ءىلياس وماروۆ. ءسوز قادىرى

... 1929 -جىل ەدى. قوستاناي قالاسىنداعى قازىرگى ىبىراي التىنسارين اتىنداعى مەكتەپتە ورنالاسقان قازاق كوممۋناسى دەپ اتالعان وقۋ ورنىندا شاكىرتپىن. جازدا اراقاراعايدا تۇراتىن ناعاشىلارىما كەلىپ دەمالدىم. ناعاشىلارىمنىڭ ەلى قالىڭ قاراعاي ىشىندە ەكەن. ءبىر كۇنى كىتاپ وقۋعا اۋەستىگىمدى بىلەتىن ناعاشىم كوپەش قاريا:

- جيەن شىراق، مىنا ناعاشىلارىڭا ءبىر كىتابىڭدى وقىشى. تىڭداپ كوڭىل كوتەرسىن، - دەدى.

قولىمدا مۇحاڭنىڭ «قاراش-قاراشى». بىرنەشە بەتىن وقىعاسىن توڭىرەگىمدەگىلەرگە كوز جۇگىرتتىم. ءبارى دە ىقىلاس كويىپ تىڭداپ وتىر. ىشىندە ساۋاتىن اشقان بىرەۋى جوق، سوندا دا كىتاپتىڭ ءاربىر ءسوزىن قالت جىبەرمەيدى، سىلتىدەي تىنىپ قالىپتى.

بىرەۋ كوكىرەگىنە مايداي جاعىپ بارا جاتقان سۇلۋ سوزگە ريزا بوپ وتىرعانىن جاسىرا الماي:

- بارەكەلدى، مىناۋىڭ ءبىر قىزىق جاي ەكەن، مۇدىرمە، سىدىرتا بەر، -دەدى.

باقتىعۇل ەسىمدى كەيىپكەردىڭ بوراندى كۇنى اداسىپ كەتكەن قاپالى كۇيىن ەستىگەندە:

- شىركىننىڭ ەرىن قاراشى، مايىسپاۋىن! - دەپ قويادى. باقتىعۇل جىلقى شاۋىپ، قارسىلاسقان كىسىنى سويىلعا جىعىپ كەتكەندە:

- مىناۋىڭ ۇرى بولماسىن، دەگەندەرگە:

- جوق، ۇرىنىڭ ءىسى ەمەس، كەكتىڭ ءىسى، ءىنىسىنىڭ تۇبىنە جەتكەن سوڭ، امالى قانشا، اشىنباي! - دەپ ەكىنشى بىرەۋلەرى ارا تۇسە كەتتى. قاي-قايسىسى دا كىتاپ سوزىنەن وزدەرىنە ابدەن تانىس ءىس پەن قىلىقتى، مىنەز بەن قۇلىقتى ايتقىزباي تانىپ، قۇنىعا تىڭدايدى.

بۇرىن وقىعان شىعارمامدى وقيعاسىنا قاراپ باعالاۋشى ەدىم. بۇل جولى جازۋشىنىڭ ءار سوزىنە ەرەسەن ءمان بەرىپ، ءار بوياۋىن، اۋەزىن قۇددى ءبىر كۇي تىڭداعانداي سۇعىنا، سۋساي تىڭداپ وتىرعان قاسىمداعى كىسىلەرگە قايران قالدىم.

... مۇحاڭمەن جۇزبە-ءجۇز جولىعۋ قۋانىشى 1940 -جىلدان كەيىن تۋدى. كوبىرەك ەسىمدە قالعان ءسات - 1944 -جىل. ويتكەنى، سول جىلى رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسى وتكىزىلىپ، ونى ۇيىمداستىراتىن كوميسسياعا مەن دە مۇشە بولدىم.

ايتىس ءۇش كۇنگە سوزىلدى. مۇحاڭ بولسا: ماڭدايى جارقىراپ بلوكنوتىن تاستاماي، ۇنەمى ءبىر نارسەلەردى ءتۇرتىپ الۋمەن بولدى. ءار اقىن ءسوزىن زور زەيىنمەن تىنداپ، قوشامەتشىل كوبىكتەۋ ءسوزدى قاباعىمەن تىيىپ تاستاڭقىراپ وتىردى. اسىل ءسوزدى قۇلاعى شالسا، جادىراپ، جاساپ قالادى. ءبىر ۇزىلىستە، تۇستەپ انىق كورۋ نيەتىمەن قاسىنا كەلدىم دە:

- مۇحا، اقىندار ءسوزىن سارالاۋ ويىنداسىز عوي دەيمىن، قالامىڭىز تۇسپەيدى، - دەدىم.

