حالىق قاھارمانى كەنجەباي مادەنوۆ تۋرالى نە بىلەمىز

حالىق قاھارمانىنا تۋىس بولىپ كەلەتىن، ورال قالاسىندا تۇراتىن تولىباي دالابايەۆتىڭ ءمالىم ەتكەنىندەي، كەنجەباي مادەنوۆ 1925 -جىلى 19- اقپاندا قاراتوبە اۋدانى اقتايساي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن.

1942-1943 -جىلدارى قاراتوبە اۋدانىندا مال ونىمدەرىن دايىنداۋ كەڭسەسىندە ەسەپشى بولىپ ەڭبەك جولىن باستاعان. 1943 -جىلى قىزىل ارميا قاتارىنا شاقىرىلىپ، 1946 -جىلعا دەيىن مايدان دالاسىندا ەرلىكپەن قىزمەت ەتتى.

كراسنوحولمسك جاياۋ اسكەر ۋچيليشەسىن ءتامامداپ، كىشى لەيتەنانت شەنىندە 3-ۋكراينا مايدانى قۇرامىندا شايقاستى. ول 170-اتقىشتار پولكىندە پۋلەمەتشىلەر ۆزۆودىنىڭ، كەيىن اتقىشتار ءبولىمىنىڭ كومانديرى بولدى.

1945 -جىلى 29 -ساۋىردە بەرلين وپەراتسياسى كەزىندە كەنجەباي مادەنوۆ باستاعان ۆزۆود جاۋدىڭ بەرىك بەكىنىستەرىن بۇزىپ ءوتىپ، راتۋشا (مەريا) عيماراتىنا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ باسىپ كىردى. باتىر جاۋىنگەر عيمارات توبەسىنە جەڭىس تۋىن قاداپ، تاريحي ەرلىك جاسادى.

ونىڭ بۇل ەرلىگى تۋرالى كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى، اتاقتى قولباسشى گەورگي جۋكوۆتىڭ ءوز ەستەلىكتەرىندە اتاپ وتكەنى بەلگىلى. سونداي-اق ءبىرقاتار نەمىس جازۋشىسى دا ونىڭ باتىرلىعىن ءوز ەڭبەكتەرىنە ارقاۋ ەتكەن.

كەنجەباي مادەنوۆ سوعىستان كەيىن ەلگە ورالىپ، ءبىلىم الىپ، س. م. كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن بىتىرگەن.

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ح. دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى اققالي احمەتتىڭ ناقتىلاۋىنشا، كەنجەباي مادەنوۆ 1943 -جىلدىڭ قاڭتارىندا 18 جاسقا تولماستان ءوز ەركىمەن اسكەر قاتارىنا الىنعان. الدىمەن ۋكراينا جەرىندەگى كەسكىلەسكەن شايقاستارعا قاتىسقان.

— كىشى كوماندير ك. مادەنوۆ 5-  ەكپىندى ارميانىڭ وفيتسەرلىك جاياۋ اسكەر كۋرسىن ءتامامداعان سوڭ، كىشى لەيتەنانت وفيتسەرلىك شەنىن الدى. 1944 -جىلدىڭ قاراشا ايىنان باستاپ 1- بەلارۋس مايدانى 5-ەكپىندى ارمياسىنىڭ 266-اتقىشتار ديۆيزياسى سۋۆوروۆ وردەندى 1008-اتقىشتار پولكى، 2-باتالون روتاسىنىڭ 5-اتقىشتار ۆزۆودىنا كوماندير بولدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ەڭ سۇراپىل شايقاستارى سانالاتىن دنەپردەن ءوتۋ، ياسسى- كيشينيەۆ، ۆارشاۆانى ازات ەتۋ، ۆيسلا-ودەر وپەراتسياسىنا، بەرليندى الۋ شابۋىلىنا قاتىناستى، — دەيدى تاريحشى.

بەرلين قالاسىنىڭ ءار ءۇيىن بەرىك بەكىنىسكە اينالدىرىپ العان فاشيستەر شابۋىلشىلارعا قارعا ادىم جىلجۋعا مۇرشا بەرمەي ارپالىستى، قىرعىن ۇرىستان ادام قانى سۋشا اقتى. سۇراپىل شايقاس ۇستىندە ك. مادەنوۆ باتالون كومانديرى ي. بوبىليەۆتان شاقىرتۋ الادى. كوماندير جوعارعى كوماندوۆانيەنىڭ بۇيرىعى بويىنشا «يمپەريا كەڭسەسى» راتۋشاعا جەڭىس تۋىن تىگۋ ونىڭ ۆزۆودىنا تاپسىرىلعانىن جەتكىزەدى.

تاپسىرمانىڭ قالاي ورىندالعانى تۋرالى سوعىستان كەيىنگى بەيبىت زاماندا گۆارديا كاپيتانى ك. مادەنوۆ بىلايشا ەسكە العان: «بۇيرىقتى العاننان كەيىن ۆزۆودىما كەلىپ، جاۋىنگەرلەرگە الداعى مىندەتتى ءتۇسىندىردىم، تاپسىرمانى قالاي ورىنداۋدىڭ جايىن، شابۋىل جاساۋدىڭ جوباسىن ايتتىم. بىزگە ءبىر بولىمشە كومەككە كەلەدى. راتۋشا — كوپقاباتتى قارا قوڭىر ءزاۋلىم ءۇي. راتۋشانىڭ قاقپاسىنا دەيىن بار بولعانى 40-50 مەتردەي-اق جەر. وق نوسەرىنىڭ كۇشتىلىگى سونداي - ول اسفالتتى تەسىپ وتە الماي، جوعارى شورشىپ، بۇرشاق جاۋعانداي ساتىرلاپ جاتىر. بىرنەشە سنارياد راتۋشانىڭ اۋىر قاقپالارىن بۇزىپ، قابىرعالارىن وپىرىپ جىبەردى. وسى كەزدە «العا! العا!» دەپ ەسىكتەن ىتقي جونەلدىم. مەنىڭ ىزىمشە ۆزۆودتاعى جاۋىنگەرلەر دە ءبىر- بىردەن لاپ بەردى. ۇرىستىڭ جويقىنى راتۋشانىڭ ىشىندە بولدى. … اقىرىندا «يمپەريا كەڭسەسى» جاۋدان تۇگەل تازارتىلدى دا، راتۋشانىڭ توبەسىنە ءبىز تىككەن قىزىل تۋ جەلبىرەپ تۇردى» («قازاقستان كوممۋنيسى» جۋرنالى، 6 -ماۋسىم، 1970 -جىل) .

