بولات بوپاي ۇلى: العاشقى ۇستازىم، قاراپايىم اۋىلدىڭ يمامى - يمام اعزام دەيتىن اقساقال

استانا. قازاقپارات - قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، ەتنوگراف-عالىم، تاريحشى بولات بوپاي ۇلى 2025-جىلى 18-ناۋرىزدا ومىردەن وتكەن بولاتىن. ءبىز بولات اعامىزدىڭ 2014- جىلعى بەرگەن كەلەلى كەڭەس، دەرەككە تولى سۇحباتىن قايتالاپ ۇسىنىپ وتىرمىز.

- بولات اعا، «قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى»، «قازاق كادەلەرى»، «ءتۇس جورۋ»، «العىس پەن قارعىس» سياقتى سالت-ءداستۇرىمىز، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز جايىندا جازىلعان بىرنەشە ەڭبەكتىڭ اۆتورىسىز. وسىلاردى زەرتتەۋگە نە تۇرتكى بولدى جانە قانشا عۇمىرىڭىزدى سارپ ەتتىڭىز؟

- مەن 11 جاسىمدا قالام ۇستادىم. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى، التاي ايماعى، كوكتوعاي اۋدانى دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەنمىن.

ناعىز قازاقتىڭ اراسىندا ءوستىم. باستاۋىشتان باستاپ، بارلىق ءبىلىمدى قازاق تىلىندە الدىم. سول 11 جاستا ۇستاعان قالامىمدى بۇگىنگە دەيىن ءبىر تاستاپ كورگەن جوقپىن. قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن، ادەت-عۇرپىن، نانىم-سەنىمىن سول ۋاقىتتان باستاپ جينادىم.

مەنى قازاقىلىققا، قازاقى ءداستۇر تۋرالى قالام تەرگەۋگە الىپ كەلگەن ەڭ ءبىرىنشى ۇستازىم، قاراپايىم اۋىلدىڭ يمامى - يمام اعزام دەيتىن اقساقال. سول اقساقالدى قىتايشا سويلەپ وتىرعاندا، قىتاي ەكەن دەيسىڭ، قازاقشا سويلەپ وتىرعاندا، قازاقتىڭ ادەمى اقساقالى دەيسىڭ، ۇيعىرشا سويلەپ وتىرعاندا ۇيعىردىڭ اقساقالى دەرسىڭ، ارابشا سويلەپ وتىرعاندا ارابيادان كەلگەن ادام با ەكەن دەيسىڭ. سونداي ءبىلىمدى ادام بولاتىن.

ءبىراق ول كەزدە ول كىسى 75 جاستا ەدى. مەن 8 جاستامىن. سوندىقتان بالالىقپەن كوپ نارسەنى ول كىسىدەن ۇعىپ قالا الماپپىن. دەگەنمەن، «ۇستازى جاقسىنىڭ - ۇستامى جاقسى» دەگەن ءسوز بار ەمەس پە؟! مىقتى ۇستازدان وقىساڭ، تاربيە الساڭ، ونىڭ بويىنداعى قالدىرىپ كەتكەن ۇلگى-ونەگەسى ءومىر بويى سەنىڭ ومىرىڭە، شىعارما جازۋىڭا، ەڭبەكتەنۋىڭە ازىق بولادى ەكەن.

قازاق: «ۇيرەتىندى ءسوز داۋعا جارامايدى، سۇيرەپ سالعان تازى تۇلكى المايدى» دەيدى. سوندىقتان كىتابي ءبىلىم، از عانا ءبىلىم جارامايدى. تەك مىقتى ۇستازدان العان ءتالىم ومىرلىك باعدار بولا الادى ەكەن.