- جاڭا ءسوزدى، تەڭەۋلەردى تەرەم. بۇلاردىڭ ءارقايسىسىن ءبىر-ءبىر جاپىراق قاعازبەن نوقتالاپ، تىلدەرىن بايلاپ قويدىق قوي، ەرىكتەرىنە جىبەرسەك، ءسوزدىڭ نە شۇرايلىسىن ەستىر ەدىك، - دەپ وكىنىش ءبىلدىردى. وسى پىكىرىن كەيىنىرەك جانە ءبىر ەسىنە سالعانىمدا:

ءبالى، ءسوز شىركىنگە شەكارا بولۋشى ما ەدى، تەرە بىلسەڭ بايسىڭ، تەرمەسەڭ، ىزدەمەسەڭ، ەستىمەسەڭ ءسوز ەكەش سوزگە دە جارىمايسىڭ. ءسوز دەگەنىمىز جازۋشىنىڭ ازىعى عوي، - دەپ ماساتتانا سويلەدى. ۋاقىتىڭ بولسا مەنى شىعارىپ سال، جاقىن جەردە كالينين كوشەسىندە تۇرا مىن.

بىرگە كەلە جاتىپ، مۇحاننىڭ وتكەن جولى ايتىستا ءسوز اڭدىپ وتىرعان قالپىن ەسكە ءتۇسىردىم.

- ءبالى، سەن ونى ءالى ۇمىتپاعان ەكەنسىڭ عوي. ءجۇر، ۇيگە كىرىپ سويلەسەيىك، - دەپ مۇحاڭ مەنى ۇيگە الىپ كىردى. ۇيگە كەلگەسىن، اۋەلى پاتەرىن (كالينين كوشەسىندە 1938-1951 ج. ارالىعىندا تۇرعان ءۇي) جوندەپ بەرمەي جاتقان قالالىق ۇيىمدارعا وكپەسىن ايتىپ الدى دا، سوسىن ءسوز تۋرالى ۇزىلگەن اڭگىمەنى قايتا جالعاستىرىپ اكەتتى.

مۇحاڭا ءتان قاسيەت - ءبىر نارسەنى باستاسا، ونى جەرىنە جەتكىزبەي تىنبايتىن. وسىنشا نۇرلى ءسوزدى، سونشا ءنارلى تەڭەۋدى قايدان تابا بەرەدى ەكەن دەپ تاڭداناسىڭ. مۇحاڭنىڭ سونداعى ايتقاندارىن تەپ-تەگىس جادىڭا ساقتاپ قالۋ قيىن. دەگەنمەن، سول جولعى ءماسليحاتىمىزدىڭ دەنى ءالى كۇنگە ويىمنان كەتكەن جوق.

