شاعىن رەاكتورلاردىڭ ءداۋىرى: ا ق ش تاجىريبەسى قازاقستانعا قانشالىقتى ءتيىمدى

Kazinform اگەنتتىگىنىڭ ۆاشينگتونداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى زەرتتەدى.

ەسكى رەاكتورلاردان جاڭا تەحنولوگياعا

تاريحقا ۇڭىلسەك، ا ق ش- تا اتوم ەلەكتر ستانسيالارىندا ەنەرگيا ءوندىرۋ 1958-جىلى باستالدى. بۇگىندە ەلدىڭ 28 شتاتىنداعى 57 اتوم ەلەكتر ستانتسياسىندا 96 كوممەرتسيالىق يادرولىق رەاكتور جۇمىس ىستەيدى. اتوم ەنەرگەتيكاسى جالپى ەلەكتر ءوندىرىسىنىڭ 18,2 پايىزىن نەمەسە شامامەن 98 گۆت قۋاتتى قامتاماسىز ەتىپ، تابيعي گازدان كەيىنگى ەكىنشى ءىرى ەنەرگيا كوزى سانالادى.

الايدا بۇگىندە سالا جاڭا سىن- قاتەرلەرگە تاپ بولىپ وتىر. ەلدەگى رەاكتورلاردىڭ ورتاشا پايدالانۋ مەرزىمى 44 -جىلعا جەتكەن. ال قولدانىستاعى اتوم ەلەكتر ستانتسيالارىنىڭ باسىم بولىگى 1970-1990-جىلدارى سالىنعان. وسىعان بايلانىستى ەل اتوم ەنەرگەتيكاسىن جاڭعىرتۋعا كىرىسكەنىمەن، بۇل پروتسەسس باياۋ ءجۇرىپ جاتىر.

سوڭعى بىرنەشە ونجىلدىقتا ەلدە نەبارى ەكى جاڭا رەاكتور - دجوردجيا شتاتىنداعى Vogtle ا ە س- ءىنىڭ 3 جانە 4-ەنەرگوبلوكتارى عانا ىسكە قوسىلدى. قۇرىلىسى 2024-جىلى اياقتالعان جوبا بىرنەشە جىلعا كەشىگىپ، باستاپقى سمەتادان الدەقايدا قىمباتقا تۇسكەنى تاعى بار.

سونىمەن قاتار ەسكىرگەن قۋاتتار كەزەڭ- كەزەڭىمەن ىستەن شىعارىلۋدا. ا ق ش- تىڭ يادرولىق رەتتەۋ كوميسسياسىنىڭ مالىمەتىنشە، قازىرگى تاڭدا 15 الاڭداعى 19 كوممەرتسيالىق رەاكتور جابىلۋدىڭ الدىندا تۇر.

سوعان قاراماستان، ۆاشينگتون اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋدى كوزدەيدى. بيىل 23-ماۋسىمدا ا ق ش ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى Westinghouse كومپانياسىنىڭ AP1000 رەاكتورلارىن سالۋعا ارنالعان بەس جوبانى قولدايتىنىن جاريالادى. بۇل جوبالار 2030-جىلعا دەيىن ەلدە 10 جاڭا اتوم رەاكتورىن ىسكە قوسۋدى ماقسات ەتەدى.

دەگەنمەن ا ق ش- تىڭ باستى باسىمدىعى ءداستۇرلى ءىرى اتوم ەلەكتر ستانتسيالارىن سالۋدا ەمەس. ەل قۇرىلىس مەرزىمى قىسقا، قۇنى تومەن ءارى يكەمدىلىگى جوعارى شاعىن مودۋلدىك رەاكتورلاردى (SMR) دامىتۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىر. ءدال وسى تەحنولوگيا اقش اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ كەلەسى دامۋ كەزەڭىنىڭ نەگىزىنە اينالماق.

SMR – ا ق ش- تىڭ ەنەرگەتيكالىق تاڭداۋى

ا ق ش- تىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى بۇگىندە بىرنەشە كۇردەلى ماسەلەمەن بەتپە- بەت كەلىپ وتىر. ەڭ الدىمەن، ءداستۇرلى اتوم ەلەكتر ستانتسيالارىن سالۋ وراسان زور قارجى مەن ۇزاق ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. جوبالار كوبىنە باستاپقى سمەتادان اسىپ، قۇرىلىسقا رۇقسات الۋ مەن ليتسەنزيالاۋ راسىمدەرى جىلدارعا سوزىلادى.

