جەمسارىدا وتكەن ەڭ سوڭعى ۇلكەن اس: شىعىنى 1.8 ميلليارد تەڭگەگە تەڭ

قۇسايىن بايدىڭ اكەسى تۇعىل باي جىلقىنى از، قويدى كوپ وسىرۋگە كوڭىل بولسە، قۇسايىن باي قويدان كورى، جىلقىنى ارتىعىراق وسىرۋگە كوڭىل ءبولىپ، ءور-التايداعى ەڭ اتاقتى بايعا اينالىپ، 13 مىڭ جىلقىسى، 15 مىڭ قويى، 1500 تۇيەسى، 1500 سيىرى بولادى.

ول قوي وسىرۋدە ماۋە قاراقاس دۋلات باي جەتىلدىرگەن ارال قويىن، ياعني ءجۇنى قىزىل، ءمۇيىزى جۇمىر، ءجۇنى شاشاقتى، دەنەسى سالماقتى، قۇيرىعى تۇيىق، تەگەنە قۇيرىق، كەۋدەسى كەڭ، تۇمسىعى ءدوڭ بولىپ كەلەتىن قوي تۇقىمىن كوبەيتىپ، ءتىپتى اسىلداندىرعان. كەنە بي مەن دۋلات بايدىڭ اتالىق مالدى عانا ەمەس، انالىق مالدى دا سۇرىپتاپ تاڭدايتىن ونەگەسىنە ادال بولىپ، جىلقى وسىرۋدە 10 مىڭنان استام الالى جىلقىسىنان تىس، دۋلاتتىڭ ۇلى تەكە قاجى جەتىلدىرگەن ءبىرىڭعاي قاراگەر ءتۇستى جىلقى تۇقىمىن الىپ، ونى 1500-گە جەتكىزگەن.

1941 -جىلدىڭ سوڭىندا كوتەرىلىسشىلەر مەن ۇكىمەتتىڭ بەيبىت كەلىسىمىندە قارۋ تاپسىرماي قۇبىعا تىعىلعان وسپان توبىنا قۇسايىن باي 30 ەركەك قوي، 2 ءمىنىس ات، 4 بيە سوعىم جىبەرىپ بەرەدى.

1943 -جىلدىڭ سوڭىندا قۇسايىن بايدىڭ 3000 جىلقىسى وسپان جاساقتارىنىڭ ءمىنىس اتىنا جانە سوعىمىنا بەرىلدى. سول جىلى شىڭ شىساي ۇكىمەتى قۇسايىن بايدى شىڭگىل اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەتىپ، مەركىت قابيدى وعان اۋدارماشى قىلىپ بەردى.

1946 -جىلى قۇسايىن بايدىڭ اۋىلى وسپان باتىردى قولداپ، سانجى وبلىسىنىڭ جەمسارى اۋدانىنا اۋىپ بارىپ، سول جەردە وتىرعاندا قۇسايىن بايدىڭ بايبىشەسىنەن تۋعان مەرگەن ۇلى ۇيدە وتىرىپ شاڭىراقتان كورىنگەن قازدى اتقاندا، سارالا قاز شانشىلعان وعىمەن كەلىپ وت ورنىنا تۇسكەن. مۇنى بىلگەن قۇسايىن باي:

- وت ورنىنا، وشاق باسىنا بەكەر ءتۇسىردىڭ. باعىمىز قايتايتىن بولدى، - دەپ وپىنعان. ايتقانى كەلىپ، قۇسايىن بايدىڭ بايلىعى، كەيىن ەل التايعا ورالعاندا ۇزىلگەن.

