ءماجىلىس اڭ اۋلاۋ ەرەجەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن ايىپپۇل سانكسيالارىن قاتاڭداتپاق

سونىمەن، دەپۋتاتتار الدىمەن ءبىرىنشى وقىلىمدا «توپىراقتى قورعاۋ تۋرالى» جاڭا زاڭ جوباسى مەن وعان ىلەسپە تۇزەتۋلەردى قارايدى. قۇجاتتى توپىراقتى ءتيىمدى باسقارۋ جانە قورعاۋ، ونىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ جانە ارتتىرۋ، سونداي-اق جەردىڭ توزۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىز قۇرۋ ماقساتىمەن دەپۋتاتتار ازىرلەدى. زاڭ جوباسى توپىراقتى رەگەنەراتسيالاۋ تەتىگىنە كوشۋ شارتتارىن كوزدەيدى، ونى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردە قورعاۋ ەرەكشەلىكتەرىن رەگلامەنتتەيدى. بۇدان بولەك، توپىراقتى سۋ باسۋدان، باتپاقتانۋدان، قايتا تۇزدانۋدان، سارقىلۋدان، قۇرعاۋدان جانە تىعىزدالۋدان قورعاۋ، سونداي-اق توزعان توپىراقتى قالپىنا كەلتىرۋ جانە باسقا دا نورمالار جونىندەگى تالاپتار بەلگىلەنەدى.

سونداي-اق ءبىرىنشى وقىلىمدا ءماجىلىس جول قاۋىپسىزدىگىن سيفرلاندىرۋ جانە جۇرگىزۋشىلەردى دايارلاۋ سالاسىنداعى كاسىپكەرلىك قىزمەت ماسەلەلەرى بويىنشا دەپۋتاتتار باستاماشى بولعان تۇزەتۋلەردى قارايدى. زاڭ جوباسى اۆتوجولداردا جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ، جەدەل مەديتسينالىق جاردەم قىزمەتتەرىنىڭ، تۇراقتى تۇردە جولاۋشى مەن باگاج تاسىمالدايتىن تاسىمالداۋشىلاردىڭ كولىك قۇرالدارىندا ورناتىلاتىن تەحنيكالىق قۇرالداردى پايدالانا وتىرىپ، ەرەجەنىڭ بۇزىلۋىن انىقتاۋعا، تىركەۋگە، قاۋىپسىز جول قوزعالىسىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان. قۇجات جۇرگىزۋشىلەردى دايارلايتىن وقۋ ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىنە مەملەكەتتىك باقىلاۋ ەنگىزەدى، ولاردىڭ جۇمىسىنا رۇقسات بەرۋ ءتارتىبىن بەلگىلەيدى. اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وقۋ ۇيىمدارىنىڭ ءتىزىلىمىن قۇرۋ ۇسىنىلادى. بۇل اقپاراتتىق جۇيە ارقىلى ماتەريالدىق بازانىڭ بولۋىن، وقىتۋشىلاردىڭ بىلىكتىلىگىن جانە وقۋ توپتارىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇدان بولەك، مەديتسينالىق تەرىس نەگىزدەمەلەرى بار جۇرگىزۋشىلەردىڭ كولىكتى باسقارۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن مەديتسينالىق دەرەكتەردى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان بازاسىنا ينتەگراتسيالاۋ كوزدەلىپ وتىر.

كۇن ءتارتىبىنىڭ جوباسىندا اڭشىلىق سالاسى جانە جانۋارلار دۇنيەسىن ساقتاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭنامالىق وزگەرىستەردى ءبىرىنشى وقىلىمدا قاراۋ دا بار. نەگىزگى زاڭ جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەن ىلەسپە زاڭ جوباسىن دەپۋتاتتار سالانى دامىتۋ جانە بيوالۋاندىقتى ساقتاۋ ماقساتىمەن ازىرلەدى. اتاپ ايتقاندا، قۇجاتتىڭ نورمالارى مەملەكەتتىك تابيعي قورىقتاردا جانۋارلار ءوسىمىن مولايتۋدى دامىتۋعا، اڭ اۋلاۋ تالاپتارىن قاتاڭداتۋعا جانە اڭشىلىق مەرزىمدەرىن ناقتىلاۋعا، سونداي-اق بيولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ءۇشىن جانۋارلار سانىن رەتتەۋگە باعىتتالعان. ىلەسپە زاڭ جوباسىنىڭ ەرەجەلەرىندە جانۋارلار دۇنيەسىن پايدالانۋ تالاپتارى مەن اڭ اۋلاۋ ەرەجەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن ايىپپۇل سانكسيالارىن قاتاڭداتۋ، سونداي-اق جابايى جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردى، ولاردىڭ بولىكتەرى مەن دەريۆاتتارىن زاڭسىز ساتىپ الۋدى، وتكىزۋدى، تاسىمالداۋدى جانە ساقتاۋدى جارنامالاعانى ءۇشىن، سونىڭ ىشىندە باق- تا جانە ينتەرنەتتە كورسەتكەنى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار بەلگىلەنگەن ءتارتىپتى بۇزا وتىرىپ تاڭبالانعان نە تاڭبالانباعان اقبوكەندەردىڭ دەريۆاتتارىن (مۇيىزدەرىن) ساقتاۋ مەن ساتۋعا قاتىستى جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلەدى.