- سەن ءسوزدىڭ دەرتىن قايتا-قايتا ەسىمە سالا بەردىڭ-اۋ. ءبىراق، كوڭىلىڭە كەلمەسىن، سەندەر ونىڭ قادىر-قاسيەتىن جەتە تۇسىنە بەرمەيسىڭدەر، - دەپ ءبىر قويدى دا، كىدىرمەي ويىن جالعاستىرا بەردى. ءسوز شىركىن دە ادام سەكىلدى عوي. ونىڭ دا الا-قۇلاسى كوپ. ورناتقان جەرىڭە قورعاسىنداي قۇيىلا قالاتىن ورنىقتى ءسوز بار دا، قۋرايدىڭ باسىندا قىت-قىلت ەتىپ ۇشىپ كەتكەلى تۇرعان تورعايداي ۇشقالاق ءسوز بار. ءسىزدىڭ جاقتا ارباعا ەكى اتتى پارلاپ جەكپەۋشى مە ەدى. سوندا جەلىستى، كۇشتى اتتى تۇپكە سالادى دا، ال باسىن ساداقشا ءيىپ، ءساندى قىرىنداپ وتىراتىن سۇلۋ جىلقىنى قاسىنا جەگەدى. ءسوزدىڭ دە سونداي جۇك تارتقىش تۇپتەگىسى مەن قيعاشتاپ سۇلۋ جۇرەتىن ماڭايلاماسى بولادى. حالىق سونى ءبىلىپ، ءسوز ەكەش ءسوزدى دە «وداعاي ءسوز، سۇيكىمدى ءسوز، سايقال ءسوز، سالقىن ءسوز، جىلى ءسوز» دەپ ءتۇر-تۇسكە ءبولىپ ءجۇر عوي. ءبىز جازۋشى بولعاندىقتان وسىنىڭ بارلىعىن ءبىلۋىمىز كەرەك. سولاي ءمانى مەن ارىنە، اۋەنى مەن مۇسىنىنە قاراپ ەلەكتەن وتكىزىپ، سۇرىپتاپ الماساق، جازعان شىعارمالارىمىز الدەبىردەمەگە ۇقساپ كەتەر ەدى. حالىق اراسىندا نەبىر جاڭا ءسوز، جاڭا ۇعىمدار تۋىپ جاتادى، بۇل تابيعي پروتسەسس. سولاردىڭ شالا تۋعاندارى ءولىپ، مەزگىلىن ءبىلىپ تۋعان ومىرشەڭدەرى قاناتتانىپ، قاجەتكە اسادى. قۇدايعا شۇكىر، سوزدىك قورى جاعىنان قازاق ءتىلى ەشكىمنەن كەم دە، كەدەي دە ەمەس، ادەبيەتىمىزدىڭ قاۋلاپ ءوسۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا جاتقان سياقتى.

اڭگىمەگە تاڭ قالعانىم سونشا:

- مۇحا، بۇل مەنىڭ ويىما دا كەلمەگەن ءجايت ەكەن، — دەپ شىنىمدى ايتتىم.

- ءبالى، و نە دەگەنىڭ! كورمەيسىڭ بە، جازىپ جۇرگەن جىگىتتەرىمىزدىڭ ءبىرازىنىڭ ءتىلى ساقاۋ، بالانىڭ تىلىندەي: ءارى شولجاڭ، ءارى جۇتاڭ ەمەس پە؟ - دەپ مۇحاڭ ءبىر جىميىپ قويدى. سەن مەنىڭ اقىندار ايتىسىنداعى ءسوز جيناعانىمدى تىشقان اڭدىپ وتىرعان مىسىققا ۇقساتىپسىڭ.

- ول تەڭەۋ عوي، مۇحا، كوڭىلىڭىزگە كەلىپ قالىپ پا ەدى؟ - دەپ، اقتالعان بولدىم.

- تەڭەۋىڭ دۇرىس-اۋ، ءبىراق ءسوز تىشقان ەمەس تە، مەن مىسىق ەمەسپىن عوي. سەن ءسوزدىڭ قاسيەتىن جەتىك بىلسەڭ، الگى ءبىر قۇرعىرلارعا تەڭەمەس تە ەدىڭ-اۋ، - دەپ كۇلىپ جىبەردى.

ساسقانىمنان: «ارينە، مۇحا» دەپ ايىبىمدى موينىما الدىم.

ءسوز الەمى بارىنشا قىزىق دۇنيە، ونىڭ تاڭعاجايىپ سىرلارىن جەتە ءتۇسىنىپ، قاپىسىز ۇعۋ ءۇشىن حالىق اراسىندا بولۋدىڭ، سۇڭعىلا قاريالاردىڭ شالقار اڭگىمەلەرىن تىڭداۋدىڭ قانشالىقتى ءمان-ماڭىزى بار ەكەنىنە دە، مۇحاڭنىڭ ءماسليحاتىنان كەيىن وي جۇگىرتتىم.

- انا ءبىر جىلى جازۋشى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ اۋىلىنا بارعانىم بار. سوندا قاراپايىم قازاق بالىقشىلارىنىڭ اۋزىنان نە ءبىر اسىل ءسوز مارجاندارىن ەستىدىم. ءبىر عانا تولقىننىڭ ءوزىن ولار وننان استام تۇرگە بولەدى ەكەن: «سىلقىلداق تولقىن»، «ىرپىلداق تولقىن»، «اقباس تولقىن»، «اقجال تولقىن»، «بۇيرا تولقىن»، «دوڭبەك تولقىن»، «ەرەۋىل تولقىن»، «وكسىك تولقىن» دەگەن سوزدەردى تەك سول جولى عانا ەستىدىم. كوك جازيرا تەڭىز بەتىندەگى ءار الۋان تولقىنداردى كورگەندە حالىقتىڭ ءالى اتاۋلارىنىڭ سونشالىقتى ءدال، سونشالىقتى تەرەڭ ەكەندىگىنە كوزىم ابدەن جەتتى.

