بورىش پەن بەتبۇرىس: اسكەرگە كۇشتەپ اكەتۋ زاڭدى ما؟
استانا. KAZINFORM - كەيىنگى ايلاردا مەكتەپ بىتىرگەن تۇلەكتەردى ءماجبۇرلى تۇردە اسكەر قاتارىنا الىپ كەتۋ دەرەكتەرى تىركەلدى. مۇنداي وقيعا ۋنيۆەرسيتەتتە، مەكتەپتە، ءتىپتى كوشەدە كەزدەسىپ جاتادى. اتا-انالاردىڭ قارسىلىعىن تۋعىزعان وقيعا قىزۋ تالقىلانىپ، دەپۋتاتتار زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋگە كوشكەن. اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ ارەكەتى قانشالىقتى زاڭدى؟ قۇقىقتىق قۇجاتتاعى تۇزەتۋ جاعدايدى وڭالتا ما؟ اگەنتتىك ءتىلشىسى تاقىرىپقا قاتىستى ساراپشىلار پىكىرىن توپتاستىرىپ، ماسەلەنى تالداپ كوردى.
كوشەدەن اكەتۋ تىيىلا ما؟
قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، بيىل مەرزىمدى اسكەري قىزمەتكە 42 مىڭنان استام ادام شاقىرىلادى. ونىڭ ىشىندە كوكتەمگى اسكەرگە شاقىرۋ ناۋقانىندا - 21 مىڭ، كۇزگى اسكەرگە شاقىرۋ ناۋقانىندا - 21 مىڭ ازامات قامتىلماق. العاشقى ناۋقاننىڭ اياق تۇسى ماۋسىمنىڭ سوڭىنا تۋرا كەلەتىنىن ەسكەرسەك، الەۋمەتتىك جەلىلەردە تاراعان بەينەجازبالار - وسى كەزەڭدە جاسالعان.
الدىمەن اسكەري قىزمەتكەرلەردىڭ ارەكەتى قانشالىقتى زاڭدى ەكەنىن باعامداپ كورەيىك. سەبەبى، ەڭ باستى ماسەلە جاستاردىڭ اسكەري بيلەت يەلەنۋگە ىنتالى بولماۋى ەمەس، كوشەدەن كۇشتەپ اكەتۋگە قاتىستى بولىپ وتىر. قورعانىس مينيسترلىگىنە رەسمي ساۋال جولداۋ بارىسىندا ماسەلەنىڭ جاي- جاپسارى بايقالدى. مينيسترلىكتەگىلەر قولدانىستاعى زاڭنامادا اسكەرگە كۇشتەپ الىپ كەتۋ كوزدەلمەگەنىن كەسىپ ايتتى. جاستاردى اسكەر قاتارىنا شاقىرۋدىڭ وزىندىك الگوريتمى بار، باسقا جاعداي تۋىنداسا، قۇقىق قورعاۋ ورگانىنا جۇگىنۋگە كەڭەس بەرگەن.
- اسكەري قىزمەت جانە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭعا سايكەس، اسكەري قىزمەتكە شاقىرىلۋعا جاتاتىن ازامات جەرگىلىكتى اسكەري باسقارۋ ورگانىنىڭ شاقىرۋ قاعازى بويىنشا اسكەرگە شاقىرۋ كوميسسياسىنا كەلۋگە مىندەتتى. شاقىرۋ قاعازىن ازاماتتىڭ جەكە وزىنە تاپسىرۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا، ونىڭ كەلۋىن قامتاماسىز ەتۋ تيىستى ىشكى ىستەر ورگانىنا جۇكتەلەدى، - دەلىنگەن جاۋاپ- حاتتا.
دەگەنمەن، سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي نۇسقاۋدى قورعانىس سالاسىنىڭ ماماندارى ۇستانا بەرمەيدى. ولاي دەيتىنىمىز، كۇشتەپ اكەتۋدى ۇيىمداستىرىپ جۇرگەننىڭ باسىم دەنى ىشكى ىستەر ورگانىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ەمەس، اسكەريلەردىڭ ناق ءوزى. مۇنى قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى سۇلتان قامالەتدينوۆ تە مويىنداعان بولاتىن.