1947 -جىلى كۇزگە قاراي، قۇسايىن باي تۇيەقۇم دەگەن جەردە كوش جولىندا اۋىرىپ قايتىس بولادى. ول كەزدە كوكتوعاي، شىڭگىل جەرىن سوۆەت وداعى مەن ول سۇيەمەلدەگەن قۋىرشاق ءۇش ايماق ۇكىمەتىنىڭ اسكەرلەرى يەلەپ تۇرعاندىقتان، قۇسايىن بايدىڭ وسيەتى بويىنشا ونىڭ سۇيەگىن كوكتوعاي اۋدانىنىڭ دورە اۋىلىنا بىلدىرمەي اپارىپ جەرلەۋ ءۇشىن وسپان باتىر 100 اسكەر شىعارىپ، مەكەنىنە جەرلەپ، اماناتىن ورىندايدى. ءبىراق، 13 مىڭ جىلقىسى بوعدا تاۋىن جەرسىنبەي، مىلتىقپەن قايىرسا دا قايىرۋ بەرمەي، كوكتوعايعا بەت الىپ توقتاماعان سوڭ، الداعى بۇلدىر كۇندى بولجاپ، اۋلەتىندەگىلەر ۇلكەن اس بەرۋگە دايىندالىپ، ءادىلحان، ءابدىراحمان بيلەر مەن ساعاتاي زاڭگىگە ويلارىن جەتكىزەدى.

وسپان باتىردىڭ ءۇشىنشى ۇلى نيعمەتوللانىڭ جۇبايى ءماريا - قۇسايىن بايدىڭ ءىنىسى قاسەن ۇستانىڭ قىزى بولعان. قاسەن ءمات دەگەن ۇلىنا وسپاننىڭ ءپاۋسيا دەگەن قىزىن الىپ بەرگەن قارسى قۇدا بوپ. وسپان باتىر مەن قۇسايىن باي اۋلەتى سوندىقتان قۇداندالى ەل بولىپ تابىلادى. وسپان باتىر اۋمالى-توكپەلى زاماننىڭ وزىندە، بۇل استىڭ ءوتۋىن ماقۇلداپ، 1948 -جىلى جازدا جەمسارى قالاسىنىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى، ۇيىقول وزەنىنىڭ بويىنداعى شوشانقۋ دەگەن جەرىندە قۇسايىن بايدىڭ - قازاق تاريحىنداعى ەڭ سوڭعى ۇلكەن اسقا اينالعان اسى وتەدى.

اسقا قوناق كۇتۋگە 200 بوز ءۇي، اسحانا رەتىندە 200 قارا ءۇي تىگىلىپ، 4 مىڭ كورپە-جاستىق قويىلىپ، 4 توننا شايمەن بىرگە جاڭا ىدىس-اياقتار شونجى مەن ءۇرىمجى بازارلارىنان الدىرىلىپ، 30 مىڭ ادام قاتىسىپ، وسپان جاساعىنان 1000 سارباز اس اۋماعىن شەڭبەر جاساپ كەڭىنەن قورشاپ، ەل ىشىندە «حان سىليڭنىڭ اق قۇيىسقان اسكەرلەرى» اتانعان، گەنەرال-مايور، سالار (تۇرىكپەن) ۇلتىنان شىققان حان يوۋۋىننىڭ شونجى قالاسىندا ورنالاسقان 340 ادامنان تۇراتىن «تىنىشتاندىرۋشى ساربازدار» باتالونى اس ءتارتىبىن قاداعالايدى.

كەرەي تورەسىنىڭ جۇبايى، ءۇرىمجى ايماعىنىڭ اكىمى قادۋان حانىم مامىربەك قىزى، گومينداڭ ۇكىمەتىنىڭ شينجياڭداعى اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى، ارميا گەنەرالى تاۋ جىيۋە، شينجياڭداعى گومينداڭ ۇكىمەتىنىڭ بارلىق اتتى اسكەرلەرىنىڭ قولباسشىسى، دۇڭگەن ۇلتىنان شىققان گەنەرال-لەيتەنانت ما چىڭشياڭ، ا ق ش كونسۋلدىعىنداعى ۆيتسە-كونسۋل دۋگلاس ماككيەرنان، شاعاتاي اۋلەتىنە جاتاتىن قۇمىل ۋاڭى باشەر ناسىر، قۇمىل ايماعىنىڭ اكىمى، ۇيعىر ۇلتىنان شىققان جولبارىسحان، قۇمىل ايماعى اكىمنىڭ ورىنباسارى التىنبەك استىڭ ىشىندە بولدى.

