ءۇش قازاق ءجۇزىنىڭ قۇرامىنا كىرمەيتىن كولەگەن رۋى

 تاريحي دەرەككوزدەرگە سۇيەنسەك، كولەگەن رۋىنىڭ العاشقى اتا-بابالارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇركىستان ايماعىندا ورنالاسقان سىر وزەنىنىڭ بويىنا قونىستانا باستاعان. ولار كەرەمەت قولونەرشىلەر، اسىرەسە مەتالل وڭدەۋ شەبەرلەرى بولعان. كولەگەن رۋىنىڭ باسىم بولىگى ءالى كۇنگە دەيىن وسى ايماقتا تۇرادى.

كولەگەننىڭ كونەشە اتالۋى قولىقان، قۋلىگان، ول شىڭعىس قاعاننىڭ مەركىت ايەلى قۇلان قاتۇننان تۋعان ۇلى. شاماسى 1205 -جىلدارى تۋىلىپ 1238 -جىلى باتۋعا ىلەسىپ ماسكەۋ ماڭىنداعى سوعىستا اتويلاپ الدا ءجۇرىپ قازا تاپقان. ول زاماندا شىڭعىس ۇرپاقتارى وزدەرىنىڭ ەرلىگىن دالەلدەۋ ءۇشىن سوعىستا اتويلاپ الدا جۇرەتىن، شاعاتايدىڭ ۇلى مۇتىگەندە ءدال وسىنداي جاعىدايدا قازا تابادى. قازاق حانزادالارندا ونداي مىسال كوپ، جادىك سۇلتان، جانىش سۇلتان، توعىم سۇلتان، وندان سۇلتان، جاڭگىرحان، كەنەسارى، ناۋرىزباي...

1238 -جىلى ماسكەۋدەن 130 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان كولومنا (كولۋمنىي) قالاسىن قورشاۋ (جاۋلاپ الۋ) كەزىندە كولەگەن ساداقتان اتىلعان جەبەدەن ءولىمشىل جارالانىپ قايتىس بولدى. (ۆ. ياننىڭ كوركەم كىتابىنان باسقا، تاريح بەتتەرىندە كولەگەن تۋرالى كوپتەگەن اقپارات پەن مالىمەتتەر بار. )

شىڭعىس حان جاۋلاپ العان جەرلەردى ءبىرىنشى ايەلى بورتەدەن تۋعان ءتورت بالاعا ءبولدى؛ ونىڭ بەسىنشى ۇلى كولەگەن وڭتۇستىك-باتىستاعى جەرلەردى الدى. كولەگەن قايتىس بولعاننان كەيىن، ونىڭ جەرلەرىنىڭ كوپ بولىگى 1238 -جىلدان باستاپ شىڭعىس حاننىڭ ەكىنشى ۇلى شاعاتايدىڭ باقىلاۋىنا ءوتتى. وڭتۇستىك-باتىستاعى قالعان جەرلەر شىڭعىس حاننىڭ ءتورتىنشى ۇلى تولەنىڭ تۇڭعىشى حۋلاگۋعا تيەسىلى بولدى. (مۇنى راستايتىن تاريحي قولجازبالار بار).

قۇلان (قۇلان) انا كەسەنەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلىتاۋ ايماعىندا، جەزقازعان قالاسىنان قىزىلورداعا باراتىن جولداعى تاس جولدان شامامەن 60 ك م قاشىقتىقتا ورنالاسقان[1]. قۇلان انانى ەسكە الۋ ءۇشىن ونىڭ كولەگەن رۋىنىڭ ۇرپاقتارى كەسەنەدەگى قۇلپىتاسقا كەلەسى ءماتىندى ويىپ جازعان: «مەركىت رۋىنان شىققان قۇلان (قۇلان)، تايىر-ۋسۋننىڭ قىزى جانە شىڭعىسحاننىڭ ەكىنشى ايەلى (1185 -جىلدان 1225 -جىلعا دەيىن ءومىر سۇرگەن). ولارعا سونداي-اق كولەگەن رۋىنىڭ «نايزا» (نايزا) تۇرىندەگى تاڭباسى (وتباسى بەلگىسى)، «توعىز شاشاقتى» (توعىز شاشاقتى) تۋى جانە «ۇلىتاۋ» ۇران (وتباسىلىق ايقاي) كىردى. سول جەردەگى تاقتا قۇلپىتاستىڭ مەملەكەتتىڭ رۇقساتىمەن ورناتىلعانىن كورسەتەدى.

