كاسپي تەڭىزىن ساقتاپ قالۋدىڭ جولدارى قانداي - عالىممەن سۇحبات
اقتاۋ. KAZINFORM - تەڭىز دەڭگەيىنىڭ ۇزدىكسىز تومەندەۋى - بۇكىل كاسپي ماڭى ەلدەرىنىڭ عالىمدارى، بيلىك وكىلدەرى مەن قوعامنىڭ ەرەكشە نازارىن اۋدارىپ وتىر.
وسى ورايدا Yessenov University PhD دوكتورى، پروفەسسور سامال سىرلىبەك قىزى Kazinform تىلشىسىنە سۇحبات بەردى.
- سامال سىرلىبەك قىزى، كاسپيدىڭ قازىرگى جاعدايى قالاي؟ سوڭعى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى قانداي؟
- كاسپي تەڭىزى - حالقىمىزدىڭ باعا جەتپەس تابيعي قازىناسى ءارى ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق تۇراقتىلىعى مەن ەكونوميكالىق وركەندەۋىنىڭ ماڭىزدى كەپىلى. ونىڭ گيدرولوگيالىق جاعدايى ايماقتىق كليماتقا، بيوارتۇرلىلىككە جانە ەكونوميكالىق قىزمەتكە تىكەلەي اسەر ەتەدى. قازىرگى تاڭدا كاسپي ماڭى ايماعى بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەكولوگيالىق قيىندىقتارعا تاپ بولىپ وتىر. سوڭعى ونجىلدىقتاردا تەڭىز دەڭگەيىنىڭ اۋىتقۋى مەن سۋ بالانسىنىڭ وزگەرۋى ەكوجۇيەگە، بالىق شارۋاشىلىعىنا، جاعالاۋ ينفراقۇرىلىمىنا جانە كولىك-لوگيستيكا سالاسىنا ەلەۋلى ىقپال ەتتى.
ەسەنوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى قازىرگى تاڭدا ق ر عىلىم جانە ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ قارجىلاندىرۋىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان جوبا اياسىندا، ماسكەۋ قالاسىنداعى رەسەي عىلىم اكادەمياسى، شيرشوۆ اتىنداعى وكەانولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارىمەن بىرلەسىپ زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدە. الدىن الا ناقتىلانعان نۇكتەلەردەن سۋ جانە تۇنبا، فلوراسىنىڭ سىناماسى الىنىپ، تەڭىز ورتاسىنا ارنايى قۇرىلعىلار ورناتىلدى جانە بۇرىن ورناتىلعان قۇرالداردان دەرەكتەر جينالدى.
جالپى كاسپي تەڭىزىنىڭ دەڭگەيى 1995 -جىلدان بەرى ۇزدىكسىز تومەندەپ بارادى. سپۋتنيكتىك التيمەتريالىق دەرەكتەرگە سايكەس، ازەربايجاننىڭ باكۋ قالاسىنداعى باقىلاۋ پوستىندا تەڭىز دەڭگەيى -29,4 مەترگە دەيىن، ال ناۋرىزدا رەسەيدىڭ ماحاچكالا قالاسىنداعى پوستتا -29,3 مەترگە دەيىن تومەندەگەن. بۇل - سوڭعى 500 جىلداعى ەڭ تومەنگى كورسەتكىش.
- تەڭىزدىڭ تارتىلۋى- ونى جاعالاي ورنالاسقان كورشى ەلدەردى دە الاڭداتىپ وتىرعانى راس. بولجام قانداي؟
- كاسپي تەڭىزى دەڭگەيىنىڭ جىلىنا ورتاشا ەسەپپەن 10 س م- گە بىرتىندەپ تومەندەۋى (جەكەلەگەن جىلدارى بۇل كورسەتكىش 35 س م- گە دەيىن جەتكەن) ۇكىمەت ارالىق دەڭگەيدە، حالىقارالىق عىلىمي فورۋمداردا، ايماقتىق جانە رەسپۋبليكالىق ۆەدومستۆولاردا كەڭىنەن تالقىلانىپ جاتىر. ەڭ پەسسيميستىك بولجامدار بويىنشا XXI عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن تەڭىز دەڭگەيى كليماتتىڭ دامۋ سسەناريلەرىنە بايلانىستى تاعى 2-21 مەترگە دەيىن تومەندەۋى مۇمكىن.
