، رۋحاني قازىنالار قالدىرىپ ۇلگەرگەن ازامات ەكەن عوي دەگەن ويعا كەلەمىن، — دەيدى تانات تىنىشباي ۇلى.

اكەسىنىڭ قاراپايىم مىنەزى دە ۇلىنىڭ ەسىندە ەرەكشە ساقتالعان. ونىڭ داڭققا ۇمتىلمايتىن، ءوزىن العا شىعارۋعا تىرىسپايتىن ايتادى.

— اكەمنىڭ تابيعي بولمىسى شىعارمالارى مەن ادامعا دەگەن قارىم- قاتىناسىنان كورىنەدى. تالانتتى ادامدار قاراپايىم بولادى دەگەن راس ءسوز. اكەم وتە قاراپايىم بولاتىن، ءبىراق وتە جاقسى كيىنەتىن. قازىر كوشەدە كەتىپ بارا جاتىپ، اكەلەرىمەن اڭگىمە ايتىپ، سويلەسىپ بارا جاتقان ۇل- قىزدارعا قاراپ، سىرتتارىنان قىزىعام. اقىن اكەمدى ساعىنامىن، اڭسايمىن. سول باياعى بالا كەزىمدە قولىنان ۇستاپ بىرگە جۇرگەن كەزدەرىم ەسىمە ءتۇسىپ، كوڭىلىم بوسايتىن كەزدەرىم بولادى، — دەيدى ول.

تانات وسى ساعىنىشتى اكەسىنىڭ شىعارمالارى ارقىلى جەڭىلدەتەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، اكەسىنىڭ كىتاپتارىن اشىپ، جىرلارىن وقىعان كەزدە، ونىڭ ءوزى جانىندا وتىرعانداي كۇي كەشەدى.

— سونداي كەزدەردە ۇيگە كەلىپ، كىتابىن اشىپ، جىرلارىن وقىپ، ءبىر كەرەمەت سەزىمگە بولەنەم. مىنانداي جىرلار، اندەر جازىپ قالدىرعان اقىن اكەم ەشقاشان ۇمىت بولمايدى. مەنىڭ باقىتىم — سوندا، — دەيدى تانات.

«ونەر — ۇمىتىلمايتىن جالعىز دۇنيە…»

تىنىشباي راقىممەن قىزمەتتەس بولعان جانداردىڭ ەستەلىكتەرىندە ونىڭ تاعى ءبىر قىرى — سابىرلى مىنەزى، ونەرگە دەگەن ىشكى جاۋاپكەرشىلىگى ءجيى ايتىلادى.

قازاق تەلەۆيدەنيەسىندە بىرگە جۇمىس ىستەگەن ارىپتەسىنىڭ ەستەلىگىندە تىنىشباي اعانىڭ كوپ سويلەمەيتىنى، ءبىراق ءار ءسوزىنىڭ سالماقتى بولعانى باياندالادى. جۇمىس كابينەتىنىڭ تەرەزە جاقتاۋىندا ۇنەمى دومبىرا تۇراتىن. كەيدە اقىن دومبىرانى قولىنا الىپ، ۇزاق ۋاقىت ءۇنسىز وتىرىپ، اۋەن ىزدەيتىن.

ەستەلىكتە تىنىشباي راقىمنىڭ ونەر تۋرالى ايتقان ءبىر ءسوزى دە ساقتالعان: «ءان دەگەن — جۇرەكتىڭ ىشىندەگى ايتىلماي قالعان ءسوز»، ال كۇيدى «ءسوزدىڭ جەتپەگەن جەرى» دەپ باعالاعان.

تىنىشباي راقىم ءۇشىن پوەزيا مەن مۋزىكا ەكى بولەك دۇنيە بولماعان. ءبىرى — جۇرەكتەگى ويدىڭ ءسوزى بولسا، ەكىنشىسى — سول ويدىڭ سازى ەدى. ونىڭ «توعىز پەرنە — توقسان كۇي»، «قوبىزىم — ابىزىم»، «كونە ماقام — جاڭا ساز»، «كوكىرەگىم — كۇيساندىق» دەگەن كىتاپ اتاۋلارىنىڭ وزىنەن- اق اقىننىڭ ونەر تابيعاتىن قالاي قابىلداعانىن اڭعارۋعا بولادى.

ونىڭ ءوزى ءبىر ەستەلىكتە ايتقانداي، «ونەر — ۇمىتىلمايتىن جالعىز دۇنيە…» .

اۆتورلار

ريزابەك نۇسىپبەك ۇلى