ماسەلەن، جاڭا رەاكتورلاردىڭ قۇرىلىسىنا رۇقساتتى ا ق ش- تىڭ يادرولىق رەتتەۋ كوميسسياسى (NRC) بەرەدى. ءوتىنىمدى قاراۋ بەس جىلعا دەيىن جالعاسسا، ستانتسيانىڭ قۇرىلىسىنا تاعى بەس جىل نەمەسە ودان دا كوپ ۋاقىت قاجەت. سونىڭ سالدارىنان ونداعان جىل ىشىندە ەلدە جاڭا يادرولىق قۋاتتار وتە از كولەمدە عانا ىسكە قوسىلدى.

بۇل جاعداي ا ق ش اكىمشىلىگىنىڭ العا قويعان ماقساتىمەن ۇيلەسپەيدى. دونالد ترامپتىڭ اكىمشىلىگى 2050-جىلعا قاراي ەلدەگى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ جالپى قۋاتىن ءتورت ەسە ارتتىرىپ، 400 گ ۆ ت- قا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. مۇنداي اۋقىمدى مىندەتتى تەك ءداستۇرلى ءىرى اتوم ەلەكتر ستانسيالارى ارقىلى ورىنداۋ قيىن.

سوندىقتان اقش شاعىن مودۋلدىك رەاكتورلارعا (SMR) ەرەكشە نازار اۋدارا باستادى. ءداستۇرلى رەاكتورلاردىڭ قۋاتى ادەتتە 550-1500 م ۆ ت ارالىعىندا بولسا، SMR رەاكتورلارىنىڭ قۋاتى 300 م ۆ ت- تان اسپايدى. ال ميكرورەاكتورلاردىڭ قۋاتى 20 م ۆ ت- قا دەيىن جەتەدى.

SMR تەحنولوگياسى مودۋلدىك قاعيداتقا نەگىزدەلگەن. تارقاتا ايتساق، رەاكتوردىڭ نەگىزگى بولىكتەرى زاۋىتتا دايىندالىپ، قۇرىلىس الاڭىنا دايىن كۇيىندە جەتكىزىلەدى. سونىڭ ارقاسىندا قۇرىلىس مەرزىمى قىسقارىپ، شىعىن مەن جوبالىق تاۋەكەلدەر ازايادى. سونىمەن قاتار مۇنداي رەاكتورلاردى ءارتۇرلى وڭىرلەردە ورنالاستىرۋ الدەقايدا وڭاي.

مۇنداي تەحنولوگياعا قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتۋىنا تاعى ءبىر سەبەپ - ەلەكتر ەنەرگياسىنا سۇرانىستىڭ ءوسۋى. اقش ۇكىمەتىنىڭ مالىمەتىنشە، 2024 -جىلى دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىقتارى ەلدەگى وندىرىلگەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 4-5 پايىزىن تۇتىنعان. ال 2028-جىلعا قاراي كورسەتكىش شامامەن ءۇش ەسەگە ۇلعايۋى مۇمكىن.

ساراپشىلاردىڭ بولجامىنشا، الداعى ون جىلدا اقش- تا ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ شامامەن 20 پايىزعا ارتادى. ءوسىمنىڭ نەگىزگى درايۆەرى - جاساندى ينتەللەكت پەن سيفرلىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا قىزمەت كورسەتەتىن دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىقتارىنىڭ كوبەيۋى.

تەحنولوگيانىڭ قانداي تۇرلەرى بار؟

قازىرگى ۋاقىتتا ا ق ش- تا شاعىن مودۋلدىك رەاكتورلاردىڭ (SMR) بىرنەشە تەحنولوگيالىق باعىتى قاتار دامىپ كەلەدى. ولار ءبىر-بىرىنەن سالقىنداتۋ تاسىلىمەن، قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىگىمەن جانە قولدانىلۋ سالاسىمەن ەرەكشەلەنەدى.

ەڭ كەڭ تارالعانى - سۋمەن سالقىنداتىلاتىن رەاكتورلار. بۇل - ءداستۇرلى اتوم رەاكتورلارىنىڭ ىقشامدالعان نۇسقاسى. ولار ءىرى اتوم ەلەكتر ستانسيالارىندا قولدانىلىپ جۇرگەن، تيىمدىلىگى دالەلدەنگەن تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن.

ال جوعارى تەمپەراتۋرالى گازبەن سالقىنداتىلاتىن رەاكتورلاردا (HTGR) نەيترونداردى باياۋلاتقىش رەتىندە گرافيت، ال جىلۋتاسىمالداعىش رەتىندە گەليي پايدالانىلادى. جۇمىس تەمپەراتۋراسىنىڭ جوعارى بولۋى مۇنداي رەاكتورلاردى ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە عانا ەمەس، سۋتەگى ءوندىرىسى سەكىلدى ەنەرگيانى كوپ قاجەت ەتەتىن ونەركاسىپتىك پروتسەستەردە دە قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

بۇدان بولەك، بالقىتىلعان تۇزدى رەاكتورلار (MSR) دا قارقىندى دامىپ كەلەدى. ولار جوعارى تەمپەراتۋرادا جۇمىس ىستەپ، ءبىر مەزگىلدە ەلەكتر ەنەرگياسى مەن ونەركاسىپكە قاجەتتى جىلۋ ەنەرگياسىن وندىرە الادى.