سونىمەن قاتار ءماجىلىس 2025 -جىلعى 16-ماۋسىمدا استانادا قول قويىلعان قازاقستان مەن قىتاي ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى ينۆەستيتسيالاردى كوتەرمەلەۋ جانە ءوزارا قورعاۋ تۋرالى كەلىسىمدى دە قارايدى.

مۇنان بولەك، گازبەن جابدىقتاۋ جانە تاۋارلىق گازدى ۇنەمدى تۇتىنۋعا قاتىستى زاڭنامالىق وزگەرىستەردى ەكىنشى وقىلىمدا تالقىلايدى. زاڭ جوباسى گازدى ۇقىپتى تۇتىنۋعا ىنتالاندىرۋعا، سيفرلاندىرۋعا جانە ونى ىشكى نارىقتا ەسەپكە الۋدىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. قۇجاتتا جەكە گاز تاراتۋ ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ، تاريف بەلگىلەۋ ادىستەرىن وزگەرتۋ، گاز جانە گازبەن جابدىقتاۋ سالاسىنداعى ۇلتتىق وپەراتوردىڭ باقىلاۋىن كۇشەيتۋ قاراستىرىلعان. ءتيىستى وزگەرىستەر «مەملەكەتتىك مۇلىك تۋرالى»، «گاز جانە گازبەن جابدىقتاۋ تۋرالى»، «تابيعي مونوپوليالار تۋرالى» جانە «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭدارعا ەنگىزىلەدى.

ەلىمىزدە گاز تۇتىنۋ كولەمىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن جانە گاز وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ الەۋەتىن ەسەلەۋ قاجەت ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ، گەولوگيالىق بارلاۋ مەن قۇرىلىس جۇمىستارىن جانداندىرۋعا باسا نازار اۋدارىلعان. گاز ينفراقۇرىلىمىن كەڭەيتۋگە، سونىڭ ىشىندە استانا قالاسى مەن اگلومەراتسياسىن كوگىلدىر وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋگە باسىمدىق بەرىلەدى.

ەستەرىڭىزگە سالا كەتسەك، وتكەن اپتاداعى جالپى وتىرىستا دەپۋتاتتار اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدى جەتىلدىرۋ، پەداگوگ مارتەبەسى مەن ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭ جوبالارىن ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. سونداي-اق ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتى تۋرالى زاڭ ەكىنشى وقىلىمدا قابىلداندى.

اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار جوباسىنا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى باستاماشى بولدى. زاڭ جوباسىن ءماجىلىس دەپۋتاتى، باستاما اۆتورلارىنىڭ ءبىرى دميتري كولودا تانىستىردى.

- 2024 -جىلى جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ قاتىسۋىن جوياتىن، سونداي-اق ازاماتتاردى ولاردىڭ قىزمەتىنە اقى تولەۋدەن بوساتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جەڭىلدەتىلگەن اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدى قاراستىراتىن ءتيىمدى نورمانى ەنگىزدىك. اكىمشىلىك ايىپپۇلدار مەن سالىق بەرەشەكتەرىن ءوندىرىپ الۋ 20 ا ە ك-كە دەيىن جۇرگىزىلدى. وڭ تاجىريبە بار. مىسالى، 2025 -جىلى تۇسكەن 1,4 ميلليون قۇجاتتىڭ شامامەن 500 مىڭى بورىشكەرلەر تاراپىنان ەرىكتى تۇردە ورىندالعان. ازاماتتار ءۇشىن ىقتيمال ۇنەم 2,4 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى، - دەدى دميتري كولودا.

سونىمەن قاتار دەپۋتات زاڭ جوباسىندا قانداي نورمالار قاراستىرىلىپ وتىرعانىنا جان-جاقتى توقتالدى.

ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ كوزدەلگەن زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتات اسحات ايماعامبەتوۆ قازاقستاندا ءبىرقاتار شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيليالدارى اشىلعانىن ەسكە سالدى.

