عۇلاما عۇمىر، تارپاڭ تاعدىر: كىتاپباي اقموللا ۇلىنىڭ ءومىر جولى

استانا. قازاقپارات - كىتاپباي اقموللا ۇلى 1924 -جىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ بوعدا وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى اقموللا ءوز زامانىنىڭ كوزى اشىق، ءدىني ءبىلىمدى، ەل ىشىندە زور بەدەلگە يە ادام بولعان.

بوعدا وڭىرىندەگى بىرنەشە اۋدان حالقى ارنايى سايلاپ، بەكىتكەن يمام رەتىندە ەلدىڭ رۋحاني ومىرىنە ۇزاق جىل قىزمەت ەتكەن. وتكەن عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا ەل ىشىندە كەڭ تاراعان سارى اۋرۋ (گەپاتيت) ىندەتى اقموللانىڭ دا ءومىرىن قيىپ، ەلۋ توعىز جاسىندا دۇنيەدەن وتەدى. ون سەگىز جاسىندا اسقار تاۋداي اكەسىنەن ايىرىلعان كىتاپباي اكە جولىن جالعاپ، ءومىرىن ءبىلىم مەن قىزمەتكە ارناۋعا بەل بۋادى.
جاستايىنان زەرەك، العىر، بىلىمگە قۇشتار بولىپ وسكەن كىتاپباي سول داۋىردە ەلگە تانىمال، الىس- جۋىقتان ءىلىم يگەرىپ كەلگەن ءىرى تۇلعالاردان تاعىلىم الادى. كاير، تۇركيا، تۇرپان، تاعى دا باسقا جەرلەردەن وقىعان سارى موللا، ابەيبول، قالەل قاري، عابباس ءمۇفتي سىندى عۇلامالاردان ساباق الىپ، ءدىني ءارى دۇنيەلىك ءبىلىمىن تەرەڭدەتە تۇسەدى. بۇل ۇستازدار تەك ءدىني ىلىممەن عانا ەمەس، كەڭ دۇنيەتانىمىمەن، ەلدىك ماسەلەلەرگە سەرگەك كوزقاراسىمەن ەرەكشەلەنگەن.
كىتاپباي اقموللا ۇلىنىڭ ءومىر جولىندا ەرەكشە ءىز قالدىرعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى - وسپان باتىردىڭ اقىلشىسى بولعان عابباس ءمۇفتي. ول تۋرالى ەل اراسىندا اڭىز- اڭگىمە كوپ. ارقا جەرىندە دۇنيەگە كەلىپ، «ءبىرتۇتاس الاش» يدەياسىن قىتايداعى قازاقتار اراسىندا ناسيحاتتاعان عابباس ءمۇفتي بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرگەن، سۋرەت ونەرىنەن دە حابارى بار، جان-جاقتى ءبىلىم يەسى بولعان دەسەدى. وسىنداي ءىرى ويشىلداردان ءتالىم العان كىتاپبايدىڭ دۇنيەتانىمى ەرتە قالىپتاسىپ، ەل ىسىنە ارالاسۋىنا جول اشادى.
1955 -جىلى كىتاپباي اقموللا ۇلى شونجى اۋداندىق (ق ح ر) ماسليحات ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلانادى. بۇل ونىڭ قوعامدىق- ساياسي قىزمەتىنىڭ جاڭا كەزەڭى ەدى. 1956 -جىلى دەلەگاتسيا قۇرامىندا قىتاي استاناسى بەيجىڭگە بارىپ، ماڭىزدى جيىندارعا قاتىسادى. الايدا 1958 -جىلدارى باستالعان ساياسي رەفورمالار ونىڭ تاعدىرىن كۇرت وزگەرتەدى. «ساياسي سەنىمسىز» دەگەن ايىپ تاعىلىپ، تۇتقىندالىپ، سۇرگىنگە ايدالادى. كەمەلىنە كەلىپ، ەلگە قىزمەت ەتەمىن دەگەن شاعىندا باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلىپ، جيىرما جىلعا جۋىق عۇمىرى قاشقارداعى ەڭبەكپەن وزگەرتۋ لاگەرىندە وتەدى.
قيىندىق پەن ازاپقا تولى سول جىلداردى كىتاپباي اقموللا ۇلى رۋحاني تۇرعىدان سىنىپ كەتپەي، امان-ەسەن وتكەرەدى. ول اراب، پارسى، شاعاتاي، ۇيعىر، قىتاي تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن، شىعىستانۋ عىلىمىنا دەن قويعان. ءوزى دە كوپ شاكىرت تاربيەلەگەن ۇستاز رەتىندە تانىلىپ، قاي كەزدە دە قالامىن قولىنان تاستاماعان. ونىڭ قالامىنان «قازاق شەجىرەسى»، «ايدالعان اۋىل»، «مۇڭلى زامان» سەكىلدى ونعا جۋىق كىتاپ تۋادى. «قازاق شەجىرەسى» ەڭبەگىنىڭ ءجۇز تومدىق «بابالار ءسوزى» سەرياسىنىڭ وتىز ەكىنشى تومىنا ەنۋى - عالىم ەڭبەگىنىڭ عىلىمي ءارى رۋحاني قۇندىلىعىن ايعاقتايدى. «مۇڭلى زامان» تولعاۋىنىڭ قولجازباسىن اكەسى قىزى وڭالعانعا اماناتتاعان. وڭالعاننىڭ جولداسى تويقىلدى توقتىباي بۇل قولجازبانى مايدان سەرجان ۇلىنا بەرگەن. كىتاپقا ەنگەن بۇل تولعاۋ سول نۇسقا بويىنشا تەرىلدى. 
كىتاپباي اقموللا ۇلى 1985 -جىلى 30 -جەلتوقساندا التاي ايماعىنىڭ شىڭگىل اۋدانىندا دۇنيەدەن ءوتتى. ارتىندا وشپەس مۇرا، قۇندى ەڭبەكتەر قالدىردى. بۇل كىتاپقا اعارتۋشى- عالىمنىڭ قاشقارداعى ەڭبەكپەن وزگەرتۋ لاگەرىندە باستان كەشكەن اۋىر كۇندەرىن سۋرەتتەگەن «مۇڭلى زامان» تولعاۋى مەن «قازاق شەجىرەسى» ەڭبەگى ەندى. قازاقستاندا جەكە اۆتور رەتىندە العاش رەت شىعىپ وتىرعان عالىمنىڭ بۇل كىتابى - الداعى حالىقپەن قاۋىشار رۋحاني مۇراسىنىڭ باسى دەپ بىلەمىز.

اۆتورى: ىرىسبەك دابەي