كەڭەس قىزىل ارمياسىن قۇرعان تروسكيدىڭ الماتىداعى قۋعىنداعى كۇندەرى

 ونى وسىندا جىبەرۋ ارقىلى يوسيف ستالين وزىنە ەڭ قاۋىپتى قارسىلاستاردىڭ ءبىرىن ورتالىقتان الىستاتىپ، تولىق باقىلاۋدا ۇستاۋدى كوزدەدى. تروتسكي جاي ادام ەمەس - قىزىل ارميانى قۇرعان، ۆلاديمير لەنيننىڭ ەڭ جاقىن سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى بولعان ءىرى تۇلعا. ءبىراق لەنين قايتىس بولعاننان كەيىن بيلىك ءۇشىن كۇرەس باستالدى. سول كۇرەستە تروسكيدىڭ باستى قارسىلاسى - يوسيف ستالين بولدى.  

الماتىداعى ءومىر سىرت كوزگە تىنىش كورىنگەنىمەن، تروسكي ءۇشىن بۇل ۇزدىكسىز باقىلاۋ، قىسىم جانە جالعىزدىقپەن كۇرەس كەزەڭى بولدى. سول سەبەپتى ول تابيعاتقا، اسىرەسە اڭشىلىققا ەرەكشە دەن قويدى. اڭ اۋلاۋ ونىڭ جاي ەرمەگى ەمەس، ەركىندىك سەزىمىن قايتا تابۋدىڭ، گ پ ۋ- دىڭ اڭدۋىنان ۋاقىتشا بولسا دا قۇتىلۋدىڭ ءبىر جولىنا اينالدى. ىلە وزەنىنىڭ بويىنداعى قالىڭ قامىستار مەن توعايلار، قازىرگى قاپشاعاي ماڭى - ونىڭ ءجيى باراتىن جەرلەرىنىڭ ءبىرى ەدى. بۇل ايماق ول كەزدە تابيعي كۇيىن ساقتاعان، قىرعاۋىل مەن جابايى قۇستارعا باي ءوڭىر بولاتىن. تروسكي كۇندەر بويى سول جاقتا قالىپ، تابيعاتپەن ۇندەسىپ، ءوز ويىمەن وڭاشا قالۋعا تىرىساتىن. ەستەلىكتەرىندە ول ىلە بويىنداعى «ءيت تۇمسىعى وتپەيتىن» قالىڭ قامىستاردى ەرەكشە اسەرمەن سيپاتتايدى.

قالانىڭ باتىس باعىتىنداعى قاسكەلەڭ مەن شامالعان توڭىرەگى دە ونىڭ اڭشىلىق مارشرۋتتارىنىڭ قاتارىندا بولدى. بۇل جەرلەردە ول كوبىنە قويان مەن كەكىلىك اۋلاعان. سول كەزەڭدەگى بۇل ايماقتار يگەرىلمەگەن، تابيعاتى تۇمسا، تاۋ بوكتەرىندەگى بۇتالى القاپتار ەدى. كەيدە جەرگىلىكتى اڭشىلارمەن جولىعىپ قالاتىن، ءبىراق ونىڭ ءار قادامىن باقىلاپ جۇرگەن گپۋ قىزمەتكەرلەرى ەشقاشان كوزدەن تاسا قىلمايتىن. سوعان قاراماستان، تروسكي كەيدە كۇزەتشىلەرىن ادەيى قيىن، باتپاقتى، قالىڭ بۇتالى جەرلەرمەن جۇرگىزىپ، ولاردى تيتىقتاتاتىن. بۇل ونىڭ جۇيەگە قارسى ىشتەي قارسىلىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى ىسپەتتى ەدى.

وڭتۇستىك باعىتتا، ىلە الاتاۋىنىڭ بوكتەرلەرى دە ونىڭ نازارىنان تىس قالمادى. قازىرگى مەدەۋ مەن الماتاۋ ماڭىنداعى شاتقالداردا ول كەكىلىك اۋلاپ، كەيدە تاۋ ەشكىسىنە دە كەزىگەتىن. ءبىراق دەنساۋلىعى سىر بەرە باستاعاندىقتان، بيىك تاۋلارعا ورلەمەي، تاۋ ەتەگىندەگى بەلدەۋلەرمەن شەكتەلگەن. سوعان قاراماستان، تاۋدىڭ تازا اۋاسى مەن تابيعاتى وعان ەرەكشە كۇش بەرگەندەي بولاتىن.