كولگەن، ونىڭ ۇلدارى جانە ۇرپاقتارى تۋرالى:

كولگەننىڭ ءتورت ۇلى بولعان. ۇلكەن ۇلىنىڭ اتى قۇجا (قوجا) بولعان، باسقا دەرەككوزدەردە كوشە. اكەسى قايتىس بولعان كەزدە، وعان التى مىڭ ادام بەرىلىپ، اكەسىنىڭ ورنى بەرىلدى. قوجانىڭ اكەسىنىڭ شتابى مەن اسكەرىن باسقارعان جانە قۇبىلاي حاننىڭ جانىندا بولعان ۋرۋداي (ورۋداي) ەسىمدى ۇلى بولدى. ونىڭ اكەسىنىڭ شتابى مەن اسكەرىن باسقارعان يبۋگان (ەبۋگەن) ەسىمدى ۇلى بولدى. الايدا، تاكۋچار نويوننىڭ ۋرۋگ، نايا جانە باسقا حانزادالارى قۇبىلاي حانعا وپاسىزدىق جاساپ، قايدۋمەن كۇش بىرىكتىرۋدى جوسپارلاعاندا، قۇبىلاي حان بۇل تۋرالى بىلگەندە، ونى جانە باسقالاردى ءولتىردى. ياعني، راشيد اد-ديننىڭ قولجازبالارىندا، كولەگەن رۋىنىڭ نەگىزگى اتا-باباسىنان باستاپ، ءتورت اتا-بابا كورسەتىلگەن: قوجا - كولەگەننىڭ ۇلى، ورۋداي - قوجانىڭ ۇلى، يبۋگان - ورۋدايدىڭ ۇلى.

كولەگەن اكلەتى 1260 -جىلدارى قايدۋ حاننىڭ كوشپەندىلەردىڭ ءداستۇرىن قورعاۋ، قۇبىلايعا قارسى تۇرۋ ۇرانىن قولداپ وسى تاراپقا تۇراقتاپ قالعان سياقتى.

وگەدەي قاعان وسكەمەننىڭ شىعىسىنداعى التاي تاۋىنا جەرلەنسە، قايدۋ شۋ وزەنىنە ەڭ جاقىن الاتاۋدىڭ بيىگىندە جاتىر!

سىرداريانىڭ وڭ جاعالاۋىندا، سيۋتكەنت وتكەلىنەن الىس ەمەس جەردە كولەگەن- اۋليەنىڭ قاسيەتتى ورنى ورنالاسقان. (كولەگەننىڭ ۇرپاقتارى ورناتقان بولسا كەرەك!)

تاعى قوسار ءتۇيىن:

شاعاتايدىڭ جەتىسۋ ماڭىنداعى ۇرپاقتارى قازاقتا وتىر، قازاقتىڭ باتالاسۋ ءداستۇرى بويىنشا ولار دۋلات تايپاسىنىڭ قۇرامىنا كىرگەن. سول ءداستۇردى كولەگەن رۋىدا جالعاستىرىپ قازىر قوڭىرات تايپاسىنىڭ ءبىر مۇشەسىنە اينالىپ وتىر! ءبىراق بۇل ءوز تەگىن ۇمىتۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى، قوڭىرات ىشىندە ماڭعىت، قاتاعان جانە نوعاي رۋلارى، تاعى قىرعىز رۋى بار.

سۋرەتتە قۇلان انا كەسەنەسى.

قۇلان قاتۇن شىڭعىس قاعاننىڭ حورەزم جورىعىندا جانىندا بولىپ 1221-جىلى اۋىرىپ دۇنيە سالعان، دەرەك بويىنشا ءتاڭىرتاۋ نە پاميردىڭ مۇزىنا جەرلەنگەن. تۇركىستانداعى قۇلان انا كەسەنەسى ونىڭ قاسيەتتى زاتتارى جەرلەنگەن قابىر بولۋى مۇمكىن!

ەرزات كارىباي

facebook  پاراقشاسى