كاسپيدىڭ نەگىزگى بولىگى قازاقستانعا تيەسىلى

استانا. قازاقپارات - كاسپي الەمدىك مۇحيتتان تىسقارى جاتىر. ءبىراق «تەڭىز» دەپ اتالادى. عالىمدار مۇنى تەك كولەمىنىڭ ۇلكەندىگىمەن عانا ەمەس، تەرەڭدىگى مەن سۋىنىڭ تۇزدىلىعىمەن بايلانىستىرادى.

 تەڭىز اۋدانى - 390 مىڭ شارشى شاقىرىم. ياعني جاپونيا، گەرمانيا سياقتى مەملەكەتتەردەن ۇلكەن. ال جاعالاۋىنىڭ اينالما ۇزىندىعى 6 مىڭ شاقىرىم شاماسىندا. ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ ۇلەسى كوپ - 2 مىڭ 320 شاقىرىم. تۇرىكمەنستانعا 1 مىڭ 200 شاقىرىمى تيەسىلى. بۇدان كەيىن ازەربايجان 955، يران 724 جانە رەسەي 695 شاقىرىمعا يەلىك ەتىپ وتىر.

كاسپيگە سۋدىڭ 80 پايىزدان استامى ەدىل وزەنى ارقىلى كەلەدى. ءبىراق ارناسىنان اسىپ توگىلىپ جاتاتىن ەدىلدىڭ قازىر ءوز جاعدايى دا وڭىپ تۇرعان جوق. رەسەيدىڭ ياروسلاۆ وبلىسىندا بۇرىن سۋعا كەتكەن كەمە قازىر وزەن بەتىندە كورىنىپ جاتىر. جىلدا كوكتەمدە جۇرتتىڭ ۇرەيىن الىپ، جاعالاۋدى شايىپ كەتەتىن الىپ وزەن بيىل تاسىمادى. جاعاسى جازىق دالاعا اينالىپ بارادى. ەندى بۇعان ەكولوگتار نە دەيدى؟

بۇرىن اسىپ-تاسىپ جاتاتىن ەدىل وزەنىنىڭ قازىرگى كۇيى وسىنداي. سۋ دەڭگەيىنىڭ جاعادان شامادان تىس شەگىنۋى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ۋايىمىنا اينالدى. سەبەبى ول جىلدان جىلعا سايازدانىپ بارادى. مۇنىڭ سالدارىنان كەمە قاتىناسى قيىنداپ، بالىق قىرىلىپ جاتىر. ايماقتاعى ەكولوگيانى بىلاي قويعاندا، ەكونوميكاعا تيەر سالدارى دا اۋىر. كەيىنگى گەوساياسي احۋالعا بايلانىستى رەسەي باتىستان شىعىس نارىعىنا بەت بۇرا باستادى. ياعني قازىر ەدىل ەلدەگى لوگيستيكانىڭ كۇرەتامىرى. ءبىراق وزەننىڭ جوعارعى اعىسىنىڭ ءوزى تايازدانىپ، كەمەلەر جۇرە الماي قالعان.

 ناتاليا فرولوۆا، ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى گيدرولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى:

 - كليماتتىق بولجامعا ساي رەسەيدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندەگى ەدىلدىڭ سۋى ازايادى. بۇعان جاۋىن-شاشىن مەن قاردىڭ از جاۋۋى، جەر بەتىنىڭ قىزۋى سەبەپ. بۇرىن سۋ كوتەرىلىپ، حالىققا تاسقىن قاۋىپ توندىرەتىن. ەندى تابيعي اپاتتىڭ باسقا تۇرىنەن زارداپ شەگەتىن ءتۇرىمىز بار.

بۇگىندە ەدىلدى وزەننەن گورى ونداعان سۋ قويماسىنىڭ تىزبەگى دەپ ءجيى اتايدى. ونىڭ بويىندا 8 ءىرى، سونداي-اق 120-عا جۋىق ورتا-ۇساقتى بوگەت تۇرعىزىلعان. تابيعي اعىس تەك كوستروماعا دەيىن ساقتالعان. عالىمدار: «مۇنداي جۇيە بۋلانۋدى كۇشەيتىپ، وزەننىڭ تابيعي اعىسىن تەجەيدى»، - دەيدى.

بولات ەسەكين، ورتالىق ازيا بويىنشا سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ پلاتفورماسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى:

 - وزەن - بۇل ءتىرى اعزا. ال بوگەتتەر - ونىڭ بويىنداعى ترومبتار. ولار سۋدىڭ اعىسىن توقتاتىپ، ەكوجۇيەنى بۇزادى. تابيعات جاناشىرلارى: «وزەن سۋلارىنىڭ تارتىلۋىن توقتاتۋدىڭ بىردەن- ءبىر امالى سۋدىڭ جولىنا بوگەت پەن توسقاۋىلدار قويماي، كەرىسىنشە ەركىن اعىسقا جىبەرۋ كەرەك»، - دەيدى.

 بۇرىن مۇنداي گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستار سۋدى جيناۋعا جانە ەنەرگيا وندىرۋگە پايدالى دەپ سانالاتىن. الايدا ۋاقىت بۇل پايىمنىڭ قاتە ەكەنىن كورسەتتى. ويتكەنى ءار مەملەكەت ءوز پايداسىن ويلاپ، اعىس جولىنا توسقاۋىل قويۋى كەلەسى مەملەكەتتىڭ تىرشىلىك نارىنەن تارىعۋىنا اكەلىپ جاتىر. سوندىقتان بۇكىل جاھان جۇرتى: «گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى كوبەيتۋ ساياساتىنان باس تارتۋى قاجەت»، - دەيدى.

 ەۋروپا، ا ق ش، كانادا جانە قىتاي مۇنداي تاجىريبەنى قولدانىسقا ەنگىزە باستادى. بىلتىر باتىس ەلدەرىندە مىڭنان اسا بوگەت بۇزىلعان.

 بولات ەسەكين، ورتالىق ازيا بويىنشا سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ پلاتفورماسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى:

 - ەۋروپادا «تابيعاتتى قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى» ارنايى زاڭ قابىلداندى. وعان ساي، وزەندەردىڭ 12500 شاقىرىمىن بوگەتتەر مەن سۋ قويمالارىنان تازارتۋ كوزدەلگەن. بۇل شارالار حالىقتى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدى، ەكوجۇيەنى ساقتاۋدى جانە سۋدىڭ تابيعي اينالىمىن قالپىنا كەلتىرۋگە ءتيىس.

 ساراپشىلار: «رەسەي بيلىگى بۇل ماسەلەنى تەزدەتىپ شەشپەسە، تالاي انگە ارقاۋ بولعان، ۇشى قيىرى جوق ەدىل وزەنى كۇندەردىڭ كۇنىندە جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن»، - دەيدى.

24.kz