ءيت - جەتى قازىنانىڭ ءبىرى، ءبىراق ونى باتىستاعىداي تورگە وزدىرمايىق

قازاق مادەنيەتىندە ءيت - ادامنىڭ كومەكشىسى، ءۇيدىڭ، مال- مۇلىكتىڭ قورعاۋشىسى، شارۋاشىلىق ءومىردىڭ سەرىگى بولعان.

11-ساۋىردە اتالىپ وتكەن حالىقارالىق ءۇي جانۋارلارى كۇنىنە بايلانىستى Aikyn.kz قوعامنىڭ سەرىكتەس جانۋارلارعا دەگەن ۇستانىمدارىمەن بولىسەدى.

قازاق قوعامى دا سوڭعى جىلدارى ءۇي جانۋارلارىن قورعاۋ جونىندەگى جاھاندىق ۇدەرىسكە قوسىلىپ كەلەدى. ءبىراق بىزدە ءبىر ماڭىزدى ەرەكشەلىك - جانۋارلارعا قاتىستى ءوزىمىزدىڭ ءداستۇرلى تانىمىمىز بار. سوندىقتان قازاق ەلىندەگى ءۇي جانۋارلارىن قورعاۋ مودەلى تەك حالىقارالىق تاجىريبەگە عانا ەمەس، جانۋاردىڭ ادام ومىرىندەگى ورنى تۋرالى ۇلتتىق تۇسىنىككە دە سۇيەنۋى ءتيىس.

كوپتەگەن ەلدەردە يتتەر مەن مىسىقتاردى قورعاۋ تەك جاناشىرلىق پەن اياۋشىلىق ماسەلەسى عانا ەمەس. بۇل - زاڭنىڭ، ءتارتىپتىڭ جانە جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ماسەلەسى.

بۇرىن «جانۋارعا زيان كەلتىرمە» دەگەن قاعيدامەن شەكتەلسەك، ءقازىر بۇل ۇستانىم الدەقايدا كەڭەيگەن. ەندى مەملەكەتتەر جانۋاردىڭ يەسىنە ۇرماۋ نەمەسە تاستاپ كەتپەۋدەن بولەك ونى كۇتۋ، ەمدەۋ، قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە كوبەيۋىن باقىلاۋ سياقتى مىندەتتەر قويۋدا.

تاعى ءبىر بولەك ماسەلە - قاڭعىباس جانۋارلار. حالىقارالىق تاجىريبە بۇل پروبلەمانى تەك اۋلاۋمەن نەمەسە قاتاڭ شارالارمەن شەشۋگە بولمايتىنىن كورسەتىپ وتىر. بۇل جەردە جۇيەلى جۇمىس كەرەك: تىركەۋ، ستەريليزاتسيا، ەكپە جاساۋ، پاناجايلاردىڭ جۇمىسى، حالىقتى اعارتۋ جانە يەلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى. سوندىقتان كوپتەگەن ەلدەردە يتتەر مەن مىسىقتاردى قورعاۋ الدەقاشان وركەنيەتتى قالالىق ساياساتتىڭ ءبىر بولىگىنە اينالعان.

حالىقارالىق دەڭگەيدە جانۋارلاردى قورعاۋ تاقىرىبىن مەملەكەتارالىق قۇرىلىمدار دا، قوعامدىق ۇيىمدار دا ۇدايى كوتەرىپ كەلەدى. ولاردىڭ ىشىندە ەڭ تانىمالىسى - WOAH (World Organisation for Animal Health).

WOAH - بۇل دۇنيەجۇزىلىك جانۋارلار دەنساۋلىعى ۇيىمى. 1924 -جىلى قۇرىلعان ۇيىم جانۋارلار دەنساۋلىعى مەن ءال-اۋقاتى سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن ۇكىمەتارالىق حالىقارالىق ۇيىم.

ال ءۇي جانۋارلارىن قورعاۋدا كوپتەگەن ەلدەر زاڭدار، كودەكستەر جانە جانۋارلاردى ۇستاۋدىڭ ارنايى ەرەجەلەرىن قابىلداعان. ءار مەملەكەتتىڭ ءوز مودەلى بار. 

گەرمانيا، ۇلى بريتانيا، شۆەيتساريا، اۋستريا جانە نيدەرلاند سەكىلدى ەلدەردە جانۋارلاردى قورعاۋ تۋرالى جالپى زاڭ بار. وعان قوسا ناقتى يتتەرگە، مىسىقتارعا نەمەسە ءۇي جانۋارلارىنا قاتىستى بولەك ەرەجەلەر ەنگىزىلگەن. ا ق ش پەن اۋستراليا باسقا مودەلدى تاڭداعان. بۇل ەكى ەلدە كوپتەگەن ەرەجەلەر تەك مەملەكەت دەڭگەيىندە عانا ەمەس، شتاتتار، اۋماقتار جانە مۋنيتسيپاليتەتتەر دەڭگەيىندە دە قابىلدانادى.

ءبىراق جۇيە قانداي بولسا دا، نەگىزگى قورىتىندى بىرەۋ - جانۋارلاردى ءتيىمدى قورعاۋ تەك تىيىمداردان ەمەس، جانۋاردىڭ يەسىنىڭ ناقتى مىندەتتەرىنەن باستالادى.