جاستايىمىزدان ەل ىشىندە ءجۇرىپ، توي-تومالاقتا ءجۇرىپ، كۇرەس، قىز قۋۋ، بەسىككە سالۋ، تۇساۋكەسەرلەرگە قاتىستىق، شاشۋلاردى تەردىك. ىرىم-جورالعى، سي-كادەلەردى كورىپ، ءبىلىپ ءجۇرىپ، قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن جازۋعا بەيىمدەلدىم. سول 11 جاسىمنان جازعانىمنان بەرى ساناسام، 41 جىل ءوتىپتى. سودان بەرى تىنباي جازىپ كەلەمىن. سونىڭ ىشىندە حالىققا ورتاقتارىن، ۇمىتىلىپ بارا جاتقاندارىن، اتقارىلىپ جۇرگەندەرىن، كەيىڭگى كوگەنكوز ۇرپاق ءبىلىپ ءجۇرسىن، ۇمىتىلىپ قالماسىن دەپ «قازاق كادەسى» دەگەن كىتاپ شىعاردىم.

سونداي-اق، «ناۋرىزناما»، «قازاقتىڭ ءتۇس جورۋى»، «قازاقتىڭ ىرىمدارى»، «قازاقتىڭ العىستارى مەن قارعىستارى» دەگەن كىتاپ شىعاردىم. «قازاقتىڭ اسپان ەسەبى» دەگەن كىتاپ جوسپاردا تۇر. الداعى ءۇش جىلدا 40 كىتاپ شىعارۋ ويىمىزدا بار. سول قىرىق جىلدىڭ ىشىندە بۇگىنگە دەيىن 300 قولجازبا داپتەر بار. ءوزىم بىلگەن، ەستىگەن، كورگەن جاقسى نارسەلەردىڭ بارلىعىن قاعازعا ءتۇسىردىم.

«قازاقتىڭ ىرىمدارىنىڭ ءبىر كەرەمەتى - دىنگە قارسى ەمەس»

- اعا، ءوزىڭىز قازاقتىڭ ىرىم-تيىمدارىن دا جاقسى زەرتتەدىڭىز عوي. قازىرگى كەزدە ىرىمدار ءبىزدىڭ ومىرىمىزگە قانشالىقتى قاجەت؟

- «قازاق ىرىم ەتەدى، ىرىمى قىرىن كەتەدى» دەگەن ماقال بار. ءارتۇرلى ىرىم بار عوي. ىرىمدا شەك جوق. مەن ىرىمدى عىلىم رەتىندە زەرتتەگەن، دارىپتەگەن اداممىن. ىرىمنىڭ ءبارى - تاربيە. قازاقتىڭ ىرىمى قازاقتىڭ عىلىمى دەۋگە بولادى. بۇل حالىقتىڭ نانىم-سەنىمى، ءتالىم-تاربيەسى. بۇرىنعى كەزدە حالقىمىز بالاسىنا بىلاي ۇيرەتەتىن.

«تورعاي دەگەن اتىم بار،

ءبىر جاپىراق ەتىم بار.

جۇمىرتقامدى شاقساڭدار،

اكەڭ جاۋعا كەتكەندە

شەشەڭ ءولىپ جەتىم قال، - دەيتىن. سونداي-اق «كوك ءشوپتى جۇلساڭ كوكتەي سولاسىڭ» دەيتىن. مۇنى ەستىگەن بالا قياناتقا بارمايدى. مەنىڭشە، قازاقتىڭ ىرىمىنىڭ جامانى جوق. بۇل قاجەت دەپ ويلايمىن.

- ىرىمعا سەنۋگە بولا ما؟

- ىرىم - تەلەگەي تەڭىزدەي دۇنيە. مىسالى، بىرەۋ جاقسى كولىك ءمىنىپ، بارعان جەرىندە جولى بولسا، ول ونى جاقسىلىققا بالاپ، «بۇل اق جول» بولدى دەپ ىرىمدايدى. الىس ساپار العاندا جولى بولۋ ءۇشىن جولعا سول كولىكپەن شىعادى. الەم ەلدەرىنىڭ ىشىندە بارىنەن ءبىزدىڭ ەلدە ىرىمشىلدىق باسىم. قازاقتىڭ ىرىمدارىنىڭ ءبىر كەرەمەتى - دىنگە قارسى ەمەس.