سوندىقتان جۋىردا سەنات دەپۋتاتتارى اسكەري- پاتريوتتىق تاربيە، اسكەري قىزمەت جانە جەكەلەگەن ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ فۋنكتسيالارىن قايتا ءبولۋ تۋرالى زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردى ماقۇلدادى. ەندى اسكەرگە شاقىرتۋ قاعاز تۇرىندە ەمەس، 1414 نومىرىنەن SMS- حابارلاما ارقىلى كەلەدى. ەگەر جاستار شاقىرتۋدى ەلەمەسە، ايىپپۇل ارقالاۋى مۇمكىن.
ازىرگە ايىپپۇل مولشەرى ءارقيلى. الايدا زاڭگەر قانات الىپبايەۆ اسكەرگە شاقىرۋ كەزىندە جالتارعان ازاماتتاردى جازالاۋ زاڭ شەڭبەرىندە بەكىگەنىن ايتىپ وتىر. سەبەبى كونستيتۋتسياعا سايكەس، ەلدى قورعاۋ - ونىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ قاسيەتتى پارىزى جانە مىندەتى.
- اسكەري قىزمەتتەن بوساتۋعا زاڭدى نەگىزدەر بولماعان ادام قىزمەتكە شاقىرىلۋدان جالتارسا، جاۋاپقا تارتىلادى. ۇكىم سان ءتۇرلى بولۋى ىقتيمال. 1000 ا ە ك-گە دەيىنگى مولشەردە ايىپپۇل سالۋ، سول مولشەردە تۇزەۋ جۇمىسىنا نەمەسە ءتورت ءجۇز ساعاتقا دەيىنگى مەرزىمگە قوعامدىق جۇمىسقا مىندەتتەلۋى مۇمكىن. 1 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىن شەكتەۋ نەمەسە سول مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ۇكىمى شىعۋى عاجاپ ەمەس. ەگەر اسكەرگە شاقىرىلۋشى ىس سوتقا كەتكەنگە دەيىن اسكەرگە شاقىرۋ پۋنكتىنە ءوز ەركىمەن كەلسە، قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتىلادى، - دەدى زاڭگەر.
مامان كونستيتۋتسيالىق مىندەتپەن قاتار، قۇقىق تا بارىن ايتىپ وتىر. اسكەر قاتارىنا كۇشتەپ اكەتكەن جاعدايدا جاستار ادۆوكات شاقىرۋى، جاقىنىنا حابارلاسۋى مۇمكىندىگى بارىن ءبىلۋى شارت. مۇنداي قۇقىقتىق ساۋاتتىڭ بولماۋى، كەيىنگى شيەلەنىسكە اسەر ەتىپ كەلەدى.
ج و و-عا قابىلداۋ ۋاقىتى مەن اسكەرگە شاقىرۋ مەرزىمى سايكەس كەلمەيدى
بۇل داۋلى تاقىرىپ تالايدان بەرى تالقىلانىپ ءجۇر. مەكتەپتى ەندى عانا ءبىتىرىپ، ۋنيۆەرسيتەتكە وقۋعا تاپسىرعان تالاپكەردى اسكەرگە اكەتۋ وقيعاسى كوپ. اسكەري ساراپشى جانات ەرەجەپوۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇعان قوس مينيسترلىك كىنالى. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى قۇجات تاپسىرعان تالاپكەردىڭ وقۋعا تۇسىپ/تۇسپەگەنى تۋرالى شەشىمدى كەش شىعارادى - اسكەرگە شاقىرۋ ناۋقانىنان كەيىن مالىمدەيدى. ال قورعانىس مينيسترلىگىندە كوكتەمگى اسكەرگە شاقىرۋ ناۋقانى 1-ناۋرىزدان 30-ماۋسىمعا دەيىن جۇرگىزىلەدى. وسى ارالىقتا رەسمي تۇردە وقۋعا قابىلدانباعان كەز كەلگەن ازاماتتى بورىشىن وتەۋگە الىپ كەتۋگە قۇقىلى.