ەگەر سۋ دەڭگەيى 10 م- گە تومەندەيتىن بولسا، سولتۇستىك كاسپيدىڭ قازاقستاندىق بولىگىندە تەڭىز جاعالاۋى قازىرگى شەكاراسىنان 200 شاقىرىمعا دەيىن شەگىنىپ، پورتتار مەن ينفراقۇرىلىمداردا اپاتتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق زارداپتارعا اكەلۋى ىقتيمال.
ءتۇرلى كليماتتىق مودەلدەر مەن عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرى تەڭىز دەڭگەيىنىڭ ءارى قاراي تومەندەۋىمەن قاتار ونىڭ تۇراقتانۋى نەمەسە قايتا كوتەرىلۋى مۇمكىن ەكەنىن دە كورسەتەدى. پانين جانە ارىپتەستەرىنىڭ (2015) بولجامى بويىنشا، الداعى 10-15 جىلدا دەڭگەيدىڭ تومەندەۋى جالعاسادى - بۇل قازىرگى دەرەكتەرمەن راستالىپ وتىر.
كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى ۇكىمەتارالىق ساراپشىلار توبىنىڭ زەرتتەۋى بويىنشا 2020 -جىلدان باستاپ عاسىر سوڭىنا دەيىن تەڭىز دەڭگەيىنىڭ 9-18 م تومەندەۋى مۇمكىن (RCP4.5 سسەناريى مەن IPCC دەرەكتەرى نەگىزىندە)، بۇل جاعدايدا كاسپيدىڭ بەتكى اۋدانى 23-34 پايىزعا دەيىن ازايۋى مۇمكىن. سۋ دەڭگەيى 5-7,5 م تومەندەگەننىڭ وزىندە تەڭىز پورتتارى باتپاقتانىپ، كاسپيدىڭ كولىك جۇيەسى تولىعىمەن ىستەن شىعۋى ىقتيمال.
- كاسپي تەڭىزى دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە قانداي فاكتورلار سەبەپ؟
- جالپى تەڭىز دەڭگەيىنىڭ ديناميكاسىن بولجاۋ - كۇردەلى مىندەت جانە تەك ىقتيمالدىق تۇرىندە عانا جۇزەگە اسا الادى. بولجامنىڭ دالدىگىن ايتارلىقتاي ارتتىرۋ ءۇشىن تەڭىزدىڭ سۋ بالانسىنىڭ كومپونەنتتەرىنە - ءبىر جاعىنان، وزەن اعىسى مەن اتموسفەرالىق جاۋىن-شاشىنعا، ەكىنشى جاعىنان، بۋلانۋعا قاتىستى باعالاۋلاردى ناقتىلاۋ قاجەت. ول ءۇشىن اكۆاتوريا مەن تەڭىزگە قۇياتىن وزەندەردىڭ (ەڭ الدىمەن، ەدىل مەن جايىقتىڭ) اتىراۋ ايماقتارىندا باقىلاۋدى ەگجەي-تەگجەيلى جۇرگىزۋ قاجەت. سەبەبى بۇل ايماقتارداعى سۋ شىعىنى - سۋ بالانسىنىڭ ماڭىزدى بولىگى، الايدا ولار ءالى كۇنگە دەيىن ناقتى انىقتالماعان.
سونىمەن قاتار، تەڭىز دەڭگەيىنىڭ بولاشاقتاعى وزگەرىسىنىڭ ىقتيمال امپليتۋداسىن، وتكەن كەزەڭدەردە تەڭىز دەڭگەيىنىڭ قازىرگى كليماتتىق جاعدايلارعا ۇقساس (كۆازيتابيعي نەمەسە جاھاندىق جىلىنۋدىڭ جالعاسۋى جاعدايىندا بولجانىپ وتىرعان) كەزەڭدەردەگى تومەندەۋى مەن كوتەرىلۋىنىڭ شەكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ باعالاۋعا بولادى.
- مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ جولداۋدا كاسپي تەڭىزىنىڭ تارتىلۋىنا ەرەكشە توقتالىپ، بۇل تۇيتكىلدى شەشۋ ءۇشىن كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرى اراسىندا بىرلەسكەن باعدارلاما جاساۋدى تاپسىردى. ءسىز بۇعان نە دەيسىز؟
- كاسپيدىڭ ەكوجۇيەسىنە ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ - بۇكىل وڭىرگە ورتاق پروبلەما. پرەزيدەنت كاسپي ماڭى ەلدەرى عالىمدارىنىڭ بىرلەسە جۇمىس ىستەۋىن جانداندىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ارنايى مەملەكەتارالىق باعدارلامانىڭ اياسىندا بىرلەسكەن عىلىمي-زەرتتەۋ جاندانا تۇسەرى انىق. عالىمدار مەن ساراپشىلاردىڭ كۇشىن بىرىكتىرىپ، تەڭىزدىڭ بولاشاعىن ساقتاۋ بارشامىزدىڭ مىندەتىمىز.
تاعى ءبىر قۋانتارلىق جاعداي، اقتاۋدا «قازاق كاسپي تەڭىزى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» اشىلدى. 28 -تامىز كۇنى ەسەنوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرەزيدەنت-رەكتورى بەرىك احمەتوۆ اتالعان عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسقارما ءتوراعاسى سەرىك احمەتوۆپەن كەزدەسۋ وتكىزىپ، الدا بىرلەسە اتقاراتىن جۇمىستى تالقىلادى.
- سامال سىرلىبەك قىزى، ءسىزدىڭ ويىڭىزشا الدا قانداي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلۋى قاجەت؟
- تەڭىز دەڭگەيىنىڭ ديناميكاسىن ءدال بولجاۋ قيىن. بولجامداردىڭ ناقتىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن تەڭىزگە كەلىپ قۇياتىن وزەندەردىڭ (ەدىل، جايىق جانە ت. ب. ) اتىراۋ ايماقتارىنداعى باقىلاۋىن ناقتىلاۋ قاجەت. سونىمەن قاتار، جاھاندىق جىلىنۋ جاعدايىندا تەڭىز دەڭگەيىنىڭ ىقتيمال امپليتۋداسىن بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كليماتتىق مودەلدەۋ قاجەت.
بۋلانۋ مولشەرى ەمپيريكالىق فورمۋلالار ارقىلى ەسەپتەلەدى. دەگەنمەن، بۇل ەسەپتەۋلەردىڭ دالدىگىن دەلتا ايماقتارىندا جانە اشىق سۋ ايدىندارىندا ارنايى ەكسپەديتسيالىق ولشەۋلەر ارقىلى ارتتىرۋعا بولادى. ەڭ قارقىندى بۋلانۋ سولتۇستىك كاسپيدە جاز ايلارىندا بايقالادى.
تەڭىز ىشىندەگى اينالىم مەن سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك بولىكتەر اراسىنداعى سۋ الماسۋ پروتسەستەرىن زەرتتەۋ قاجەت. تەڭىز دەڭگەيىنىڭ قىسقا مەرزىمدەگى وزگەرگىشتىگىن زەرتتەۋ ءۇشىن جوعارى اجىراتىمدىلىقتاعى دەرەكتەر مەن قىسىم داتچيكتەرى ورناتىلعان ستاتسيونارلىق ستانسيالار قاجەت. قازىرگى تاڭدا كاسپيدە نەبارى 100 مەتەوستانسيا بار (سالىستىرمالى تۇردە باسقا سۋ ايدىندارىندا 1200-1400).
بۇعان دەيىن، قاسىم-جومارت توقايەۆ كاسپي تەڭىزىنىڭ مۇشكىل ءحالى ەكولوگيالىق اپاتقا ۇلاسۋى مۇمكىن ەكەنىن مالىمدەگەن ەدى.
كاسپي تەڭىزى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن ودان ءارى دامىتۋعا ۇكىمەت رەزەرۆىنەن قاراجات ءبولىندى.
اۆتور
اياگوز ءىزباساروۆا