«كوزدى بۇلاقتىڭ كوزىن اشپاي سۋ ىشپە» دەگەن ىرىم بار. قازاقتار بۇرىن الىس جولدان كەلە جاتىپ باستاۋدان سۋ ىشكەن. سول كەزدە ولار باستاۋدىڭ توقتاۋ سۋىن اعىزىپ جىبەرىپ، ءمولدىرىن ىشكەن. ويتكەنى، توقتاۋ سۋدا شىبىن-شىركەي، ميكروبتار جينالۋى مۇمكىن. ءىشىپ بولعان سوڭ، قازاقتار ونى تاستارمەن قورشاپ كەتكەن. كەلەسى كەلگەن جولاۋشى دا سول جەردەن سۋ ىشەدى.

بۇل ءبىر جاعىنان - ىرىم. ەكىنشىدەن - عىلىم. ولاي دەيتىن سەبەبىم: توقتاپ تۇرعان سۋدى ميكروسكوبپەن زەرتتەسەڭ، ءارتۇرلى ميكروبتاردى كورۋگە بولادى. ەكى اتتى ادام كەلە جاتقاندا بىرەۋىنىڭ جىلقىسى توقتاپ، ءزار شىعارعان جاعداي بولسا، ەكىنشىسى دە اتىنىڭ باسىن تارتىپ، جانىنداعىسىن كۇتىپ تۇرادى. ەگەر، كۇتپەي كەتە بەرەتىن بولسا، جانىنداعىسى: «بۇل ماعان بەيبىت كۇندە قاراماي كەتكەندە، جاۋگەرشىلىكتە قايدان قارايدى»، - دەپ رەنجيدى. كوردىڭىز بە، ىرىمنىڭ استارىندا سەنىم، ايالاۋ، سىيلاستىق، دوستىق جاتىر.

- ال تۇسكە شە؟

- تۇسكە سەنۋگە بولادى. ول عاجاپ نارسە. ءتۇس ەكى تۇرلى بولادى. ءبىرى - يماني ءتۇس، ەكىنشىسى - شايتاني ءتۇس. نەگىزىندە ءتۇس كورۋشىگە ەمەس، جورۋشىعا بايلانىستى. ءبىر مىسال ايتايىن:

ەرتە زاماندا ءبىر مالشى قازاقتىڭ جاس كەلىنشەگى ءتۇس كورىپتى. ول كەلىنشەك اۋىر اياق ەكەن. تۇسىندە ەكى بولتىرىك ومىراۋىن جۇلىپ جەپ جاتادى. تۇسىنەن شوشىپ ويانسا، تاڭ راۋانداپ اتىپ قالعان ەكەن. ورنىنان تۇرعان كەلىنشەك بايىز تاۋىپ وتىرا الماي، ءتۇسىمدى جورىتا قويايىنشى دەپ، جاقىن ماڭداعى ءبىر بەلدىڭ استىندا وتىراتىن ءتۇس جوريتىن ءبىر قاريانىڭ ۇيىنە كەلەدى. قاريا مال ورىستەپ ۇيىنەن شىعىپ كەتسە كەرەك. ۇيدە قالعان كەمپىرى جاس كەلىنشەكتەن: «قانداي بۇيىمتايىڭ بار؟» - دەپ سۇرايدى.

كەلىنشەك كورگەن ءتۇسىن جورىتۋعا كەلگەنىن ايتادى. كەمپىر: «قاريا ءتۇستى تۇسكە دەيىن جورۋشى ەدى. ءتۇسىڭ ءوتىپ كەتەتىن بولدى عوي. جانىندا ءجۇرىپ، ءتۇس جورۋدان حاباردار بولىپ قالدىم. ءتۇسىڭدى ماعان ايت، اتاڭنان ۇيرەنگەنىم بار ەدى، جورىپ بەرەيىن»، - دەيدى. كەلىنشەك ءتۇسىن ايتىپ بەرەدى. كەمپىر ونىڭ ءتۇسىن: «اتتەگەن-اي، قارعام جاقسى ءتۇس كورمەپسىڭ. سەنى ەكى قاسقىر جەپ كەتەدى ەكەن»، - دەپ جوريدى. سالدەن سوڭ، ۇيىنە ءتۇس جورۋشى قاريا ورالادى. كەمپىر كورشى اۋىلدىڭ كەلىنىنىڭ ءتۇسىن جورىپ بەرگەنىن ايتادى. قامىققان قاريا: «ءتۇس قاتە جورىلعان ەكەن. ول كەلىنشەك كوكبورىدەي ەكى ەگىز ۇل تۋادى ەكەن»، - دەيدى. قاريا دەرەۋ اتىنا ءمىنىپ، كەلىنشەك كەتكەن جولعا قاراي تۇرا ۇمتىلسا، ءبىر بەلدىڭ استىندا ەكى قاسقىر جاس كەلىنشەكتى جەپ جاتىر ەكەن. باياعىدا جان ءتاسىلىم بولىپ كەتىپتى دەگەن اڭىز بار.

