ب ۇ ۇ فورماتىنداعى سامميت: ەكولوگيا - ورتالىق ازيانى بىرىكتىرەتىن فاكتور

سامميت اياسىندا RES 2026 EXPO كورمەسى جانە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ توراعالىعىمەن حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ قۇرىلتايشى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەڭەسى وتەدى.

بۇل سامميتتىڭ باستى ەرەكشەلىگى ب ۇ ۇ اياسىندا قۇرىلعان جاڭا ديالوگ الاڭى رەتىندە ىسكە قوسىلۋىندا جاتىر. ايماق ەلدەرى قازاقستاننىڭ باستاماسىنا لايىقتى ءۇن قوسۋ ارقىلى ورتالىق ازياداعى ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى حالىقارالىق دەڭگەيدە بەكىتىلگەن رەسمي قۇجاتتار مەن مىندەتتەمەلەر ارقىلى جۇيەلى تۇردە شەشۋگە دايىن ەكەندەرىن كورسەتىپ وتىر. باسقاشا ايتساق، بۇعان دەيىنگى ەكىجاقتى، ءۇشجاقتى ءوزارا كەلىسىمدەردىڭ اۋقىمىن ب ۇ ۇ ستاندارتىنا ساي ۋاعدالاستىقتار ارقىلى كەڭەيتۋ، نىعايتۋ مۇمكىندىگى تۋىندادى. سۋ تاپشىلىعى، كليماتتىڭ قۇرعاقتانۋى، ارال داعدارىسى سياقتى وزەكتى ەكولوگيالىق سىن-قاتەرلەر ايماق ەلدەرىنىڭ اراسىندا قايشىلىق تۋىنداتاتىنى تۋرالى ءتۇرلى بولجام ايتىلىپ قالاتىن. بۇل سامميت ەكولوگيا ورتالىق ازيانى كەرىسىنشە بىرىكتىرەتىن فاكتور بولا الاتىنىن مەڭزەيدى. سوندىقتان ءوڭىر ەلدەرى دە، ساراپشىلار دا بۇل سامميتكە ءبىر رەتتىك كورمە رەتىندە ەمەس، ينستيتۋتسيونالدىق شەشىم الاڭى رەتىندە قاراپ وتىر.

سامميتتىڭ ب ۇ ۇ پلاتفورماسىندا وتەتىنى ەكى ماڭىزدى مەسسەدجدەن حابار بەرەدى. بىرىنشىدەن، ايماقتاعى ەكولوگيالىق ماسەلەلەر ەندى جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى ەمەس، جاھاندىق قاۋىپ رەتىندە قاراستىرىلا باستادى. ەكىنشىدەن، بۇل پروتسەستەرگە حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ءىرى دونورلار جۇيەلى تۇردە تارتىلماق. وسىلايشا قازاقستان ەكولوگيا تاقىرىبىن ايماقتاعى ەلدەردىڭ ىشكى ساياساتىنان شىعارىپ، حالىقارالىق كەلىسسوزدەر دەڭگەيىنە كوتەرىپ وتىر.

وسىنداي سامميتتى استانادا وتكىزۋ باستاماسىن قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆ كوتەرگەن ەدى.

- تەڭىزگە شىعار جولى جوق كوپتەگەن دامۋشى ەل سۋ تاپشىلىعى، مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى، شولەيتتەنۋ سەكىلدى ەكسترەمالدى تابيعي قۇبىلىستارعا دۋشار بولىپ وتىر. بۇل پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن ءوڭىر ەلدەرىنىڭ ورتاق كۇش- جىگەرى مەن بەلسەندى حالىقارالىق قولداۋ قاجەت. دەگەنمەن، مەنىڭ ويىمشا، كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەس شارالارى تەڭگەرىمدى ءارى ينكليۋزيۆتى سيپاتىن ساقتاپ، ەلدەردىڭ دامۋ جولىنداعى سۇرانىستارىنا ساي بولۋعا ءتيىس. كليماتتىق وزگەرىستەرمەن كۇرەسكە جۇمىلۋ ماقساتىندا سىزدەردى كەلەسى جىلى ءساۋىر ايىندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىمەن بىرگە استانادا ۇيىمداستىرىلاتىن وڭىرلىك ەكولوگيالىق سامميتكە شاقىرامىن، - دەدى مەملەكەت باسشىسى بىلتىر وتكەن تەڭىزگە شىعار جولى جوق دامۋشى ەلدەرگە ارنالعان ب ۇ ۇ كونفەرەنتسياسىندا.

كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى ۇكىمەتارالىق ساراپشىلار توبىنىڭ ءتوراعاسى دجيم سكەا ۇيىمنىڭ ورتالىق ازياعا وسىنداي اۋقىمدى قۇراممەن العاش كەلىپ وتىرعانىن ايتادى.

- ارينە، ايماقتا ورتاق ماسەلەلەر مەن سىن-قاتەرلەر بار. استانا الاڭىندا تاجىريبەمىزدى بولىسۋگە مۇمكىندىك تۋعانىنا قۋانىشتىمىز. احۋال قانشالىقتى كۇردەلى بولسا دا ەلدەر پروبلەمالاردى ءوزارا تالقىلاۋ كەرەك. ەكولوگيانىڭ ار جاعىندا ەنەرگەتيكا، قاۋىپسىزدىك جانە گەوساياسات بار. بۇل وڭاي ەمەس ەكەنىن تۇسىنەمىز. ءبىراق كليماتتىڭ وزگەرۋى سياقتى جاھاندىق پروبلەمانى شەشكىمىز كەلسە، بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋ قاجەت. ايتپەسە، ناتيجە دە شاشىراڭقى بولادى، - دەيدى دجيم سكەا.

راسىمەن دە، سامميتتىڭ ماڭىزىنا كەلسەك، ءۇش دەڭگەيدە قاراستىرۋعا بولادى: گەوساياسي، ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق.

گەوساياسي كونتەكست

سۋ تاپشىلىعى، شولەيتتەنۋ، ترانسشەكارالىق وزەندەرگە تاۋەلدىلىك - ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ قاي- قايسىسى ءۇشىن دە سەزىمتال سىن-قاتەر. بۇعان دەيىن ەكولوگيا ايماق كولەمىندە تابيعات ماسەلەسى رەتىندە قاراستىرىلىپ كەلسە، بۇل جولى ايماقتىق تۇراقتىلىق فاكتورى رەتىندە قاراستىرىلماق. سامميت اياسىندا مەملەكەت باسشىلارى ارال ماسەلەسىنە قاتىستى كەڭەستىڭ جيىنىن وتكىزەدى. بۇل ەكولوگيانىڭ ساياسات دەڭگەيىنە تولىق كوتەرىلگەنىن كورسەتەدى.

قازاقستاننىڭ بۇل سامميتتى ۇيىمداستىرۋداعى مۇددەسى - ءوزىن كەزەكتى ءبىر حالىقارالىق ديالوگتىڭ مودەراتورى رەتىندە كورسەتۋ ەمەس، «جاسىل باستامالاردى» وڭىرلىك ينتەگراتسيا قۇرالىنا اينالدىرۋ.

ەكونوميكالىق ولشەم

RES 2026 EXPO كورمەسىنە 30 دان استام مەملەكەت، 300 دەن استام كومپانيا، 20 مىڭنان استام قاتىسۋشى جينالماق. بۇل كلاسسيكالىق كورمەدەن گورى ينۆەستيتسيالىق پلاتفورماعا كوبىرەك ۇقسايدى.

اسىرەسە Green Invest Forum فورماتى ناقتى كەلىسىمدەر جاسالاتىن الاڭ رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىر. قازاقستان جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋ پروتسەسىن دەكلاراتيۆتى دەڭگەيدەن ناقتى كاپيتال تارتۋ كەزەڭىنە اۋىستىرۋعا كوشتى. باسقاشا ايتساق، جاسىل باستامالار تەوريالىق تالقىلاۋلاردان پراكتيكالىق ديالوگ دەڭگەيىنە كوشكەن.