تاعى ءبىر پەرسپەكتيۆالى باعىت - ناتريمەن سالقىنداتىلاتىن رەاكتورلار (SCR). بۇل تەحنولوگيادا سۋ ورنىنا سۇيىق ناتريي قولدانىلادى. سونىڭ ناتيجەسىندە رەاكتوردىڭ تيىمدىلىگى ارتىپ، يادرولىق وتىن بارىنشا تولىق پايدالانىلادى.

وسىلايشا، ا ق ش ءارتۇرلى تەحنولوگيالىق شەشىمدەردى قاتار دامىتا وتىرىپ، شاعىن مودۋلدىك رەاكتورلاردى ەنەرگەتيكامەن قاتار ونەركاسىپ، سۋتەگى ءوندىرىسى جانە باسقا دا سالالاردا ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن امبەباپ پلاتفورما رەتىندە قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى.

مەملەكەتتىك قولداۋ

ا ق ش- تا شاعىن مودۋلدىك رەاكتورلاردى (SMR) دامىتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. سوڭعى جىلدارى فەدەرالدىق بيلىك سالاعا قوماقتى قارجى ءبولىپ، جاڭا تەحنولوگيالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋدى جەدەلدەتۋگە كۇش سالىپ كەلەدى.

سونىڭ ءبىر دالەلى - 2025-جىلعى ناۋرىزدا ا ق ش ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ (DOE) SMR جوبالارىن قولداۋعا 900 ميلليون دوللار بولەتىنىن جاريالاۋى. قارجى جاڭا رەاكتورلىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋعا، ولاردى كوممەرتسيالىق سەكتوردا جانە قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ نىساندارىندا پايدالانۋعا باعىتتالعان. باعدارلاماعا Aalo Atomics ،Antares Nuclear ،Deep Fission ،Last Energy ،Oklo سەكىلدى جەتەكشى امەريكالىق كومپانيالار قاتىسىپ جاتىر.

اسىرەسە، SMR تەحنولوگياسىن اسكەري ينفراقۇرىلىمدا قولدانۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە. وسى ماقساتتا وتكەن جىلى ا ق ش قورعانىس مينيسترلىگى Janus باعدارلاماسىن ىسكە قوستى. جوبا اياسىندا توعىز اسكەري بازانى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتەتىن تاسىمالداناتىن ميكرورەاكتورلار جەلىسىن قۇرۋ جوسپارلانعان. ول اسكەري نىسانداردىڭ ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىگىن ارتتىرادى.

سونىمەن قاتار ا ق ش اسكەري-اۋە كۇشتەرى دە ءوز باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا. ونىڭ اياسىندا الياسكا شتاتىنداعى ەيەلسون اسكەري-اۋە بازاسىندا ەلدەگى العاشقى يادرولىق ميكرورەاكتور ىسكە قوسىلماق. جوبانى Oklo كومپانياسى جۇزەگە اسىرادى. كومپانيا قۋاتى 1-5 م ۆ ت بولاتىن، ناترييمەن سالقىنداتىلاتىن Aurora رەاكتورىن ازىرلەپ جاتىر. ونى پايدالانۋعا بەرۋ 2027-جىلعا جوسپارلانعان.

ا ق ش تاجىريبەسى قازاقستانعا نە بەرەدى؟

قازاقستان دا شاعىن مودۋلدىك رەاكتورلاردى (SMR) دامىتۋعا باعىتتالعان حالىقارالىق باستامالارعا بەلسەندى قاتىسىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى – ا ق ش- تىڭ FIRST (Foundational Infrastructure for Responsible Use of Small Modular Reactor Technology) باعدارلاماسى. ا ق ش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىنىڭ قارۋسىزدانۋ جانە تاراتپاۋ بيۋروسىنىڭ قاۋىپسىزدىككە جاردەم باعدارلامالارى جونىندەگى مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ ورىنباسارىنىڭ كومەكشىسى شونا ۋيلسوننىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان وسى باعدارلاماعا قاتىساتىن 50 ەلدىڭ ءبىرى. باعدارلاما سەرىكتەس مەملەكەتتەرگە SMR تەحنولوگيالارىن قاۋىپسىز ەنگىزۋگە قولداۋ كورسەتۋدى كوزدەيدى.