ەندى بىردە، ەر جانىبەك باتىر ابدەن قارتايعان شاعىندا ءتۇس كورەدى. تۇسىندە جانىبەك باتىر قالبا تاۋىنىڭ ەتەگىندە تۇرادى. سوندا ارتقى جاعىنان ءبىر الىپ ارىستان جانىبەك باتىردىڭ قاسىنا كەلەدى. باتىر ونىڭ جونىنان راقاتتانا ارى-بەرى سيپايدى. جولبارىس راقاتتانىپ تۇرىپ-تۇرىپ جانىبەككە تيىسپەي العا قاراي كەتەدى. الدەن سوڭ، ءداۋ وگىزدەي ءبىر قارا ايۋ كەلەدى. جانىبەك وعان قارعىپ ءمىنىپ الادى. ول ايۋ جانىبەكتى كوتەرە الماي جاتىپ قالادى. ول ايۋ دا جانىبەككە تيىسپەي كەلگەن ىزىمەن كەرى قايتىپ كەتەدى. ەندى بىر ۋاقىتتا جانىبەكتىڭ قاسىنا ارسالاڭ قاعىپ ءبىر كوك بولتىرىك كەلەدى. ول جانىبەكتىڭ ەتەگىن يىسكەلەپ، بەينە تىستەپ الاتىنداي الدى-ارتىن وراپ، ويناقتايدى. جانىبەك ءسال تىتىركەنەدى دە، تىستەپ الماسىن دەپ، سەزىكتەنىپ، بولتىرىكتىڭ تۇمسىعىنا شەرتىپ قالادى. سوسىن ول بولتىرىك كوتەرىلىپ، ءبىر بەلگە شىعادى دا، كوك بۇلتقا ءسىڭىپ عايىپ بولادى. ويانسا، ءتۇسى ەكەن. جانىبەك باتىر ءوزىنىڭ ءتۇس جورۋشىسىن شاقىرتىپ ءتۇسىن جورىتادى، سوندا ءتۇس جورۋشى:

- ە، باتىرىم، اشىق ايان كورىپسىڭ. ءتۇسىڭ كيەلى ەكەن. جولبارىس - باتىرلىعىڭ، ايباتىڭ ەدى. ساعان تيىسپەي العا كەتكەنى بولاشاققا كەتكەنى. الداعى عاسىرداعى ۇرپاقتارىڭ اۋزىنان تاستاماي ايتىپ، باتىرلىعىڭدى ماقتان ەتىپ جۇرەدى. ايۋ - قايراتىڭ ەدى. باتىرىم، قايراتىڭ قايتقان ەكەن. كەرى قايتقانى - كۇشىڭنىڭ قايتقانى. تۇسىڭدە ءبىر جاراسپاعان جەر بار ەكەن. كوكبورى - ۇرپاعىڭ ەدى. تۇمسىعىنا بەكەر شەرتىپسىڭ. ەندى سەنىڭ ۇرپاعىڭنان جەكپە-جەككە شىعاتىن باتىر شىقپاس بولار. شىقسا دا ۇزاققا بارماس، - دەپ جوريدى. ءيا، بۇل اڭىز، ءبىراق اقيقات. وسىنىڭ ءبارى دە بولدى. اينىماي كەلدى عوي.