تەحنولوگيالىق ترانسفورماتسيا

كورمە جاڭا ەنەرگيادان باستاپ سۋ مەنەدجمەنتى، smart city، قالدىقتاردى وڭدەۋ، ەكوتەحنولوگيالار، ESG قارجىلاندىرۋ، اگروتەحنولوگيالار مەن جاسىل قۇرىلىسقا دەيىنگى كەڭ اۋقىمدى باعىتتاردى قامتىپ، «تومەن كومىرتەكتى ەكونوميكاعا» ءوتۋدىڭ كەشەندى شەشىمدەرىن ۇسىنادى. قازاقستان وسى ترەندتەردى ورتالىق ازيا دەڭگەيىندە جەرگىلىكتەندىرۋدىڭ جولىن تابۋدى ۇسىنىپ وتىر.

مىسالى، سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ - ورتالىق ازيانىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىن انىقتايتىن وزەكتى ماسەلە. بۇل ماسەلەدە ءوڭىر ەلدەرى فرانسۋز دامۋ اگەنتتىگىمەن تەحنولوگيا الماسۋعا مۇددەلى. ال ەكولوگيا ماسەلەسى جان- جاقتى ەسكەرىلگەن smart city شەشىمىندە قىتاي تەحنولوگياسىنىڭ ءباسى باسىم. ورتالىق ازيا ەلدەرى وسىنداي وزىق تەحنولوگيالاردى ساتىپ الىپ، تۇتىناتىن ايماق بولا ما، الدە بىرتىندەپ ترانسفورماتسيالاۋعا كوشە مە؟ تەحنولوگيانى تۇتىنۋ بار دا، يگەرۋ بار. تۇتىنۋ قىسقا مەرزىمدە وڭ اسەر كورسەتكەنمەن، ۇزاق مەرزىمدە تاۋەلدىلىككە اكەلۋى مۇمكىن. ال يگەرۋ - قىسقا مەرزىمدە دە، ۇزاق مەرزىمدە دە جاڭا ساپاعا كوتەرىلۋدىڭ تەتىگى. سوڭعىسىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ايماق ەلدەرىنە جەكە- جەكە تالپىنباي، ءبىرتۇتاس نارىق، ەكوجۇيە رەتىندە ارەكەت ەتۋ قاجەت. سامميت - وسى قاجەتتىلىكتى ىسكە اسىرۋدىڭ پراكتيكالىق قادامى.

جاھاندىق ەكولوگيا دەگەندە ESG- ستاندارتتار مەن «جاسىل» قارجىلاندىرۋ ءبىرىنشى ورىنعا شىعادى. ال esg- ستاندارت سياقتى ترەندتەگى تالاپتار دامۋشى ەلدەردىڭ الدىنا قوسىمشا شەكتەۋلەر توسۋى مۇمكىن. ورتالىق ازياعا دا ەكولوگيالىق تالاپتاردىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمدى باياۋلاتاتىن ستاندارتتارعا اينالماعانى ماڭىزدى.

ورتالىق ازياعا ورتاق سىناق

بۇلاردىڭ ءبارى - RES 2026 EXPO كورمەسىنىڭ ىسكەرلىك باعىتى. ال ەكولوگيا تەك تەحنوكراتيالىق ماسەلە عانا ەمەس - مادەني قۇبىلىس تا. ەكولوگيالىق قۇندىلىقتار ىسكەرلىك ورتا مەن ناقتى ەكونوميكادا ESG- ستاندارتتار كۇيىندە ورنىقسا، قاراپايىم حالىق اراسىندا مادەنيەت رەتىندە قالىپتاسۋ كەرەك. كورمەنىڭ مادەني باعىتى (ە ك و-ءسان، كينوفەستيۆال، ارت- كورمە) وسى ماقساتتاعى باستامالار مەن شەشىمدەرگە ارنالعان.