مۇحاڭمەن ءبىر كەزدەسكەنىمدە وسىنى ايتىپ، باياعى اڭگىمە تۇرتكى بولماسا، بۇلارعا كوڭىل اۋدارا قويۋۋىم نەعايبىل ەدى دەپ شىنىمدى ايتتىم.

- مۇنىڭ دۇرىس ەكەن. تولقىننىڭ مەن ەستىمەگەن دە تۇرلەرى كوپ ەكەن. قانىشپەن سويلەسىپ، وسىنداي ەل تۇكپىرلەرىنە ەكسپەديسيا جىبەرۋ كەرەكتىگىن ايتام، - دەدى مۇحاڭ.

مۇحاڭ دۇنيە سالاردان ءبىر جەتى بۇرىن كوڭىلىن سۇراۋعا موسكۆا تۇبىندەگى ەمحاناعا باردىم.

مۇحاڭ ءبىر توپ كىسىلەرمەن بىرگە تەلەۆيزوردان ءبىزدىڭ فۋتبولشىلارىمىزدىڭ تۇرىك فۋتبولشىلارىمەن ويىنىن كورىپ وتىر ەكەن. ويىن بىتكەن سوڭ ەكەۋمىز دالاعا شىقتىق. مۇحاڭ رەنجىگەن رەڭمەن:

- ويىن ناشار ءوتتى، قىزعىلىقتى بولمادى، - دەدى.

- دەگەنمەن ءبىز جەڭدىك قوي، - دەدىم.

- ءبالى، سونداي جەڭىس بولا ما ەكەن! ءبىر دە نول دەگەن نەمەنە؟ ويىندا قىزعىلىقتى سۋرەت بولماعان سوڭ، تاپقىرلىق كەزدەسپەدى، بورسالاڭداپ جۇگىرە بەرگەندى مەن جاراتپايمىن، - دەدى.

مۇحاڭنىڭ بۇرىن فۋتبول ويناعانىن بىلمەيتىنمىن، سوندىقتان ول جولى كەرەمەت جانكۇيەرلىگىنە تاڭقالدىم. اۋىر سىرقاتىن ەستىپ كەلگەندىكتەن، ۇلى اعامىزدىڭ ديدارىنا زەيىندىرەك قاراعىم كەلدى. ونىڭ قوڭىرقاي جۇزىنەن، قازاقتىڭ دالاسىنداي كەڭ ماڭدايىنان، سويلەپ كەتۋگە ءازىر تۇرعانداي ۇمسىنا بىتكەن يەگىنەن، سەرگەك قاباعىنان، بايسالدى، ورنىقتى ءجۇرىس-تۇرىسىنان، سوم دەنەسىنەن تۋعان حالقىما ءتان اسىل قاسيەتتەردى تۇگەل كورگەندەي بولدىم.

مۇحاڭ جاستار شىعارماسىن كوبىرەك وقىعانىن، ەكشەلەپ ءوسىپ كەلە جاتقان جازۋشىلاردىڭ بار ەكەندىگىن زور سۇيىنىشپەن ايتتى. مۇحاڭ سول ۇلكەن قۋانىشىن بەتالدى داقپىرتىپ كەتپەي، «مىنا جىگىتتەن ءۇمىت كۇتۋگە بولادى»، «مىنا جاستىڭ اياق الىسى ءاپ-ادەمى» دەگەن سىپايى سوزدەرمەن زور باعا، وراسان ىقىلاسىن شەبەر سىيعىزىپ وتىردى. ادەبيەت پەن ونەر تۋىندىلارىنان كوزگە جىلت ەتىپ كورىنگەن جاقسىلىقتى كوشىرمە سوزبەن كوتەرمەلەمەي، جاس ادامدى ودان ءارى وسىرە تۇسەتىن ءارى قامقورلىق، ءارى تاعىلىم بولاتىنداي بايىپتى باعاعا ۇلكەنىمىز دە، كىشىمىز دە ءالى ۇيرەنىسە الماي كەلەمىز.