- «قازاققا نە كوز تيەدى، نە ءسوز تيەدى» دەپ قالجىڭداپ جاتامىز. بۇعان قاتىستى نە ايتار ەدىڭىز؟

- كوز ءتيۋ دەگەن نارسە بار. ول قۇران كارىمدە ايتىلعان. كوزگە كورىنبەيتىن كۇشتەر بولادى. ادام ءبىر نارسەگە قاراعاندا كوزىنىڭ نۇرى وتەدى. كوز اسا زەر سالىپ، قىزىعىپ قاراعاننان تيەدى. ءوز ومىرىمنەن مىسال ايتايىن. تۋعان جەرىم التاي ايماعى كوكتوعاي اۋدانى دۇرە اۋىلىندا جاسى سەكسەنگە تاياپ قالعان تياناق دەگەن اقساقال بولاتىن. سول كىسىنىڭ ءتىلىنىڭ ورتاسىندا دوڭگەلەك قالى بار ەدى. نە نارسەگە قاراسا، سوعان كوزى ءتيىپ كەتەتىن. كۇيلى، جاقسى مالدى كورسە، اۋىل ادامدارىنا «مىنا مالدى سويىپ تاستاڭدار. مەنىڭ كوزىم، ءتىلىم ءتيدى، مال بولمايدى» دەپ ايتىپ وتىراتىن.

اۋىلدا «سەرتپە» دەگەن اۋرۋمەن اۋىرعان كىشكەنە بالالاردى سول كىسى ەمدەيتىن. اۋىرعان بالانىڭ ارقاسىن جەتى رەت تىلىمەن جالايدى. سودان كەيىن، بالا قۇلان-تازا جازىلىپ كەتەتىن. كوزى وتكىر ەدى. كوزى تيگەن ادامدى، ءوزى بارىپ ەمدەپ كەلەتىن. سول تياناق اقساقالدىڭ كوزىنە كورىنبەيىن دەپ بالا كەزىمدە قاشىپ جۇرەتىن ەدىم. ول تۇراتىن كوشەمەن ەشكىم جۇرمەۋشى ەدى. ءبىر كۇنى تياناق اقساقالمەن ەگىستىككە بارىپ، سوقاسىن ۇستاپ جۇرەتىن بولدىم. جەر جىرتىپ جۇرىپ، ەگىستىكتەن ۇلكەن قۇمىرسقا يلەۋىن كەزدەستىرىپ قالدىق. مۇنى كورگەن اۋىلدىڭ باستىعى ايدارحان دەگەن كىسى «قۇمىرسقانىڭ يلەۋىن جەرگە سەپسەڭدەر، ەگىن قۇنارلى وسەدى دەۋشى ەدى. يلەۋدى بۇزىپ، شاشىپ تاستاڭدار» دەپ تاپسىردى.

تياناق اقساقال ۇندەمەستەن، كەش باتقانشا جەر جىرتتىق. سودان تياناق اتا مەنى قۇمىرسقانىڭ يلەۋىنەن قاناتتى انالىق قۇمىرسقانى الىپ كەلۋگە جۇمسادى. ايتۋىنشا، جىلان، قىرعاۋىل، قۇمىرسقا پاتشالىق قۇرادى ەكەن. ءبىر يلەۋدەن ەكىنشى يلەۋگە جۇمىرتقالاردى وسى قاناتتى قۇمىرسقالار تاسيتىن كورىنەدى. ول 41 ۋازىردەن تۇرادى ەكەن. يلەۋدەن قاناتتى قۇمىرسقانى ۇستاپ، تياناق اتانىڭ قولىنا بەردىم. سودان ول كىسى باسىنا شاپانىن بۇركەپ، كۇبىرلەپ ءبىر دۇعالاردى وقي باستادى. دۇعالارىن وقىپ بولعان سوڭ قۇمىرسقاعا ۇشكىردى دە، جىبەرە سالدى. ەرتەسىنە كەلگەنىمىزدە يلەۋدە بىردە-ءبىر قۇمىرسقا قالماپتى. «اقساقال، بۇل قالاي بولعانى؟ قۇمىرسقانىڭ ءبارى قايدا كەتكەن؟» دەپ سۇراعانىمدا «مەن ولاردى كوشىرىپ جىبەردىم» دەدى. قاپتاعان قۇمىرسقادان بىرەۋى دە قالماعان.