مىنە، ەڭ ماڭىزدى ماسەلە وسى جەردەن باستالادى. قازاق ەلىنىڭ باتىستىق مودەلدى سول كۇيىندە كوشىرىپ، ەش وزگەرىسسىز قابىلداۋى دۇرىس ەمەس. ونىڭ سەبەبى قاراپايىم - قازاق حالقىنىڭ ادام مەن ءيت اراسىنداعى قارىم-قاتىناس مادەنيەتى تاريحي تۇرعىدان مۇلدەم باسقاشا قالىپتاسقان.

باتىس داستۇرىندە ءيت نەمەسە مىسىق كوبىنە ەڭ الدىمەن ءۇي ىشىندە بىرگە تۇراتىن، وتباسىنىڭ ەموتسيونالدىق تۇرعىدان جاقىن مۇشەسى سانالاتىن ءۇي جانۋارى رەتىندە قابىلدانادى. ال قازاق مادەنيەتىندە تۇسىنىك وزگەشە. ءيت - ادامنىڭ كومەكشىسى، ءۇيدىڭ، مال-مۇلىكتىڭ قورعاۋشىسى، شارۋاشىلىق ءومىردىڭ سەرىگى بولدى. ونى جاي عانا «سۇيكىمدى» بولعانى ءۇشىن ەمەس، ادال، پايدالى جانە قاجەت بولعانى ءۇشىن باعالادى.

قازاقتار، ادەتتە، ءيت پەن مىسىقتى ءۇيدىڭ ىشىندە بۇگىنگى كەيبىر باتىس ەلدەرىندەگىدەي وزىنە جاقىن جەردە ۇستامايدى. 

ءبىراق بۇدان دالا مادەنيەتىندە ءيتتىڭ مارتەبەسى تومەن بولدى دەگەن قورىتىندى شىقپايدى. كەرىسىنشە. قازاق دۇنيەتانىمىندا ءيت «جەتى قازىنانىڭ» ءبىرى سانالدى. مۇنىڭ ءوزى كوپ نارسەنى اڭعارتادى. ءيت ادام ءۇشىن قۇندىلىق، سەنىمدى سەرىك رەتىندە قابىلداندى. ياعني، قازاقي ءداستۇر جانۋارعا نەمقۇرايدى قاراۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى.

قازاقى جانە باتىستىق ۇستانىمنىڭ ايىرماسى نەدە؟ ايىرماشىلىق ءبىر ۇستانىم ادامگەرشىلىكتى، ال ەكىنشىسى ىزگىلىكسىز دەگەندە ەمەس. ايىرماشىلىق - اكتسەنتتە (ەكپىندە).

باتىستىق مودەل كوبىنە ەموتسيالىق جاقىندىق يدەياسىنىڭ اينالاسىندا قۇرىلادى. وندا ءۇي جانۋارى - وتباسىنىڭ مۇشەسى سياقتى. ال قازاق ءداستۇرى تاريحي تۇرعىدان ءوزارا پايدا، ادالدىق، كۇزەت جانە جاۋاپكەرشىلىك يدەياسىنا سۇيەندى.

سوندىقتان قازاق قوعامىنا بوتەن فورمانى وزگەرىسسىز كوشىرىپ الىپ، باتىستىق ترەندكە ىلەسۋ ەمەس، ءوز قۇندىلىعى مەن لوگيكاسىن ساقتاۋ ماڭىزدى. بىزگە ءيت مىندەتتى تۇردە ءۇيدىڭ ىشىندە تۇرۋى، ديۆاندا ۇيىقتاۋى جانە اداممەن بىردەي قابىلدانۋى كەرەك دەگەن باتىستىق تۇسىنىكتى تولىق كوشىرۋ شارت ەمەس. ءبىراق بىزگە باسقا نارسەنى - ءيتتىڭ يەسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن، قاتىگەزدىككە جول بەرمەۋدى، دەنساۋلىعىنا قامقور بولۋدى جانە قاڭعىباستىق ماسەلەسىن ىزگىلىك جولىمەن شەشۋدى ۇيرەنۋ قاجەت. قازاق ەلىنە وزگەنىڭ دايىن سحەماسى ەمەس، ءوزىنىڭ زاماناۋي مودەلى قاجەت. ول مىڭجىلدار بويى قالىپتاسقان حالىقتىڭ داستۇرىنە، زاماناۋي قۇقىققا، ىزگىلىك پەن قوعامدىق قاۋىپسىزدىك اراسىنداعى تەپە-تەڭدىككە سۇيەنۋى كەرەك.

جانۋارلاردى قورعاۋ ادامداردىڭ مۇددەسىنە قارسى قويىلماۋى ءتيىس. كەرىسىنشە، ساۋاتتى جۇيە قوعامدى ءقاۋىپسىز جانە جاۋاپتى جاسايدى.

جانۋارلارعا دەگەن كوزقاراس - بولماشى نەمەسە ەكىنشى قاتارداعى ماسەلە ەمەس. بۇل - قوعامنىڭ ادامگەرشىلىك ولشەمىنىڭ ينديكاتورى.

مەملەكەتتىڭ، قالانىڭ جانە ادامنىڭ وزىنە تولىقتاي تاۋەلدى تىرشىلىك يەسىنە قالاي قارايتىنى قۇقىقتىق مادەنيەتتىڭ، قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جانە ادامگەرشىلىك كەمەلدىكتىڭ دەڭگەيىن كورسەتەدى. وسى تۇرعىدان العاندا، يتتەر مەن مىسىقتاردى قورعاۋ ماسەلەسى قازاق ەلىنىڭ - زاماناۋي، ىزگىلىككە تولى جانە ءوز ءداستۇرىن قادىرلەيتىن ەل رەتىندە قالىپتاستىرۋمەن تىكەلەي بايلانىستى.