ءىلياس ەسەنبەرلين «حالىق جاۋىنىڭ» قىزىنا قالاي ۇيلەندى؟

كەڭەستىك سەنزۋرانىڭ جاساندى كەدەرگىسىنە قاراماي، قازاق تاريحىنىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتكەن جازۋشى وتباسىن قۇراردا دا باتىلدىق تانىتىپتى. مۇنى الاشتانۋشى عالىم تۇرسىنباي جۇرتبايدان ەستىپ، جاس جازۋشى ارمان المەنبەت جاريالاعان بولاتىن.

تۇرسىن جۇرتبايدىڭ ايتقانى: ءىلياس ەسەنبەرلين تۋرالى ەستەلىك ايتىڭىز دەپ ۇرپاقتارى كەلدى. ايتىپ وتىرىپ، كوزىمە جاس كەلدى. وعان سەبەپ بولعان - ەسىمە ءتۇسىپ كەتكەن مىنا ءبىر اڭگىمەسى...

ىلەكەڭنىڭ جارى «حالىق جاۋىنىڭ» قىزى بولعان. سونىڭ زاردابىن ىلەكەڭ دە تارتقان. سودان سۇرايمىن عوي، «حالىق جاۋىنىڭ» قىزى ەكەنىن بىلە تۇرىپ، نەگە وسى كىسىنى الدىڭىز؟» دەپ. «سونشالىقتى كۇشتى ماحاببات بولدى ما» دەيمىن. «جو- وق- ق» دەيدى ىلەكەڭ...

سودان سوڭ ويلانىپ بارىپ اڭگىمەسىن باستايدى: «ءبىر كۇنى كوشەدە كەلە جاتسام، كوزىنە مۇڭ ۇيالاعان ءبىر قىز كەلە جاتىر ەكەن. مۇڭلى بولعاندا دا مۇڭلى. توقتاتىپ، بىرنارسە سۇراعان بولىپ نازارىن وزىمە اۋدارىپ ەدىم، كوزى شىنىندا دا بۇرىن مەن كورمەگەن مۇڭلى كوز ەكەن. سودان سوڭ سىرتىنان سۇراستىرىپ ءبىلىپ الدىم، ارالاسا باستادىق. ءوزىم دە ويلاعانداي، «حالىق جاۋىنىڭ» قىزى بولىپ شىقتى. كوزىندەگى مۇڭى ءبىر ساتتە پايدا بولاتىن مۇڭ ەمەس، ابدەن بويىنا ءسىڭىپ قالعان مۇڭ ەكەن.

ۋاقىت وتكەن سايىن جۇرەگىم ءجىبي بەردى. اقىرى ءبىر كۇنى «سەنى الامىن، تيەسىڭ بە» دەدىم. قىز جىلادى، «مەنى الساڭىز كۇنىڭىز كۇن بولمايدى عوي» دەدى. «تاۋەكەل، الامىن» دەدىم. «جالعىز شەشەم بار عوي» دەدى. «مەيلى، شەشەڭ قولىمىزدا تۇرسىن، ءول-ولگەنشە باعىپ-قاق» دەدىم. شەشەممەن اقىلداسايىن دەدى. ءبىر-ەكى كۇننەن سوڭ شەشەسىنىڭ الدىنا باردىم. «قايدا ىستەيسىڭ، بالام» دەدى. «قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ اپپاراتىندا». «ويبۋ-ۋ» دەدى. «سورىڭدى قايناتادى عوي». «بارىنە دايىنمىن، تاۋەكەل» دەدىم. «جارايدى، تەك بۇل بايعۇستى جىلاتىپ تاستاپ كەتۋشى بولما». ءسويتىپ، وسى كىسىنى العانمىن. شەشەسى قايتقانشا قولىمىزدا تۇردى».

ىلەكەڭنىڭ وسى اڭگىمەسى ەسىمە ءتۇسىپ كوزىمە جاس كەلمەسى بار ما... مەنى قولتىقتاپ الىپ، وداقتىڭ ءۇشىنشى قاباتىندا ءارى-بەرى ءجۇرىپ اڭگىمەسىن ايتاتىن. سونداي ءبىر كۇنى ايتقانى عوي. قازاقتىڭ ءبىر قىزىنىڭ باعىن اشامىن دەپ ىستەگەنى عوي...

تۇرسىن جۇرتباي وسىنى ايتىپ، ءوزى دە از ۋاقىت ءۇنسىز وتىردى.