- كوز تيۋدەن ساقتانۋدىڭ جولدارى بار ما؟

- كەز كەلگەن ادامنىڭ كوزى تيە بەرمەيدى. كوزى وتكىر ادامدار بولادى ءوزى. ولاردىڭ جاراتىلىستارى دا وزگەشە بولادى. كەزىندە پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.) تە دۋالانعان. تاماق تاسىپ جۇرگەن سيقىرشى ايەل پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) شاش تارايتىن تاراعىن ۇرلاپ اكەتكەن. تاراقتىڭ تىسىندە قالعان شاشقا دۋا وقىپ، ونى «زارۋان» قۇدىعىنىڭ استىنا باستىرىپ قويعان. دۋادان پايعامبار (س.ع.س.) ورنىنان تۇرا الماي جاتىپ قالعان. سول ۋاقىتتا اللادان ەڭ العاش فالاق سۇرەسى ءتۇسىپتى. ودان سوڭ فاتيحا، ناس، اياتۇل-كۇرسى ۋاحي ەتىلگەن. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) وسى ءتورت سۇرەنى وقىپ، باسىنداعى دۋادان ايىققان ەكەن. دۋا، كوز ءتيۋ، سوزدەن ساقتانۋدىڭ ءبىر امالى - وسى ءتورت سۇرە بولماق. كىشكەنە بالالارعا كوزمونشاق تاعۋ دا بەكەر ەمەس. ادام قاراعاندا كوزى الدىمەن سول مەتال زاتقا تۇسەدى. اشەكەي بۇيىمداردى وسى ءتىل-كوزدەن ساقتانۋ ءۇشىن دە تاعادى.

«باتا ءتۇبى - ماي، قارعىس ءتۇبى - قان»

- قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن ءجىتى زەرتتەگەن ادامسىز عوي. ءبىز قۇران وقىعاندا، باتا بەرگەندە قول جايامىز. قول جايۋدىڭ ماعىناسى قانداي؟

- ادامنىڭ الاقانىندا «اللا» دەگەن جازۋ بار. بۇل اللانىڭ ادام الاقانىنا باسقان قاسيەتتى التىن ءمورى دەپ بىلەدى. تىلەك تىلەگەندە، باتا بەرگەندە، ونى قابىلداعاندا ەكى الاقاندى جايىپ، بەت سيپايتىنىمىز اللانىڭ ءمورىن بەتىمىزگە باسىپ سۇيگەنىمىز. ال الاقاندى تەرىس قاراتىپ، قارعىس ايتىپ بەت سيپاسا، بۇل «تەرىس باتا» نەمەسە ايتىلعان «قارعىس» بولادى. سوندىقتان ءىسىمىز وڭ بولۋى ءۇشىن، وڭ جول بولۋى ءۇشىن تىلەكتەن كەيىن ۇنەمى الاقانمەن بەت سيپايتىنىمىز سودان. بۇل ىرىم ەمەس، بۇل ناعىز تاندىك عىلىم. قازاقتا باتا ءتۇبى - ماي، قارعىس ءتۇبى - قان دەگەن ىرىم بار.

- قازىرگى كەزدە تويدا «گۇل لاقتىرۋ» دەگەن ءۇردىس بەلەڭ الىپ كەلەدى. بۇعان نە دەر ەدىڭىز؟

- قازاقتىڭ تويلارىندا «گۇل لاقتىرۋ» دەگەن بولماعان. ول شەتەلدەن كەلگەن ءۇردىس. قازاقتا ەرتەدە قىزداردىڭ بەرگەك دەپ اتالاتىن باس كيىمى بولعان. سىرعا سالىپ، ۇكى تاققاننان كەيىن، كەلىن بولاتىن قىزدىڭ باسىنا «بەرگەك» دەپ اتالاتىن باسكيىم بەرىپ كەتەدى. بەرگەك - ماحابباتقا بەرىك بول دەگەن ماعىنا بەرەدى.

بەرگەك كيگەن قىزعا باسقا جىگىتتەر، اتاستىرىلىپ، قۇدا ءتۇسىپ قويعان قىز ەكەن عوي دەپ، كوز سالمايدى. ال ۇزاتىلار الدىندا بەرگەكتى جولىمدى بەرسىن، وتىرىپ قالماسىن دەگەن ىرىممەن ۇيدە قالعان سىڭلىلەرىنە بولماسا، جاقىن تۋىسقاندارىنا بەرىپ كەتەدى. قازاقتا وسىنداي ءداستۇر بولعان.