ۆاشينگتوندا وتكەن Trans-Caspian Forum 2026 فورۋمىندا شونا ۋيلسون قازاقستاننىڭ بۇل باعىتتاعى ماڭىزدى سەرىكتەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

- قازاقستان FIRST باعدارلاماسىنا ءتورت جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى قاتىسىپ كەلەدى. ءبىز تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ازىرلەۋدى، سونداي- اق الماتىدا SMR ديسپەتچەرلىك قىزمەتىنىڭ وقۋ ترەناجەرىن ورنالاستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ول بولاشاقتا سالا ماماندارىن دايارلايتىن وقۋ ورتالىعىنا اينالادى، - دەدى ول.

ال New Lines Institute for Strategy and Policy ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى دجاستين بەرك SMR تەحنولوگيالارى قازاقستان ءۇشىن بىرنەشە باعىتتا ءتيىمدى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.

ەڭ الدىمەن، بۇل - سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، شاعىن مودۋلدىك رەاكتورلار ءىرى اتوم ەلەكتر ستانسيالارىنا قاراعاندا سالقىنداتۋعا الدەقايدا از سۋ پايدالانادى، ال كەيبىر جاڭا ۇلگىلەرى مۇلدە سۋدى قاجەت ەتپەيدى. بۇل - قازاقستان ءۇشىن باستى ارتىقشىلىق.

- الداعى بىرنەشە جىلدا سۋ پايدالانبايتىن SMR تەحنولوگيالارى كەڭىنەن قولدانىلا باستايدى دەپ ويلايمىن، - دەدى دجاستين بەرك.

ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، SMR سيفرلىق ەكونوميكانى دامىتۋعا دا سەرپىن بەرە الادى. مىسالى، ولار Nvidia مەن Firebird كومپانيالارى قازاقستان ۇكىمەتىمەن بىرلەسىپ پاۆلودار وبلىسىندا سالۋدى جوسپارلاپ وتىرعان دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىقتارىن ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋگە قولايلى. جوباعا شامامەن 125 مۆت قۋات قاجەت بولسا، ءبىر SMR رەاكتورى 300 م ۆ ت- قا دەيىن ەلەكتر وندىرە الادى. سونىمەن قاتار مۇنداي رەاكتورلاردى جىلدام سالۋعا، قاجەت بولعان جاعدايدا قۋاتىن كەزەڭ- كەزەڭىمەن ارتتىرۋعا بولادى.

دجاستين بەركتىڭ ايتۋىنشا، ءبىر نەمەسە ەكى ءىرى دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىعىن ءبىر عانا شاعىن مودۋلدىك رەاكتور ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتە الادى. بۇل ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋشىعا جاقىن جەردە وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرىپ، ۇلتتىق ەلەكتر جەلىسىنە تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتادى.

SMR تەحنولوگياسىنىڭ تاعى ءبىر ەركشەلىگى - كليماتتىق ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە ىقپال ەتۋى. بۇگىندە قازاقستانداعى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باسىم بولىگى كومىر ستانتسيالارىندا وندىرىلەدى. سوندىقتان شاعىن مودۋلدىك رەاكتورلاردى پايدالانۋ كومىرگە تاۋەلدىلىكتى بىرتىندەپ ازايتىپ، ەنەرگەتيكانى ەكولوگيالىق تۇرعىدان جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى يادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق ەكى تاراپقا دا ءتيىمدى.

- قازاقستان يادرولىق ەنەرگەتيكاداعى ارىپتەستەرىن ءارتاراپتاندىرۋعا مۇددەلى. ال ا ق ش ستراتەگيالىق ماڭىزدى پايدالى قازبالارمەن قاتار، يادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر، - دەدى دجاستين بەرك.

جالپى، ا ق ش تاجىريبەسى شاعىن مودۋلدىك رەاكتورلاردىڭ ۇلتتىق ەلەكتر جەلىسى ءۇشىن عانا ەمەس، شالعاي ەلدى مەكەندەردى، ءوندىرىس ورىندارىن، دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىقتارى مەن باسقا دا ستراتەگيالىق نىسانداردى تۇراقتى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءتيىمدى شەشىمى ەكەنىن كورسەتتى. قازاقستان ءۇشىن دە بۇل تەحنولوگيا ءوسىپ كەلە جاتقان ەلەكتر ەنەرگياسىنا سۇرانىستى قامتاماسىز ەتۋگە، سيفرلىق ەكونوميكانى دامىتۋعا جانە كومىرتەگى شىعارىندىلارىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالۋى مۇمكىن.