بۇل استىڭ باسقا استارعا ۇقسامايتىن ەرەكشەلىگى - ەش جەرگە ساۋىن ايتىلماي، بارلىق اس-سۋ شىعىنى وزىنەن بولعان اس. 30 مىڭ ادام جيىلعان اس 21 كۇنگە جالعاسادى. اسقا 4 مىڭ قوي، 400 جىلقى سويىلىپ، قاشقاردان كەلگەن سيرك ويىندارىنىڭ شەبەرلەرى بيىككە كەرىلگەن ارقان ۇستىمەن ءجۇرىپ جانە جەردە الاقانمەن تۇرىپ، سەكىرىپ اينالىپ، ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرى تۇرىپ پيراميدالار جاساپ، تاياقتىڭ ۇشىنا تاباق قويىپ اينالدىرىپ ويىن كورسەتسە، حوتاننان كەلگەن 50 قاشىر اربا ورىك، تۇرپاننان كەلگەن 50 قاشىر اربا مەيىز سول جەردە جۇرتتى تويدىرادى.

ۇيعىر، قىتاي، دۇڭگەن، قالماق، وزبەك، ورىس، تاتار ساۋداگەرلەرى قايشالىسقان ساۋدا جارمەڭكەسى قىزدى. قازاق، قالماق كاسكاديەرلارى شاۋىپ كەلە جاتىپ ات ۇستىندە تىك تۇرىپ، قولدى جايىپ تەپە-تەڭدىك ساقتاپ، كەيدە ەكى ادام ءبىر اتتىڭ ۇستىنەن تىك تۇرىپ، ءبىر اتتان قوسارىنا العان ەكىنشى اتقا شاۋىپ بارا جاتىپ سەكىرىپ ءمىنىپ، اتپەن قاتار جۇگىرىپ قايتا ءمىنىپ، شاۋىپ كەلە جاتىپ ساداق تارتىپ جامبى اتىپ، تەڭگە ءىلىپ، شاپقان اتتان تولىق سەكىرىپ ءتۇسىپ، قىزقۋار جاساپ مارە-سارە قىلادى.

قازاق، قالماقتىڭ سىبىزعىشىلارىنىڭ كۇي تارتىسى مەن دومبىراشىلاردىڭ كۇي تارتىسى ءوتىپ، سول كەزدە وسپاننىڭ الدىندا كۇي شەرتكەن، شۇبارايعىر رۋىنان بولعان 7 جاسار داۋلەت حالىق ۇلىنا بالا بايگە بەرىلىپ، انشىلەر بايقاۋىندا ۇيعىر، قازاق بۇلبۇلدارى ءان شىرقاپ، جورعا جارىسىندا قارا ءشارى قالماقتارىنىڭ جورعاسى العا وزدى.

استىڭ جەروشاق بايگەسىندە 211 سايگۇلىك شاۋىپ، الدىڭعى 51 اتقا بايگە بەرىلىپ، وسپان باتىردىڭ ءۇشىنشى ۇلى نيعمەتوللانىڭ قاراگەرى الدىمەن كەلسە، ۇلكەن اس بايگەسىندە 400 سايگۇلىك شاۋىپ، سوندا قۇتتىباي قاراقاس - مەشەل مايقولتىق ۇلى «وسى استا قاسقا ات كەلەدى» دەپتى. ايتقانىنداي بولىپ، وسى استا وسپان باتىردىڭ ەكىنشى ۇلى شەرديماننىڭ قاسقا اتى الدىمەن كەلەدى. بۇل ات بۇعان دەيىن وتكەن جىلقىشىبايدىڭ اسىندا باس بايگەنى العان مولقى توقتاعازىنىڭ اتى ەدى. شەرديمان ونى قالاپ سۇراپ العان. بايگەگە قوساردا بابى كەلمەي، اقىرى توقتاعازىنىڭ ءوزىن شاقىرتىپ، سول كىسى باپتاپ بەرگەن. وسى بايگە بىتكەندە توقتاعازى ايتقان ەكەن:

