ءامىر تەمىردىڭ نەمەرەسى ۇلىقبەكتىڭ ءولىمى

ونىڭ سامارقاندتاعى وبسەرۆاتورياسى XV عاسىرداعى عىلىمنىڭ ەڭ ءىرى ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدى.

الايدا عىلىمعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان بۇل تۇلعانىڭ ءومىرى قايعىلى اياقتالدى.

1447 -جىلى اكەسى شاھرۋح قايتىس بولعاننان كەيىن تەمىر اۋلەتى اراسىندا تاق ءۇشىن كۇرەس كۇشەيدى.

ۇلىقبەكتىڭ ءوز ۇلى ابدۋللاتيف مىرزا دا بيلىككە تالاسىپ، اكەسىنە قارسى كوتەرىلىس جاسادى. ازامات سوعىسىندا جەڭىلگەن ۇلىقبەك بيلىكتەن باس تارتىپ، مەككەگە قاجىلىققا بارۋعا رۇقسات الادى. ءبىراق بۇل ساپار ونىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالا المادى.

ورتاعاسىرلىق پارسى تاريحشىلارى ابدۋرراززاق سامارقاندي، ميرحوند جانە حوندامير ەڭبەكتەرىندە ءابدۋللاتيفتىڭ اكەسىن شاريعات سوتىنىڭ ۇكىمى ارقىلى ءولىم جازاسىنا كەستىرۋگە ارەكەت جاساعانى باياندالادى. ۇلىقبەك سامارقاندتان ۇزاپ شىقپاي جاتىپ، ارنايى جىبەرىلگەن ادامداردىڭ قولىنان قازا تاپتى. ونىڭ باسى شابىلىپ ولتىرىلگەنى جونىندە دەرەكتەر ساقتالعان.

دەرەكتەردە ءابدۋللاتيفتىڭ جاقتاستارى ۇلىقبەكتى دىننەن اۋىتقىدى، عىلىمعا شامادان تىس بەرىلدى دەگەن ايىپتارمەن قارالاعانى ايتىلادى. دەگەنمەن قازىرگى زەرتتەۋشىلەر بۇل ايىپتاۋلاردىڭ باستى سەبەپ ەمەس، تاق ءۇشىن ساياسي كۇرەستى زاڭداستىرۋ قۇرالى بولعانىن اتاپ كورسەتەدى. نەگىزگى سەبەپ - تەمىر اۋلەتى ىشىندەگى بيلىك ءۇشىن قاقتىعىس ەدى.

اكەسىن ولتىرگەن ءابدۋللاتيفتىڭ بيلىگى ۇزاققا سوزىلعان جوق. ول سامارقاندتا شامامەن التى اي عانا بيلىك جۇرگىزىپ، 1450 -جىلدىڭ مامىرىندا قاستاندىق ناتيجەسىندە ءولتىرىلدى. ورتاعاسىرلىق شەجىرەلەر بۇل وقيعانى اكە قانىنىڭ قارعىسى رەتىندە سيپاتتاسا، تاريحشىلار ونى تەمىر مەملەكەتىنىڭ ىشكى ساياسي تۇراقسىزدىعىمەن بايلانىستىرادى.

1941 -جىلى سامارقاندتاعى گۇر-ءامىر كەسەنەسىندە جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ كەزىندە انتروپولوگ ميحايل گەراسيموۆ ۇلىقبەكتىڭ سۇيەگىن زەرتتەپ، مويىن ومىرتقاسىنىڭ وتكىر قارۋمەن شابىلعانىن انىقتادى. بۇل جازبا دەرەكتەردەگى ونىڭ باسى شابىلىپ ولتىرىلگەنى تۋرالى مالىمەتتەردى ارحەولوگيالىق تۇرعىدان دا راستايدى.

سونىمەن قاتار رەكونسترۋكسيا بارىسىندا ۇلىقبەكتىڭ بەت-بەينەسىندە تۇركى-موڭعول تەكتەس انتروپولوگيالىق بەلگىلەر بايقالعانى كورسەتىلدى.

ۇلىقبەكتىڭ ءولىمى - تەك ءبىر اۋلەتتەگى بيلىك ءۇشىن كۇرەستىڭ كورىنىسى عانا ەمەس.

ول عىلىم مەن ساياساتتىڭ، اعارتۋشىلىق پەن ءدىني-ساياسي تارتىستىڭ توعىسقان تۇسىندا ورىن العان تاريحي تراگەديا بولدى. سوعان قاراماستان، ونىڭ عىلىمي مۇراسى عاسىرلار بويى ساقتالىپ، استرونوميا تاريحىنداعى ەڭ ءىرى جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالانىپ كەلەدى.

نەگىزگى تاريحي دەرەككوزدەر:

1. ابدۋرراززاق سامارقاندي - «ماتلا اس- ساداين ۆا مادجما ءال- باحراين» (XV ع.).

2. ميرحوند - «راۋزات اس- سافا» (XV ع.).

3. حوندامير - «حابيب اس- سيار» (XVI ع.).

ءومىر شىنىبەك ۇلى