كەي كەزدەرى ول ءتىپتى الىس ساپارلارعا شىعىپ، كۇرتى جازىعىنا دەيىن باراتىن. بۇل وڭىردە كيىك پەن قاسقىر اۋلاعانى ايتىلادى. مۇنداي ساپارلار قاۋىپتى ءارى قيىن سانالاتىن، ال كۇزەتشىلەر ونىڭ الىسقا ۇزاپ كەتۋىنە قارسى بولعانىمەن، تروسكي «دەنساۋلىق ءۇشىن تازا اۋا قاجەت» دەگەن سىلتاۋمەن ءوز دەگەنىنە جەتىپ وتىرعان.

ونىڭ اڭشىلىق باعىتتارى تەك تابيعاتقا جاقىنداۋ عانا ەمەس، بەلگىلى ءبىر دارەجەدە «ساياسي كارتا» قىزمەتىن دە اتقاردى. جول بويىنداعى ستانسيالار ارقىلى ول ماسكەۋگە جاسىرىن حاتتار جىبەرۋگە ارەكەتتەنگەن. ياعني اڭشىلىق ونىڭ باقىلاۋدان ءىشىنارا قۇتىلۋ، بايلانىس ورناتۋ جانە اقپارات جەتكىزۋ تاسىلىنە اينالدى. بۇل كەزەڭدە ونىڭ ءار قادامى تەك تۇرمىستىق ەمەس، ساياسي ماعىناعا يە بولدى.

الماتىداعى ومىرىندە تروسكي قالانىڭ تابيعاتىنا دا، تۇرمىسىنا دا ەرەكشە نازار اۋدارعان. اسىرەسە اتاقتى الماتىلىق اپورت الماسى ونىڭ ەسىندە تەرەڭ قالعان. ول بۇل جەمىستى «سالماعى بىرنەشە فۋنت، حوش ءيىسى ەرەكشە، ءدامى ءتىل ۇيىرەدى» دەپ سيپاتتاپ، شەتەلدە جۇرگەندە دە ساعىنىشپەن ەسكە العان. كەيىن تۇركياداعى پرينكيپو ارالىندا تۇرعان كەزىندە الماتىدان اپورت جىبەرۋدى وتىنگەنى دە وسىنىڭ دالەلى.

الايدا ونىڭ الماتىداعى ءومىرى ۇزاققا سوزىلمادى. 1928 -جىلدىڭ سوڭىنا قاراي يوسيف ستالين تروسكيدى ەلدەن ءبىرجولاتا الاستاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇعان بىرنەشە سەبەپ بولدى. ەڭ باستىسى - تروسكيدىڭ ساياسي ىقپالى مەن يدەيالىق قارسى تۇرۋى ەدى. ول تروسكيزم دەپ اتالعان باعىتتىڭ نەگىزىن قالاۋشى رەتىندە «تۇراقتى ريەۆوليۋتسيا» يدەياسىن قورعادى. ال ستالين بولسا «ءبىر ەلدە سوتسياليزم قۇرۋ» ساياساتىن ۇستاندى. بۇل ەكى كوزقاراس ءبىر- بىرىنە تۇبەگەيلى قايشى ەدى. سونىمەن قاتار تروسكي پارتيا ىشىندەگى وپپوزيتسيانى ۇيىمداستىرىپ، ستاليننىڭ بيلىگىن اشىق سىنادى. ونىڭ حالىقارالىق بەدەلى دە جوعارى بولدى، بۇل ستالين ءۇشىن ۇلكەن قاۋىپ سانالدى. سوندىقتان ونى تەك شەتكە ىعىستىرۋ جەتكىلىكسىز بولىپ، تولىقتاي ەلدەن شىعارۋ قاجەت دەپ شەشىلدى.

1929 -جىلدىڭ 20 -قاڭتارىندا تروسكيدىڭ ۇيىنە گپۋ وكىلدەرى كەلىپ، ونى ك س ر و- دان قۋىپ جىبەرۋ تۋرالى شەشىمدى جاريالادى. ول قۇجاتقا قول قويۋدان باس تارتىپ، بۇل ارەكەتتى ستاليننىڭ قىلمىسى دەپ باعالادى. وعان نەبارى ەكى كۇن ىشىندە جينالۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى. ءۇيى قورشاۋعا الىنىپ، جاقىندارىمەن قوشتاسۋىنا دا شەكتەۋ قويىلدى.

