باقسىنى مازاق ەتكەندەر كىمدەر

مازاق ەتىلەتىن سەبەبى، كيەلى باقسىلار ەجەلدەن-اق سىرتتان كەلگەن ءدىن وكىلدەرى تاراپىنان زامانىندا وتە قاتتى قۋعىن كورىپ، حالىق ساناسىنا ۇنامسىز ەتىلىپ سىڭىرىلگەن. ونىڭ ۇستىنە «الداركوسە» تۇسىرىلگەن جىلدار قۇدايسىز قىزىل ساياساتتىڭ ءورشىپ تۇرعان كەزى. دەگەنمەن ماسەلەنى ارىدەن ىزدەۋ كەرەك. عۇلاما عالىم الكەي مارعۇلان ءتاڭىرىنىڭ ەلشىسى دەپ باعالاعان باقسىلار، اشىپ ايتقاندا، يسلام ءدىنىن تاراتۋشىلار تاراپىنان كۇشتى قۋعىنعا تاپ بولعان.

باقسىنى جاعىمسىز، ۇنامسىز ەتىپ كورسەتۋ ءۇشىن، كەشەگى ءبىزدىڭ دىنكەش سياقتى، ونى دا ورتاق قويىمشىلىقتان شەتتەتىپ، بولەك جەرلەگەن. ءتىپتى جەرلەمەي، ءيتتىڭ ولەكسەسى سياقتى كومىپ تاستاعان دا بولۋى مۇمكىن. قالاي دا ونىڭ بەينەسىن حالىققا ۇنامسىز، جەكسۇرىن ەتىپ كورسەتۋ ماقسات بولعان. ەل ساناسىندا كوزىن الارتقان، جىن يەكتەگەن، قالشىلداپ-دىرىلدەگەن، الدەنەدەن ۇرەيلەنگەن، ەگەر حان قالاسا شىمىرىكپەي باسىن شاۋىپ تاستاي سالۋعا بولاتىن سۇراۋسىز بىرەۋ ەتىپ سالۋعا تىرىسقان. «اڭىز ءتۇبى شىن، باقسى ءتۇبى جىن» دەگەن جارىمجان تىركەس تۋدىرعان. سولاي ناسيحاتتاۋ ءالى كۇنگە جالعاسىپ كەلەدى. ءتىپتى وقۋلىققا دا ەنىپ كەتكەن. كينودان دا كورەتىنىمىز سول جاعىمسىز وبراز. ماسەلەنى پارىقتاماعان كەيبىر اقىن-جازۋشىلار مەن اقپاراتشى جۋرناليستەردىڭ دە قالامىنا سولاي ىلىگەتىنى بار. بۇل ناعىز باقسىنىڭ بايىرعى كيەلى بولمىسىن تاناماعاندىق.
 
باقسىنىڭ دۇرىس اتاۋى - باقشى.  ەلگە باق اكەلەتىن قۇدىرەت يەسى. ناعىز باقشىنىڭ ءبىر مىسالى - قورقىت بابا. قورقىتتىڭ اكەسى دە باقشى. ءجاي باقشى ەمەس، قارا باقشى. قارا دەگەنىمىز ۇلى دەگەن ءسوز. سوندى قورقىتتىڭ اكەسى ۇلى باقشى بولعان. قازىرگى ادەبيەتتانۋشىلار قورقىتتى باقشى دەۋگە يمەنىپ (الدە باقشى دەسە جولى جابىلىپ قالاتىنىن ەسكەرىپ) قوبىزشى، جىرشى، ۇزان جانە ت. ب. دەپ باقشىنىڭ كەيبىر قاسيەتتەرىمەن عانا اتايدى. ال باقشى بارلىق ونەردى، تىلسىم كۇشتى بويىنا جيناقتاعان ادام.

«باقسى»- ءسوزى (دۇرىسى باقشى) ءوزىمىزدىڭ ءسوز

 «باقسى» ءسوزىن (دۇرىسى باقشى) انانىڭ ءسوزى ەكەن، مىنانىڭ ءسوزى ەكەن دەپ جان-جاققا تارتقىلاعاندار بولعان. ءبىراق ول ەشقانداي دا انانىڭ-مىنانىڭ ءسوزى ەمەس، تۇپ-تۋرا ءوزىمىزدىڭ ءسوز.