- بۇل اتتىڭ بابى كەتتى. ەندى بايگەدەن كەلمەيدى، - دەپ. ايتقانىنداي قاسقا ات بۇدان كەيىن بايگەدەن كەلمەگەن.

كۇرەستە ەشكىمدى شاق كەلتىرمەي جىققان كوكتوعاي اۋدانىنان شىققان، 27 جاسار يتەلى ءالىپ بالۋان وسپانباي ۇلىن ۇشبوكەن (فۋكاڭ) اۋدانىنىڭ اققول وڭىرىنەن شىققان 17 جاسار دالەلحان بالۋان مەشەل ۇلى الىپ ۇرىپ، كۇرەستىڭ باس جۇلدەسىن الادى. اسقا سويىلعان مالدىڭ تەرىلەرى جينالىپ، جانە وعان 516 قوي، 62 جىلقىنى قوسىپ زەكەتكە شىعارىپ، جوق-جىتىك پەن جەتىم-جەسىرگە تاراتىپ بەرەدى.

قۇسايىن بايدىڭ اسىنا كەتكەن شىعىن بۇگىنگى تەڭگەگە شاققاندا 1.8 ميلليارد تەڭگە بولىپ، بۇل ەسەپ - قازاقتىڭ ەڭ ۇلكەن اسى بولىپ تاريحتا قالعان ارقاداعى كەرەي ساعىنايدىڭ اسىنىڭ شىعىنىنىڭ شامامەن 44 پايىزىنا تۋرا كەلەدى. دەمەك، بۇل وتە ەلەۋلى اس.

اس وتكەن سوڭ، تۇيەنىڭ قومىنا تۋىرلىقتى وراپ-وراپ دوڭگەلەكتەپ الىپ، سوعان استىڭ باس قازانىن توڭكەرىپ الىپ، باعالى دۇنيە-مۇلكىمەن بىرگە تۇسكە دەيىن ءبىر اتان تۇيەگە، تۇستەن كەيىن ءبىر اتان تۇيەگە ارتىپ ءجۇرىپ، دورە وڭىرىندەگى شاۋقاردىڭ قۇمىنا تۋىرلىققا وراپ كومەدى. سىرعىما قۇم تايقازاندى جىلجىتىپ، كوشپەلى داۋلەتتىڭ بەلگىسىن اۋىستىرىپ جىبەرگەن. شاينەكتەرگە تولتىرعان التىن-كۇمىس جامبىلارىن قارا دەگەن ۇلى جورگەكتىدەگى كۇلقورا قىستاۋىنا كومەدى. ونىڭ التىن-كۇمىس قۇيمالارى مەن مال تۇلىگىنىڭ قورى بۇگىنگى ەسەپپەن 14 ميلليارد تەڭگەگە باعالانادى.

قۇسايىن بايدىڭ اۋلەتتىك شەجىرەسى:

قاراقاس — سىيدالى — ناركەس — جانتەلى — قوسىم باي— قۇتتىمبەت باي— قۇتتىباي — يتەمگەن — شورتانباي — جامان باي— تۇعىل باي— قۇسايىن باي— قارا، قاناش، ادايحان، زياتحان، قازەزحان، ءاسىم.