راتۋشانى قورعاپ تۇرعاندار اتىشۋلى فاشيستىك س س- ءتىڭ تاڭداۋلى بولىمدەرى بولاتىن. سوندىقتان عيماراتتىڭ ءار قاباتىن قولما-قول ۇرىستارمەن الۋعا تۋرا كەلدى. راتۋشانىڭ توبەسىندەگى تۇعىرعا جويقىن ۇرىستاردان سوڭ، ۆزۆود كومانديرى ك. مادەنوۆ پەن كومسورگ ك. گروموۆ جەڭىس تۋىن قادادى.

وسىلايشا، سوعىستىڭ سوڭعى كۇندەرىندە بار بولعانى 20 جاستاعى لەيتەنانت كەنجەباي مادەنوۆ فاشيزم ورداسىندا جەڭىس تۋىن تىگىپ، ۇلت رۋحىن اسقاقتاتقان قاس باتىر بولدى.

— كەنجەباي مادەنوۆ سوعىستان ورالعان سوڭ، شاڭىراق كوتەرىپ، ءۇيلى- باراندى بولدى. قازيزا ۋالي قىزىمەن وتاسىپ، دۇنيەگە ءتورت ۇل، ءۇش قىز اكەلدى. راۋزا، ساۋلە اتتى ەگىز قىزدارى، ماحامبەت، يساتاي، سەرىك، تاراس (وكىنىشكە قاراي، 2003 -جىلى دۇنيەدەن وزدى) جانە مايرا ەسىمدى پەرزەنتتەرى ءوسىپ جەتىلدى. بۇگىنگى تاڭدا باتىردان تاراعان ۇرپاقتار اتىراۋ، ورال، استراحان قالالارىندا بەيبىت عۇمىر كەشىپ جاتىر، — دەدى ا. احمەت.

كەنجەباي مادەنوۆ 1950-1974 -جىلدار ارالىعىندا باتىس قازاقستان جانە گۋريەۆ وبلىستارىنداعى قاز ك س ر م ق ك ورگاندارىندا قىزمەت اتقارعان. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارداگەرى 1974 -جىلى 26 -جەلتوقساندا ومىردەن ءوتتى.

باتىردىڭ ۇلى ماحامبەت كەنجەباي ۇلى 1981 -جىلى قىزىل تۋلى قيىر شىعىس اسكەري وكرۋگىنە قاراستى ەۆرەي اۆتونوميالىق وبلىسى بابستوۆو سەلوسىندا ورنالاسقان اسكەري بولىمدە سەرجانت اتاعىمەن راديوپەلەنگاتورلىق قىزمەتتىڭ باستىعى رەتىندە بورىشىن وتەپ جۇرگەن كەزىندە قىزىق جاعدايعا تاپ بولعان. سويتسە، كورشى جاياۋ اسكەر ءبولىمىنىڭ پلاكاتىندا كورسەتىلگەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىنداعى كارتاسى اكەسى ءجۇرىپ وتكەن جورىق جولدارىمەن سايكەس كەلەدى ەكەن. كەيىن سول بولىمگە بارىپ، تاريحىمەن تانىسقاندا، سول 1008-اتقىشتار پولكى بولىپ شىعادى. سوندا اسكەري ءبولىمنىڭ شتاب باستىعى، پودپولكوۆنيك مالىحقا پولك قۇرامىندا اكەسى، قوس « قىزىل جۇلدىز»، 1- دارەجەلى وتان سوعىسى وردەندەرىنىڭ يەگەرى كەنجەباي مادەنوۆتىڭ بولعانىن ايتادى. شتابتا اكەسى تۋرالى قۇجاتتاردى كورسەتىپ، سوعىسقا قايدان شاقىرىلعانى، قاي روتادا قىزمەت ەتكەنى، ۇرىستا قانداي ەرلىكتەر كورسەتكەنى، قانداي ناگرادالار العانى تۋرالى ماعلۇمات بەرەدى. پودپولكوۆنيك «جاۋىنگەرلىك داڭق» مۇراجايىن اشۋعا دايىندىق جۇمىستارىنىڭ ءجۇرىپ جاتقانىن ايتىپ، سەرجانتتى كوماندوۆانيەمەن سويلەسىپ، ءوز بولىمىنە الدىرتۋعا جۇمىستاناتىنىن جەتكىزەدى. مىنە، بۇل ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى ەدى.

ەسكە سالا كەتەيىك، بۇدان بۇرىن حالىق قاھارمانى كەنجەباي مادەنوۆتىڭ ۇلىنا التىن جۇلدىز بەن «وتان» وردەنى تابىستالعانىن جازعان ەدىك.

اۆتورى

عايساعالي سەيتاق