- جۇيەدە قاتەلىك بارى بايقالادى، ۇيىمداستىرۋ ءىسىن قايتا قاراۋ كەرەك. مىسالى، تۇلەكتەر مەكتەپتى مامىر ايىندا بىتىرەدى. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى ج و و-عا وقۋعا قابىلداۋ بۇيرىعىن تامىزدا شىعاراتىنى بارىمىزگە ايان. دەمەك، ارادا ەكى اي مەرزىم بوس قالادى، وسى ارالىقتا ءالى ستۋدەنت مارتەبەسىن الماعان تالاپكەرلەردى اكەتىپ جاتىر، - دەدى جانات ەرەجەپوۆ.
ساراپشى ماسەلەنى شەشۋدىڭ بىرنەشە نۇسقاسىن ۇسىنىپ وتىر. الدىمەن ەكى مينيسترلىكتىڭ دەرەكتەرىن سايكەستەندىرۋ ماڭىزدى. ارنايى بازالارعا قوسىمشا اقپاراتتىق باعانا ەنگىزۋ ارقىلى كىمنىڭ وقۋعا قۇجات تاپسىرعانىن انىقتاۋ قاجەت. قازىرگىدەي سيفرلاندىرۋ ءۇردىسى دامىعان شاقتا اتالعان قادام اسا قيىندىق تۋدىرمايدى دەگەن ويدا. ونىڭ ۇستىنە، پايدالانۋ قورعانىس مينيسترلىگى ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ دەرەكقورى سەكىلدى بازالاردى اسكەري قىزمەتكە شاقىرۋ بارىسىندا بۇرىننان پايدالانادى. تەك ستاتيستيكانى سايكەستەندىرسە بولعانى.
ەكىنشى ارەكەت - قۇقىقتىق وزگەرىس. ءقازىر وقۋعا تاپسىرعان تالاپكەردى اسكەرگە الىپ كەتپەس ءۇشىن ارنايى ارىز جازۋى كەرەك ەكەن، ياعني كوميسسيا جاۋابىن كۇتىپ وتىرعانىن بىلدىرەدى. مۇنى ءبىرى بىلسە، ءبىرى بىلمەس، ونىڭ ۇستىنە ءوتىنىشتى جازۋ ءتارتىبى، جاۋاپتى اسكەري كوميسسارياتقا قۇجات وتكىزۋ ۋاقىت ۇستايدى. سوندىقتان جانات ەرەجەپوۆ وقۋعا قۇجات تاپسىرعان تالاپكەردىڭ دەرەگى بازادان كورىنسە، اۆتوماتتى تۇردە اسكەري مىندەتى كەيىنگە شەگەرىلەتىن تەتىك كەرەك دەپ وتىر.
پەتيتسيا: اسكەرگە شاقىرۋ جاسىن وزگەرتۋ كەرەك پە؟
وتكەن جىلى تاقىرىپپەن مازمۇنداس وقيعا بولدى. ەستە بولسا، ءبىر توپ اۆتور جاستاردى اسكەرگە 20 جاستان باستاپ شاقىرۋدى ۇسىنىپ، پەتيتسيا جاريالاعان ەدى. ءۋاج رەتىندە بىرنەشە سەبەپتى العا تارتقانىن بىلەمىز. ونىڭ ىشىندە جاستاردىڭ پسيحولوگيالىق جانە فيزيكالىق تۇرعىدا جەتىلۋىن كۇتۋ، ءبىلىمىن جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرۋ، دەزەرتيرلىك (اسكەردەن قاشۋ) پەن قۇقىقبۇزۋشىلىق دەڭگەيىن تومەندەتۋ سەكىلدى جاعدايدى تىرەك ەتكەن. پەتيتسيا اۆتورلارىنىڭ پىكىرىنشە، ەگەر ول قولداۋ تاۋىپ، ءتيىستى وزگەرىس زاڭ شەڭبەرىندە قابىلدانعاندا، مەكتەپ تۇلەكتەرىن اسكەرگە كۇشتەپ اكەتۋى كۇرت تىيىلار ەدى.