«RES 2026 EXPO» الاڭى ارقىلى قازاقستان وزىنە وڭىرلىك «جاسىل حاب» رەتىندە ينۆەستيتسيا مەن تەحنولوگيا تارتۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل ماقساتقا كورشىلەس ەلدەرمەن باسەكەلەسۋ ارقىلى ەمەس، كۇش بىرىكتىرۋ ارقىلى قول جەتكىزۋگە مۇددەلى. ول مۇددەنىڭ قانشالىقتى باياندى بولاتىنى جاريالانعان جوبالار قالاي ىسكە اسىرىلاتىنىنا، ايماق ەلدەرىنىڭ جالپى ساياسي ەركىنە بايلانىستى.

بۇل سامميتتە قابىلدانعان شەشىمدەر مەن كەلىسىمدەر دەكلاراتسيا كۇيىندە قالماۋ ءۇشىن كورمە الاڭىنا UNEP ،TotalEnergies ،EDF ،Veolia ،Schneider Electric ،LONGi ،China Construction Bank سياقتى ءىرى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ەنەرگەتيكا، ەكولوگيا، قارجى جانە تەحنولوگيا سالالارىنداعى جەتەكشى كومپانيالار تارتىلعان. مۇنداي ءىرى حالىقارالىق ويىنشىلاردىڭ قاتىسۋى كورمەنىڭ ارتىندا ايتارلىقتاي كاپيتال مەن تەحنولوگيالىق رەسۋرستار تۇرعانىن، سامميتتىڭ ينۆەستيتسيالىق جانە ساياسي ىقپالى بار پلاتفورما بولا الاتىنىن بىلدىرەدى.

نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى جوعارى مەملەكەتتىك ساياسات مەكتەبىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى سەرىك ورازعاليەۆ بۇل سامميتتىڭ وسىعان دەيىنگى باسقوسۋلاردان ايىرماشىلىعىنا توقتالدى.

- وڭىرلىك ەكولوگيالىق سامميت باستاپقىدان ءبىر رەتتىك ءىس-شارا رەتىندە ەمەس، تۇراقتى ديالوگ پەن ۇيلەستىرۋ الاڭى رەتىندە قولعا الىنعان بولاتىن. مەملەكەت باسشىلارى بىرلەسكەن دەكلاراتسيا قابىلداپ، ب ۇ ۇ اگەنتتىكتەرىمەن بىرلەسكەن بەسجىلدىق ءىس-قيمىل باعدارلاماسى بەكىتىلەدى. ب ۇ ۇ باس اسسامبلەياسى 2023 -جىلعى 19-جەلتوقسانداعى قارارىمەن وسى فورماتتى رەسمي تۇردە ماقۇلداپ، ساياسي سالماعىن ارتتىرعان. ۇكىمەت وكىلدەرىمەن قاتار بيزنەس، عىلىمي قاۋىمداستىق پەن دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قاتىسۋى وڭىرلىك جوبالاردىڭ ناقتى پورتفەلىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

مەنىڭ ويىمشا، سامميت ناتيجەسىندە ءوڭىردىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە بەيىمدەلگەن جاسىل قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرى قۇرىلۋى مۇمكىن. سونداي- اق، ورتالىق ازياعا وڭىرلىك كليماتقا مونيتورينگ پەن ەرتە ەسكەرتۋ جۇيەسى قاجەت. بۇل سامميت سونىڭ نەگىزىن قالاي الادى، - دەيدى پروفەسسور.

تۇيىندەسەك، سامميت ارقىلى تارتىلاتىن ينۆەستيتسيالار مەن تەحنولوگيا ترانسفەرتى، ىسكە اساتىن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار ورتالىق ازيانىڭ ەكونوميكالىق مودەلىن وزگەرتۋى مۇمكىن. سوندىقتان سامميتتى سالماقتى باسقوسۋ عانا ەمەس، ورتالىق ازيانىڭ دامۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن ۋاقىتپەن سىنايتىن تەست دەۋگە بولادى.