جازۋشى، قوعام قايراتكەرى ءىلياس وماروۆ

**

ءىلياس ومار ۇلى (1912-1970) - مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، ادەبيەت سىنشىسى، جازۋشى، پۋبليتسيست. 

ورتا ازيا جوسپارلاۋ ەكونوميكالىق جانە ساۋدا-تاۋار ءىسى ينستيتۋتىن بىتىرگەن (1933، تاشكەنت). 1933 - 1936 -جىلدارى رەسپۋبليكانىڭ ساۋدا مەكەمەلەرىندە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان. 1941 - 1945 -جىلى قازاق ك س ر ساۋدا حالىق كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى، كوميسسارى بولدى. 194 -جىلى جەلتوقساندا الماتى قالاسىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىن وتكىزۋدە، «قازاق ك س ر- ءىنىڭ ەرتە زاماننان وسى كۇنگە دەيىنگى تاريحىنىڭ» جارىق كورۋىنە ۇيىتقى بولدى. قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى مەن قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتوريانى ۇيىمداستىردى.

1945 -1947 -جىلى قازاق ك س ر- ءى ح ك ك ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى، شىعىس قازاقستان وبلىسى پارتيا كوميتەتىنىڭ 1-حاتشىسى قىزمەتىن اتقاردى. 1947 - 1952 -جىلى قازاقستان ك پ و ك- ءنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى. ول 1949 -جىلى ماسكەۋدە وتكەن قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ ونكۇندىگىن ۇيىمداستىردى. وماروۆ حالىق ونەرى مەن مۋزىكاسىن، اۋىز ادەبيەتىن ناسيحاتتاۋعا زور ۇلەس قوستى، شوقان، ىبىراي، اباي ەڭبەكتەرىن ونەگە رەتىندە ۇسىندى.

 1949-جىلى جارىق كورگەن «قازاق ك س ر تاريحىنىڭ» تولىقتىرىلعان 2-باسىلىمىنىڭ جاۋاپتى رەداكتورى بولدى. ە. بەكماحاننىڭ قازاق حالقىنىڭ شىن مانىندەگى تاريحىن اشىق جازۋىنا، كەنەسارى، ناۋرىزباي باتىرلار جايىندا اقيقاتتىڭ ايتىلۋىنا، ق. جۇمالىنىڭ يساتاي مەن ماحامبەت جونىندەگى ماتەريالداردى باستىرۋىنا ۇيىتقى بولدى. وسى جاعدايلار ونىڭ 1951 - 1952 -جىلى «ۇلتشىلداردى قولداۋشى» دەگەن ناۋقانشىل ايىپپەن قازاقستان ك پ و ك- ءنىڭ قۇرامىنان شىعارىلىپ، قۋدالانۋىنا الىپ كەلدى.

1952-1955 -جىلى ك و ك پ و ك جانىنداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىنىڭ تىڭداۋشىسى بولدى. 1955 - 1959 -جىلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقاردى. 1959-1961 -جىلى «قازاق فيلم» كينوستۋدياسىنىڭ ديرەكتورى، قازاق ك س ر- ءى مينيسترلىگى كەڭەسىنىڭ كەڭەسشىسى قىزمەتتەرىن اتقارىپ، جاڭا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان قازاق كينو ونەرىنىڭ دامۋىنا وزىندىك قولتاڭباسىن قالدىردى.

1961 - 1967 -جىلى قازاق ك س ر- ءى مينيسترلىگى كەڭەسى جانىنداعى مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى، 1-ورىنباسارى، 1967 - 1970 -جىلى قازاق ك س ر- ءى مادەنيەت ءمينيسترى بولدى. ومار ۇلى وسى كەزەڭدە قازاقتىڭ ەسترادالىق ونەرىن، ۇلتتىق سيركتى، تەاتر جۇمىسىن جەتىلدىرۋگە، كاسىبي ونەردىڭ باسقا دا سالالارىن تىڭنان دامىتۋعا بارىنشا كۇش سالدى. وسى جىلدارى قازاقتىڭ حور كاپەللاسىن، كلاسسيكالىق جانە حالىق بيلەرىنىڭ حورەگرافياسىن دامىتۋىنا ۇلەسىن قوستى.