الايدا جاۋاپتى مينيسترلىك، دەپۋتاتتار مەن قوعام بەلسەندىلەرى ۇسىنىسقا قارسى شىقتى. الدىمەن مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى اكىمشىلىك راسىمدىك- پروتسەستىك كودەكسىن اراعا سالىپ، قورعانىس ماسەلەلەرى پەتيتسياعا ارقاۋ بولا المايدى دەدى. وسىلايشا، پەتيتسيانى كەرى قايتاردى. قورعانىس مينيسترلىگى بولسا، تالاپتىڭ تىم ءبىرجاقتى ەكەنىن ايتىپ، قولدانىستاعى جۇيەنى ەڭ ءتيىمدى نۇسقا دەگەن.
پەتيتسياعا الەمدىك تاجىريبە دە دانەكەر بولا المادى. اۋستريا، گەرمانيا، شۆەتسيا، شۆەيتساريادا اسكەرگە 19-20 جاستان باستاپ شاقىرىلادى دەگەن مىسالعا دەپۋتتار قارسى پىكىرىن ءبىلدىردى. ءماجىلىس دەپۋتاتى كونستانتين اۆەرشين 18 جاستىڭ نە ءۇشىن تاڭدالعانىنا عىلىمي نەگىزدەمە ايتقانىن ۇمىتپادىق.
- نەگە 18 جاستان باستاپ اسكەرگە شاقىرىلادى؟ كەڭەس زامانىندا تاقىرىپقا تەرەڭ زەرتتەۋلەر بولعان. جالپى، بۇل جاستا جاس جىگىتتەر گورمونالدى وزگەرىستەردى سەزىنە باستايدى. پسيحيكاداعى وزگەرىستەر فيزيولوگيالىق وزگەرىستەردەن كەيىن جۇرەدى، سوندىقتان وسى ۋاقىت جاس جىگىتتەردەن ەر ازاماتتاردى تاربيەلەپ شىعارۋ ءۇشىن تاڭدالعان. بارلىعى فيزيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرگە بايلانىستى، سوندىقتان 18 جاستان باستاپ شاقىرىلادى، - دەدى دەپۋتات.
كوكتەمگى اسكەرگە شاقىرۋ ناۋقانى كەزىندە شاقىرىلعان 18-19 جاستاعى ازاماتتاردىڭ ستاتيستيكسى بەلگىلى. كۇشتىك قۇرىلىم بويىنشا تالداساق:
· ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ شەكارا قىزمەتىنە - 2500 ادام؛
· قارۋلى كۇشتەرگە - شامامەن 10 مىڭ ادام؛
· مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتىنە - 290 ادام؛
· توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنە - 391 ادام؛
· ءى ءى م ۇلتتىق ۇلانعا - 7054 ادام شاقىرىلادى.
ازىرگە وقۋعا قۇجات تاپسىرعان، الايدا جاۋابىن كۇتپەستەن اسكەر قاتارىنا الىنعان قازاقستاندىقتاردىڭ ناقتى سانىن ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. قورعانىس مينيسترلىگى بۇل ورايداعى ساۋالدى جاۋاپسىز قالدىردى.
شەگەرۋدە شەكتەۋ بار نەمەسە «40 كۇندىك اسكەردىڭ» قىر-سىرى
قازىر «اسكەري قىزمەت جانە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ قولدانىستا. قۇجاتتا اسكەري مىندەتتى كەيىنگە شەگەرۋ جولدارى انىق كورسەتىلگەن: ءبىر تارماعى - ستۋدەنت مارتەبەسى. كەي ازامات مۇنى ايلاعا اينالدىرعانىن جاسىرا المايمىز. كوبى اسكەرگە شاقىرۋ جاسىنا جەتكەندە وقۋعا تۇسەدى. وقۋ اياقتالسا، ەكىنشى ج و و-عا تاپسىرىپ، كەيىن ماگيستراتۋراعا بارادى. ماگيستراتۋرا اياقتالسا، دوكتورانتۋراعا تاپسىراتىندار بار. وسىلايشا، 27 جاسقا دەيىن ۋاقىت سوزىپ، «زاپاسقا» شىعاتىن كۇندى كۇتەدى.