22 -قاڭتاردان 23-ىنە قاراعان ءتۇنى، قاقاعان ايازدا تروسكيدى وتباسىمەن بىرگە جۇك كولىگىنە وتىرعىزىپ، الماتىدان الىپ شىقتى. ول كەزدە تەمىرجول بولماعاندىقتان، ولاردى قورداي اسۋى ارقىلى فرۋنزەگە جەتكىزۋ جوسپارلاندى. قاتتى بوران مەن قار جولدى جاۋىپ، كولىك بىرنەشە رەت توقتاپ قالعان. بۇل ساپار تروسكيدىڭ ءوز ەستەلىكتەرىندە «ءومىر مەن ءولىمنىڭ اراسىندا قالعانداي كۇي» رەتىندە سۋرەتتەلەدى. اقىرى ولار لۋگوۆوي ستانساسىنا جەتىپ، ارنايى پويىزبەن ودەسساعا جونەلتىلدى. 1929 -جىلدىڭ اقپانىندا ول جەردەن كەمەمەن تۇركياعا اتتاندىرىلدى. سودان كەيىن تروسكي تۇركيا، فرانسيا، مەكسيكادا ءومىر ءسۇردى.

كەمە پالۋباسىندا تۇرىپ، ارتتا قالعان جەرگە ۇزاق قاراعان تروسكي «مەن ءالى ورالامىن» دەگەن ەكەن. ءبىراق ول ەندى ەشقاشان كەڭەس وداعىنا قايتىپ ورالمادى. الماتىداعى ءبىر جىلدىق ءومىرى ونىڭ تاعدىرىنداعى ەرەكشە كەزەڭ بولىپ قالدى: بۇل جەردە ول ءارى قۋعىندالعان ساياساتكەر، ءارى تابيعاتپەن سىرلاسقان جالعىز ادام، ءارى باقىلاۋدان قاشۋدىڭ وزىندىك جولىن تاپقان تۇلعا رەتىندە ءومىر ءسۇردى.

لەۆ تروسكي - 1917 -جىلعى قازان توڭكەرىسى كەزىندە باستى ءرول اتقارعان، ۆلاديمير لەنيننىڭ ەڭ جاقىن سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى بولعان ءىرى ساياساتكەر. ول قىزىل ارميانى قۇرىپ، ازامات سوعىسىندا بولشيەۆيكتەردىڭ جەڭۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوستى.

«ەگەر مەن 1917 -جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە بولماعانىمدا قازان توڭكەرىسى بولماس ەدى»، - دەپ جازدى تروسكي ەميگراتسيادان كەيىن كۇندەلىگىندە. ول ءوزىنىڭ جەتىستىكتەرىن اسىرا سىلتەگەن جوق. 1917 -جىلى 25 -قازاندا پەتروگراد جۇمىسشىلار مەن ساربازدار دەپۋتاتتارى كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى تروتسكيدىڭ باسشىلىعىمەن بولشيەۆيكتەر استاناداعى بيلىكتى باسىپ الدى. ەگەر تروسكي بىرنەشە اي ىشىندە قىزىل ارميانى قۇرىپ، ونى تەمىر جۇدىرىقپەن باسقارماعاندا، كەڭەس ۇكىمەتى ازامات سوعىسىندا جەڭىسكە جەتە مە، جوق پا، ول دا بەلگىسىز.

وسىلايشا تروسكي ك س ر و- داعى ەڭ ىقپالدى ادامداردىڭ ءبىرى سانالدى. سوندىقتان  ونى بىردەن اتىپ تاستاۋ پارتيا ىشىندە ۇلكەن قارسىلىق تۋعىزۋى مۇمكىن ەدى. سول كەزدە ءالى دە تروسكيدى قولدايتىندار بار بولاتىن. تروسكيدىڭ بەدەلى وتە جوعارى بولدى. ونى اشىق تۇردە ءولتىرۋ حالىق اراسىندا جانە شەتەلدە ۇلكەن رەزونانس تۋدىرار ەدى. كەڭەس بيلىگى ءوزىن «زاڭدى»، «ريەۆوليۋتسيالىق ءادىل» جۇيە رەتىندە كورسەتۋگە تىرىستى. سوندىقتان بىردەن اتۋ - ساياسي تۇرعىدان قاۋىپتى قادام بولاتىن. ال كەيىن، ستالين بيلىگىن تولىق كۇشەيتىپ العان سوڭ، تروسكي ءبارىبىر قاۋىپ بولىپ قالا بەردى. سوندىقتان  1940 -جىلى مەكسيكادا ستاليننىڭ بۇيرىعىمەن ءولتىرىلدى.