جازۋشىنىڭ جۇبايى ديليارا جۇسىپبەكوۆا - 1920-1930 -جىلدارى بەلگىلى سوۆەت-پارتيا قايراتكەرى، جازۋشى، ساكەن سەيفۋلليننىڭ قىزمەتتەسى، قازاقستانداعى ءبىرىنشى ادىلەت حالىق كوميسسارى، ەڭ ءبىرىنشى بولىپ نيكولاي وستروۆسكيدىڭ «قۇرىش قالاي شىنىقتى؟» رومانىن قازاق تىلىنە اۋدارعان حامزا جۇسىپبەكوۆتىڭ قىزى.

تاريحي دەرەكتەردە حامزا جۇسىپبەكوۆ 1938-جىلى 26-اقپاندا ءى. جانسۇگىروۆ، ب. مايلينمەن بىرگە اتىلدى دەسە، باسقا دەرەكتەردە ح. جۇسىپبەكوۆ پەن س. سەيفۋلليندى تۇرمەدە كۇزەتۋشى يتتەرگە تالاتىپ ولتىرگەن دەگەن مالىمەتتەر كەلتىرىلەدى.

ايتپاقشى، ءىلياس ەسەنبەرلين الجير لاگەرىندە ايداۋدا جۇرگەن ەنەسى ءرابيعا جۇسىپبەكوۆانى ۇيىنە قايتارىپ العان. بۇل اقپارات سول كەزدە جانسىزدارعا جەتىپ، ولار نكۆد-عا بايانداعان. وسىدان كەيىن ەسەنبەرلينگە ون جىل لاگەرگە ۇكىم شىعارىپ، قاراقۇم سۋ ارناسى قۇرىلىسىنا جىبەرىلەدى. تەك 1953 -جىلى ستالين قايتىس بولعاننان كەيىن باستالعان ساياسي جىلىمىقتان سوڭ، لاگەردەن بوساپ شىققان.

ءىلياس پەن ديليارا ءۇش قىز جانە ءبىر ۇل تاربيەلەپ ءوسىردى. ەڭ ۇلكەن قىزى راۋشان ەسەنبەرلينا قازىر الماتىدا، ەكىنشى قىزى قارلىعاش ەسەنبەرلينا بەلگيا استاناسى - بريۋسسەلدە تۇرادى. تاتار ۇلتىنىڭ وكىلىنە تۇرمىسقا شىققان. كىشى قىزى ديلفرۋزا ەسەنبەرلينا الماتىداعى اكەسىنىڭ ۇيىندە.

ال ۇلى قوزىكورپەش ەسەنبەرلين كوپشىلىككە تانىمال. ول «الەم سيستەم» كومپانياسىنىڭ، «الەم بانك» سىندى ءىرى قارجى ينسيتۋتىنىڭ يەسى بولعان. ايتپاقشى، قوزىكورپەش ەسەنبەرلين الماتىداعى №25 ورتا مەكتەپتە ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆپەن، رەسەي ساياساتكەرى،  ۆلاديمير جيرينوۆسكيمەن قاتار وقىعان.

ءىلياس ەسەنبەرلين 1915-جىلى اقمولا وبلىسىنداعى اتباسار قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. جازۋشىنىڭ بالالىق شاعى اشتىق جالماعان زۇلمات زامانعا تاپ كەلىپ، 5 جاسىندا تۇل جەتىم قالعان. ايداۋعا كەتكەنشە، ول ولەڭ جازسا («ايشا» (1945 -جىل) جانە «سۇلتان» (1949 -جىل) پوەمالارى، «العىس ولەڭدەر جيناعى» (1949 -جىل)، جازاسىن وتەپ كەلگەن سوڭ پروزاعا كوشتى («ادام تۋرالى پوۆەست» (1954 -جىل) ، «وزەن جاعاسىندا» (1960-جىل).

1958 -جىلدان «قازاق فيلم» كينوستۋدياسىندا رەداكتور، 1962-جىلدان «قازگوسليتيزدات» مەكەمەسىندە رەداكتور، 1967-جىلدان«جازۋشى» باسپاسىندا ديرەكتور، سودان قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى (1971-1975 -جىلدارى) بولىپ قىزمەت اتقاردى.

1975-جىلدان باستاپ تولىق شىعارماشىلىق جۇمىسقا كوشىپ، 16 جىلدا 15 رومان دۇنيەگە اكەلگەن. 1969 -جىلى «قاھار»، 1971 -جىلى «الماس قىلىش»، 1973 -جىلى «جانتالاس» روماندارىن جازدى. ولار 15-عاسىردان 19-عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىنگى قازاق تاريحى سۋرەتتەلگەن «كوشپەندىلەر» تريلوگياسىنا بىرىكتىرىلدى. ءومىرىنىڭ سوڭىندا جازۋشى «التىن وردا» تريلوگياسىن جازدى (1982-83 -جىلدارى).

جازۋشى 1983 -جىلى الماتىدا دۇنيە سالدى.