- «بالا تاربيەسى - قۇرساقتان باستالادى» دەپ جاتامىز. جاس انالارعا قانداي كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟

- بۇل وتە دۇرىس نارسە. جاقىندا مەنىڭ «قازاق مىنەزى» دەپ اتالاتىن كىتابىم جارىققا شىعادى. سول كىتاپتا وسى جونىندە كەڭىرەك توقتالعانمىن. بىرىنشىدەن بالانىڭ مىنەزى، قۇلقى، دەنساۋلىعى، ءتان جاراسىمى، اقىلى اناسىنىڭ كورگەن قايىز قانىنا قاتىستى بولادى. قازاق انا بولعان ادام قايىز قاننان قۇلان تازا ايىقپاي تۇرىپ، بالا الۋ ماقساتىندا بولماۋى كەرەك. ەگەر انا حارام قايىز قان كورىپ ءجۇرىپ، بالا الۋ ماقساتىندا بولسا، پايدا بولعان بالا ءوڭسىز، ءالسىز تۋىلادى.

ەكىنشىدەن، بالانىڭ مىنەزى اناسىنىڭ جەرىك اسىنا بايلانىستى بولادى. اۋىر اياق ايەل ەرتەلى-كەش ايتەۋىر ءبىر تاعامعا جەرىك بولادى. ءبىر اسقا جەرىك بولعان انا سول جەرىك اسىن جەگەنشە كۇنى-ءتۇنى كوكسەيدى. اڭساپ-اسىعىپ تۇرادى. جەرىك بولۋ دەگەن نە؟ وسى جايىندا ايتا كەتەيىن. ايەل جۇكتى بولعاننان كەيىن ونىڭ قۇرساعىنداعى بوبەگى انا دەنەسىندەگى دارۋمەندەرمەن قاجەتتى قورەكتىكتەرمەن قورەكتەنە باستايدى. ىشتە جاتىپ-اق، سول قورەكتىكتەرمەن توعىز اي، توعىز كۇن قورەكتەنىپ وسەدى.

كەي انانىڭ دەنەسىندەگى كەرەكتى دارۋمەندەر ىشتەگى بالانىڭ ءوسىپ جەتىلۋىنە، ازىقتانىپ، اۋقاتتانۋىنا جەتىسپەيدى. ال بوبەك انا دەنەسىنەن تابا الماعان ازىعىن ەندىگى جەردە سىرتتان ىزدەيدى. وسى كەزدە ىشتەگى بالانىڭ قاجەت ەتكەن دارۋمەندەرىن اناسى ءوز دەنەسىمەن قامداپ بەرە المايدى. بالا كوكسىگىنە قاراي قاجەتتى ءبىر اسقا جەرىك بولادى. اڭسارى اۋادى. مىنە، جەرىك بولۋ دەگەنىمىز وسى.

سونىمەن قاتار، ايەل جۇكتى بولعان كەزدە، اتا-ەنەسى، كۇيەۋى وعان ەرەكشە كوڭىل بولەدى، بولەكشە نازار اۋدارادى. اۋىر اياق ايەلگە شەلەكتەپ سۋ كوتەرتپەيدى، اۋىر جۇك تاسىتپايدى، بيىك جەردەن تومەنگە قاراي جۇگىرتكىزبەيدى. وعان مەيلىنشە قامقورلىق جاسايدى، ۇنەمى ومىرگە جىگەرلەندىرىپ، بولاشاققا ۇمىتتەندىرىپ، جاقسىلىققا قاراي جەتەلەپ وتىرادى. اۋىر اياق انا قۋانىپ، جايدارى جۇرسە، ىشتەگى بالا دا جايباراقات، جايلى جەردە وسەدى.

- سۇحباتتاسقانىڭىزعا راحمەت!
سۇحباتتاسقان - التىن قۇدايبەرگەنوۆا

turannews.kz

2014-جىل