ەندى جاڭا زاڭ جوباسىندا مۇنداي كەڭشىلىك بولمايدى. ءبىلىمنىڭ ءاربىر دەڭگەيىندە اسكەردەن 1 رەتتەن ارتىق بوساتپاۋ تۋرالى تۇزەتۋ ەنگەن. قاراپايىم تىلمەن ايتساق، جاستار باكالاۆرياتتان كەيىن ماگيستراتۋراعا تۇسپەسە، اسكەرگە بارادى دەگەن ءسوز.
ساراپشى جانات ەرەجەپوۆتىڭ ايتۋىنشا، بورىشىن وتەۋدەن قاشۋدىڭ سحەماسى مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. كەيبىرەۋلەر اسكەري كافەدراداعى مۇمكىندىكتى ايلا-شارعى رەتىندە پايدالانۋعا قۇمار. ستۋدەنتتەر وقۋ ورنىنداعى ارنايى كافەدراعا وقۋعا ءتۇسىپ، 1 جىلدان كەيىن شىعىپ كەتەدى. قازىرگى قولدانىستاعى زاڭعا سۇيەنسەك، ولار وقۋىن اياقتاماسا دا اسكەري قىزمەتتەن وتكەن بولىپ سانالادى، دەمەك اسكەر قاتارىنا شاقىرىلمايدى. اسكەري ساراپشى مۇنداي ولقىلىقتىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن وقۋ ورىندارىنان شىعارىلعان كۋرسانتتار مەن كادەتتەردىڭ دەرەگىن ورتاق بازالارعا ەنگىزىپ، قايتا اسكەري ەسەپكە قويۋدى ۇسىنىپ وتىر.
- قازىر ج و و جانىندا اسكەري كافەدرالار بار. وندا زاپاستاعى وفيتسەرلەر، سەرجانتتاردى دايارلايدى. زاڭ بويىنشا كافەدرا تۇلەكتەرى مەرزىمدى اسكەري قىزمەتكە شاقىرىلمايتىنى بەلگىلى. وسىنى ەسەپكە الساق، زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ كەرەك. زاپاستاعى سەرجانتتاردى بولماسا دا، وفيتسەرلەردى اسكەر قاتارىنا شاقىرۋ مىندەتتەلگەنى دۇرىس، - دەدى سپيكەر.
ورايى كەلگەندە ەل اراسىندا «40 كۇندىك اسكەر» اتالىپ كەتكەن اسكەري- تەحنيكالىق مەكتەپتەردى ايتپاي كەتۋگە بولماس. مۇنداعى ساربازداردىڭ دايىندىعى مەن پراكتيكالىق تيىمدىلىگى تۇرعىسىندا ساراپشىلار پىكىرى ەكىگە جارىلادى. ءبىرى وتباسىلىق جاعدايعا بايلانىستى 1 جىل اسكەر قاتارىنا بارا المايتىندارعا جاقسى مۇمكىندىك ساناسا، ەكىنشىسى قۇرىلىمدى سەبەپسىز پايدالاناتىندار بار دەپ اشىنادى.