ونىڭ اكەسى تۇعىل جاس كۇنىندە مىرزالىققا سالىنىپ، اكەسى جامان بايدىڭ داۋلەتىن شاشىپ، اتا-اناسى دۇنيە سالىپ، اعاسى ەكەۋى بىرەر جىلدان كەيىن اش قالا جازداعاندا، اعاسى بالشىقباي ەلگە جالدانىپ كەتەدى دە، تۇعىل كوكتوعايدان قابا جەرىندەگى ناعاشىلارىنا كەتىپ، ناعاشى اتاسى وعان ەگىن سالۋدىڭ پايداسىن، ءادىسىن كورسەتەدى. تۇعىل جەر جىرتىپ، تارى تۇقىمىن سەۋىپ ءبىرىنشى جىلى 6 گەكتار جەردەن 20 اعاش استىق الىپ، ەكىنشى جىلى توسپا سالىپ، توعان قازىپ، 12 گەكتار جەرگە بيداي، تارى سالىپ 40 اعاش استىق الىپ، تاعى وسىنداي جەرگە سالعان تەمەكى جاپىراعىنان 9 مىڭ رۋبل پايدا تابادى. 60 اعاش استىقتى 60 قويعا ايىرباستاپ قوراسىنا مال سالسا، تەمەكىنى جەمەنەي وتكەلى ارقىلى زايسانداعى ورىس ساۋداگەرلەرىنە وتكىزىپ وتىرعان. جەمەنەيدە ءجۇرىپ جاكە بيمەن تانىسىپ قالادى. «مەركىتتىڭ اكەسى، كەرەيدىڭ جاكەسى» وعان ءبىر ات سىيلاپ، وزگەشە تاڭبا باسىپ «تۇعىل تاڭبا دەگەن تاڭبا وسى بولادى، يە بول» دەيدى.

ۇزاماي باسىن قۇراعان تۇعىل قابادان ساۋىرعا بارىپ بيگە سالەم بەرىپ، «ايەلىم اۋىراياق ەدى. ىشتەگى بالاعا ات قويىپ بەرىڭىز» دەيدى. سوندا جاكە بي «بالاڭ قۇداي بۇيىرسا ۇل بالا بولار، اتىن قۇسايىن قوي. ودان كەيىن تاعى ءبىر ۇلدى بولساڭ قاسەن قوي» دەيدى. قۇدىرەتشە، تۇعىلدىڭ ايەلى ۇل تاۋىپ، ونىڭ اتىن قۇسايىن قويىپ، ودان كەيىن ءبىر ۇلدى بولىپ ونىڭ اتىن قاسەن قويادى. تۇعىل ءبىراز جىلدان سوڭ ساۋدادان تۇسكەن اقشاسىن جاراتىپ، الدىنا 4500 قوي سالىپ، تۇعىل باي اتانىپ شىعا كەلەدى.

1898 -جىلى تۇعىل باي 51 جاسىندا دۇنيە سالىپ، ولەرىندە جارلى كۇنىندەگى كيىمىن بوساعاعا ءىلىپ قويىپ «اياز ءالىڭدى ءبىل، قۇمىرسقا جولىڭدى ءبىل» دەيتىن اياز بيشە، كەدەي كۇنىندەگى ءىلۋلى تۇرعان كيىمىن قوس ۇلىنا كورسەتىپ، «انانى ۇمىتپاڭدار» دەپ ادال ەڭبەكتى وسيەت ەتەدى.

قابا جەرىندەگى تۇعىل تامى، تۇعىل توعانى، تۇعىل باستاۋى سول ەڭبەكتەرىنىڭ كۋاسى.

قۇسايىن بولسا اكە داۋلەتىمەن 5~6 جىل قامسىز تىرشىلىك كەشىرىپ، ولاردى تۇگەل ساتىپ، جامبىسىن ارقالاپ، ءىنىسىن ەرتىپ وردەگى تۋىستارىنىڭ اراسىنا كوشىپ بارعان سوڭ، ءوردىڭ ءوز مالىن ءوسىرىپ بايىعان.

اۆتورى:كوكبورى مۇباراك قيزات ۇلى