2022 -جىلى باقسى تۋرالى ىزدەنىپ، ماقالا جازۋ بارىسىندا وسى ءسوزدىڭ ءتۇپ-توركىنى تۋرالى وي مەنى ءبىراز مازالاعان. بۇل ءوزى ءتۇبىر ءسوز بە، الدە تۋىندى ءسوز بە؟ ەگەر تۋىندى ءسوز بولسا، «باق» دەگەن ءبىرىنشى بۋىنى تۇسىنىكتى، ال «سى» دەگەن نە ماعىنا بەرەدى؟ ويلانعان ادام جاۋاپ تاپپاي قويمايدى، ءبىرازدان سوڭ «سى» - نىڭ «- شى» دەگەن جۇرناق ەكەنى تۇسىنىكتى بولا كەتتى.

بۇعان دەيىن دە جۇرناققا «جۇرناق» دەپ دۇرىس اتاۋ بەرگەن اقاڭداردىڭ (بايتۇرسىن ۇلى) سۇڭعىلالىعىنا تاڭ قالاتىن ەدىم. ويتكەنى جۇرناقتىڭ ءوزى ەجەلدە تولىققاندى ءسوز بولعان، ۋاقىت وزا ءبىر بولىگى، ياعني جۇرناعى قالعان. ەندى مىنا «- شى، - ءشى» جۇرناعى بۇرىن نە ءسوز بولدى ەكەن دەگەن وي كەتپەي قويسىن. ءبىز بۇنى ءتىل بىلىمىندە زات ەسىمنەن زات ەسىم تۋدىراتىن ءونىمدى جۇرناق دەيمىز. ءونىمدى جۇرناق بولسا، ول ءوزىمىزدىڭ ءتول دۇنيەمىز بولعانى.

مىسالى ەگىن- ءشى (ەگىن ەگەتىن ادام)، مال- شى (مال باعاتىن ادام) ، ەتىك- ءشى (ەتىك تىگەتىن ادام) جانە ت. ب. دەمەك «- شى» ادام دەگەن ماعىنا بولۋى ءتيىس؟ ءيا- ءيا، و عاجاپ، دۇرىسى ادام ەمەس، كىسى دەگەن ماعىنا. كۇلتەگىن تاس جازبا ەسكەرتكىشىندە «كىشى وعلى» دەپ وشپەستەي ەتىپ جازىلعان. دەمەك، باقشى دەگەن ەلگە باق اكەلەتىن كىشى (كىسى) عوي. باسىما وسى وي سارت ەتە قالعاندا، باقشىنىڭ ومىرلىك جاعىمدى مۇراتى دا ۇعىنىقتى بولا ءتۇستى. ونى جاعىمسىز ەتىپ قالىپتاستىرعان كىمدەر ەكەنىن كەشە جازدىم.

ماقالا جارىق كورگەن كەزدە داۋىسى سۇيكىمدى ءبىر كەلىنشەك تەلەفون سوعىپ، ءوزىن بوتاگوز سۇيەرقۇلمىن دەپ تانىستىردى. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ءتىلشى عالىم ەكەن. ونىڭ ايتۋىنشا، مەنىڭ «- شى» تۋرالى ويىم دۇپ-دۇرىس، ول ءوزى دە «- شى» تۋرالى ءدال وسىلاي ويلايدى ەكەن.
ال «باق» ءسوزىن كەيبىر عالىمدار پارسىدان ەنگەن دەپ ءجۇر. ءبىراق بۇل پىكىر ۇشقارى. ويتكەنى قازىر ءبىز التاي ءتىلى دەپ جۇرگەن تىلىمىزدە باكشى ءسوزى بار. ماعىناسى - كوسەم (ۆوجد). التاي ءتىلى پارسى مەن اراپتان امان. ازەربايجانداعى قاراباق پەن اتىراۋداعى قاراباۋ وتە ەجەلگى جەر-سۋ اتاۋلارى. سونىمەن بىرگە ءتۇبىرى «باق» بولىپ كەلەتىن (مىسالى «باعۋ»، «باقان» ت. ب. ) ءوز سوزدەرىمىز بارشىلىق. «باي»، «بار» سوزدەرى دە «باق» سوزىمەن تۋىسۋ مۇمكىندىگى زور. 
قىرعىز باۋىرلار دا ءدال وسىلاي، «باقشى» دەپ جازىپ، سولاي ايتادى. «كىشى» ءسوزىن قازاق «كىسى» - گە، «بەشتى» «بەسكە»، «ەشەكتى» «ەسەككە» اينالدىرىپ، ىسقىرتىپ ءجۇر. ال ادام دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن «كىشى» ءسوزى نەگە «كىشى» پىشىنىندە بولدى دەسەك، ول تاڭىرىدەن كىشى، تاڭىرىدەن تومەن بولعاندىقتان دەر ەدىم.

نۇرلىبەك سامات ۇلى