- 2022 -جىلى جاڭا مينيسترلىك قۇرىلعاننان كەيىن بۇل جۇمىس جاقسى جالعاستى. قازىر ەلىمىزدە وسىنداي فيليالدار وتە كوپ، ءبىراق ولاردىڭ قىزمەتى زاڭ جۇزىندە تولىققاندى رەتتەلمەگەن. ەندى ناقتى تالاپتار ەنگىزىلەدى. فيليالدار تەك باس ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەسمي شەشىمى بولعان جاعدايدا عانا اشىلۋى مۇمكىن. بۇل جەرگىلىكتى سەرىكتەستەردىڭ باستاماسى ەمەس، باس ۇيىمنىڭ شەشىمى بولۋى كەرەك دەگەندى بىلدىرەدى. ەكىنشىدەن، فيليالدىڭ بەرەتىن ديپلومى سول باس ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ديپلومىمەن تەڭ بولۋى كەرەك. ۇقساس ەمەس، ءدال سونداي مارتەبەدە، - دەدى ول.

مۇنان بولەك، دەپۋتات پەداگوگيكالىق ماماندىقتارعا تۇسۋدەگى اينالما جولدارعا توسقاۋىل قويىلاتىنىن ايتتى.

- كەيبىرى اينالما جول تاۋىپ العان. سحەما وتە وڭاي. تالاپكەر كەز كەلگەن شەتەلدىك وقۋ ورنىنا ءتۇسىپ، ءبىر سەمەستر وقىپ، ودان كەيىن قازاقستانداعى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتكە اۋىسادى. ال وعان قويىلاتىن تالاپتار تالاپكەرگە ەمەس، اۋىسۋشى ستۋدەنتكە قويىلاتىن تالاپتارمەن بىردەي بولادى. بۇل تۇرعىدا ۇبت مەن ارنايى ەمتيحان كەرەك بولماي قالادى. وسىلايشا، كەيبىر ادامدار بازالىق تالاپتارعا ساي كەلمەسە دە، مۇعالىمدىككە كەلىپ جاتىر. ەندى بۇعان جول بەرمەيمىز. وسىدان كەيىن پەداگوگ ماماندىعىنا شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەن اۋىسقان كەزدە دە ۇبت مەن ارنايى ەمتيحان سەرتيفيكاتى مىندەتتى بولادى، - دەدى اسحات ايماعامبەتوۆ.

مۇنان بولەك، دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندارىنىڭ قىزمەتى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى جانە وعان ىلەسپە قۇجاتتى ەكىنشى وقىلىمدا قابىلدادى.

دەپۋتات ولجاس قۇسپەكوۆتىڭ ايتۋىنشا، ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگانداردا قىزمەت وتكەرۋ بولىگىندە قۇقىقتىق ولقىلىقتاردى جويۋعا جانە زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان نورمالار ازىرلەندى.

اتاپ ايتقاندا:

- قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارى رەزەرۆىنىڭ ماقساتى ناقتىلاندى، ياعني ونى قولدانۋ شارتتارى ايقىندالدى؛

- وبەكتيۆتى شەشىم قابىلداۋ ماقساتىندا قىزمەتتىك تەرگەپ-تەكسەرۋ ماتەريالدارىمەن تانىسۋ بولىگىندە ۋاكىلەتتى باسشىنىڭ قۇقىقتارى رەگلامەنتتەلدى؛

- اسكەري جانە ارناۋلى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋ كەزىندە بۇرىنعى اتاعىن ساقتايتىن ادامدار ساناتى كەڭەيتىلدى؛

- باسشىلاردىڭ اكىمشىلىك اكتىلەرى ناقتىلاندى؛

- الەۋمەتتىك سيپاتتاعى ءبىرقاتار تۇزەتۋ قارالدى؛

- قايتالاناتىن نورمالار الىنىپ تاستالدى.

- ىلەسپە زاڭ جوباسىندا ەكسترەميستىك جانە تەرروريستىك ماتەريالداردى دايىنداعانى، ساقتاعانى، اكەلگەنى، تاسىمالداعانى جانە تاراتقانى ءۇشىن بۇرىننان بەلگىلەنگەن جاۋاپتىلىقتان بولەك، ولاردى باسىپ شىعارعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپتىلىقتى كوزدەيتىن تۇزەتۋ ۇسىنىلدى. اتالعان نورما قۇقىقتىڭ ماتەريالدىق نورمالارى بۇرىننان كوزدەلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «تەرروريزمگە قارسى ءىس- قيمىل تۋرالى» جانە «ەكسترەميزمگە قارسى ءىس- قيمىل تۋرالى» زاڭدارىمەن سايكەستەندىرۋگە، سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكسىمەن ۇيلەستىرۋگە باعىتتالعان. سونىمەن قاتار، سالىق زاڭناماسىندا بەلگىلەنگەن جاعدايلاردا بۇرىن اكىمشىلىك جاۋاپتىلىققا تارتىلعان ادامداردى اكىمشىلىك جازانى ورىنداۋدان بوساتۋدى كوزدەيتىن تۇزەتۋ ۇسىنىلدى، - دەدى ولجاس قۇسپەكوۆ.

اۆتورى

مارلان جيەمباي