- 40 كۇندىك اسكەري ماشىقتان ءوتۋ مۇمكىندىگى ءالى بار. كوبى مۇنى 1 جىلدىق اسكەري بورىشتى وتەۋدىڭ بالاماسى رەتىندە قولدانادى. بۇل - قاتە پىكىر، باستامانىڭ العاشقى فۋنكتسياسىنان اۋىتقۋى. نەگە دەسەڭىز، كەزىندە اتالعان زاڭداعى وزگەرىستى (ساربازداردى اسكەري- تەحنيكالىق مەكتەپتەردە دايارلاۋ - رەد. ) تالقىلاۋعا قاتىستىم، قۇزىرلى مينيسترلىك اتىنان جۇمىس توبىندا بولدىم. سول كەزدە اسكەري- تەحنيكالىق مەكتەپتىڭ اۋەلدەگى مىندەتى وتباسى جاعدايى، الەۋمەتتىك احۋالى مەن دەنساۋلىق جايى مۇمكىندىك بەرمەيتىن ازاماتتارعا بورىشىن وتەۋگە جول اشۋ ەدى. ءقازىر ەشقانداي سالماقتى سەبەبى جوق جاستار دا 24 جاسقا دەيىن اسكەر قاتارىنا بارۋدان جالتارىپ، كەيىن وسى «40 كۇندىك مەكتەپكە» ءتۇسىپ جاتىر، - دەيدى ساراپشى.
جانات ەرەجەپوۆتىڭ سوزىنشە، اسكەري- تەحنيكالىق مەكتەپتەردىڭ سانى از ءارى جاپپاي قامتاماسىز ەتۋگە جەتكىلىكسىز. سوندىقتان جاستار اراسىندا اسكەر قاتارىنا بارۋدى ناسيحاتتاۋدى ورىندى سانايدى. اسىرەسە، قارۋلى كۇشتەردىڭ قاتارىنا تارتۋدىڭ يدەولوگياسى بولۋى كەرەك. وتباسىنداعى، قوعامداعى تۇسىنىكتەر ءبىر ارناعا تۇسكەندە عانا جاعداي وڭالدى دەگەن پىكىردە.
- اتا- انا بالاعا ەل- جەردىڭ قادىرىن ۇقتىرسا دەيمىن. مەملەكەت وتان قورعاۋعا لايىقتى جاعداي تۋدىرسا، اسكەردەگى الىمجەتتىكتى توقتاتسا، ەش كەدەرگى بولمايدى دەپ سەنەمىن. مىنە، وسى ەكى دىڭگەك اسكەري جۇيەنى تۇزەتەدى، جاستاردى ىنتالاندىرادى.
قازىر اسكەردەن ورالعان ازاماتتارعا ءتۇرلى الەۋمەتتىك كومەك جاسالادى، ول ورىندى، ارينە. دەگەنمەن، اسكەرگە بارۋعا يتەرمەلەيتىن قادام قاجەت-اق. مىسالى، لاۋازىمدى قىزمەت اتقارۋ ءۇشىن ۇمىتكەردىڭ اسكەري بورىشتى وتەۋىن مىندەتتەۋدى ەنگىزسە، قۇپ بولار ەدى. سايلاۋ كوميسسياسى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى دەپۋتاتتاردى سايلاۋ بارىسىندا وسى تالاپتى سۇراۋى كەرەك. مۇنداي تاجىريبە الەم ەلدەرىندە ءساتتى جۇزەگە اسىپ جاتىر، - دەدى جانات ەرەجەپوۆ.
تورتكۇل دۇنيەدەگى ءتۇرلى قاقتىعىستى كوز كورىپ وتىر. الاساپىران كەزەڭدە اسكەردىڭ ساپاسى مەن قاجىر-قايراتىن تالاپ ەتۋ ءۇشىن جاستاردىڭ ىنتاسىن ارتتىرۋ وزەكتى. بۇل رەتتە ولاردىڭ اسكەردەن جالتارۋ جولىن ەمەس، سەبەبىن باعامداۋ ورىندى سەكىلدى. سەبەبى اسكەردەن قاشۋعا الىمجەتتىك، بورىشتى وتەۋگە ىنتالاندىرۋدىڭ ازدىعى قولبايلاۋ بولىپ وتىر. قوعام ەندىگى رەفورمانى وسى باعىتتا كۇتەدى.
اۆتور
ەرسىن شامشادين
