امەريكالىق ساراپشى: ورتالىق ازيا ەلدەرى سۋ ماسەلەسىن رەتتەۋ ءۇشىن اۋەلى شەكارا داۋىن شەشىپ الۋ كەرەك

Kazinform اگەنتتىگىنىڭ ۆاشينگتونداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى وسى ماسەلەنى امەريكالىق ساراپشىلارمەن بىرگە زەردەلەپ كوردى.

تەحنولوگيا، ينۆەستيتسيا جانە ستراتەگيالىق مۇددە

New Lines Institute for Strategy and Policy (ستراتەگيا جانە ساياسات جونىندەگى New Lines ينستيتۋتى) باعدارلاماسىنىڭ جەتەكشىسى ءارى اعا ساراپشىسى، پروفەسسور، فيلوسوفيا دوكتورى دانيا ارايسسيدىڭ پىكىرىنشە، سۋ ماسەلەسى ورتالىق ازياداعى الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكالىق وسىمگە تىكەلەي اسەر ەتەدى.

عالىم بۇل ماسەلەنى ا ق ش- تىڭ ورتالىق ازياعا «س5+1» فورماتى ارقىلى ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ مۇمكىندىكتەرىمەن بايلانىستىرىپ قارايدى.

- اقپاراتتىق تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكت سەكتورىن دامىتۋعا، داتا-ورتالىقتاردى پايدالانۋعا جانە اتوم ەنەرگەتيكاسىن ورىستەتۋگە كوپ كولەمدە سۋ قاجەت بولادى، - دەدى دانيا ارايسسي.

ول سۋدىڭ ورتالىق ازيا ەكونوميكاسىنىڭ بۇكىل باعىتتارى ءۇشىن بازالىق رەسۋرس بولىپ قالا بەرەتىنىن ايتادى.

- ا ق ش- تىڭ بۇل ماسەلەنىڭ ۇزاق مەرزىمدى شەشىمىن ىزدەۋگە ۇمتىلۋى - تابيعي قۇبىلىس. سۋ رەسۋرستارىن سەنىمدى ءارى ءتيىمدى باسقارۋ جۇيەسى ءوڭىردىڭ ساۋدا الەۋەتىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، - دەيدى ساراپشى.

د. ارايسسيدىڭ باعالاۋىنشا، ايماقتا سۋارمالى ەگىنشىلىككە پايدالانىلاتىن سۋدىڭ 40 پايىزىنا دەيىن توزعان ينفراقۇرىلىم، ەسكى تەحنولوگيالار مەن بەتوندالماعان كانال كەسىرىنەن ىسىراپ بولىپ جاتىر.

ۆاشينگتونداعى Second Floor Strategies كونسالتينگ كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۋايلدەر الەحاندرو سانچەس تە سۋ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋعا باعىتتالعان جوبالار ا ق ش پەن ورتالىق ازيا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ءتيىمدى قۇرالىنا اينالا الادى دەپ سانايدى.

- سۋ قاۋىپسىزدىگى باعىتىنداعى كوپتەگەن باستاما اسا قىمبات ەمەس، ءبىراق ءوڭىر حالقى ءۇشىن دە، ۆاشينگتونمەن قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ ءۇشىن دە ەلەۋلى ناتيجە بەرە الادى، - دەدى ساراپشى.

سونىمەن بىرگە ول USAID قىزمەتىنىڭ قىسقارۋى ورتالىق ازياداعى ەكولوگيالىق باستامالاردى قولداۋ قارقىنىن باسەڭدەتكەنىن اتاپ ءوتتى.

سۋ ماسەلەلەرىن رەتتەۋدەگى قيىندىقتار

ۋايلدەر الەحاندرو سانچەستىڭ پىكىرىنشە، ورتالىق ازيانىڭ بەس ەلىندەگى سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدى وڭىرلىك گەوساياساتتان بولەك قاراستىرۋ مۇمكىن ەمەس.

- سوڭعى ون جىلدا ءوڭىر ەلدەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعى ايتارلىقتاي كۇشەيدى. دەگەنمەن، ءبىرقاتار ماسەلە ءالى دە وتە سەزىمتال ءارى شەشۋى قيىن كۇيىندە قالىپ وتىر، - دەدى ول.

ساراپشى اۋعانستانداعى قوش-تەپا كانالىن بەلگىسىزدىك فاكتورلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە اتادى.

- ورتالىق ازيا ەلدەرى تالىپتەردى سۋ پايدالانۋ مەن ەكولوگيا ماسەلەسىنە ۇقىپتىراق قاراۋعا قالاي كوندىرە الادى - ول جاعىنا سەنىمدى ەمەسپىن، - دەيدى سانچەس.

دانيا ارايسسي بۇل ماسەلەدەگى قىتايدىڭ ءرولىن ناقتى باعالاۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ايتۋىنشا، ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋىن اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەلسەندى پايدالاناتىن بەيجىڭ اسىرەسە ترانسشەكارالىق كوزدەردىڭ سۋىن تۇتىنۋ ماسەلەسىندە يكەمدىرەك بولۋ كەرەك.

ساراپشىلار ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورى (ا ق ح ق) مەن مەملەكەتارالىق سۋ شارۋاشىلىعىن ۇيلەستىرۋ كوميسسياسىنىڭ (م س ش ۇ ك) وكىلەتى شەكتەۋلى بولىپ تۇرعانىن دا كۇردەلى ماسەلە دەپ وتىر.

- بۇل ينستيتۋتتاردا شەشىمدەردى ورىنداتاتىن ناقتى قۇرالدار بولمايىنشا، ولاردىڭ تيىمدىلىگى دە شەكتەۋلى بولىپ قالا بەرەدى، - دەيدى د. ارايسسي.

سانچەستىڭ پايىمى دا وسىعان ۇقساس.

- ا ق ح ق مەن م س ش ۇ ك- ءتىڭ قۇرىلۋى وڭ قادام بولدى، ءبىراق بۇل جەتكىلىكسىز. ا ق ح ق مەملەكەتۇستى ورگاننان گورى ۇيلەستىرۋشى ءرول اتقارادى جانە ارال تەڭىزىن ساقتاۋ ءۇشىن ەلدەرگە سۋ رەسۋرستارىن قالاي باسقارۋ كەرەكتىگىن مىندەتتەي المايدى، - دەدى ساراپشى.

جاعدايدى نە وزگەرتە الادى؟

ساراپشىلار قىرعىزستاننىڭ ا ق ح ق جۇمىسىنا تولىققاندى قايتا ورالۋىن وڭ سيگنالداردىڭ ءبىرى دەپ باعالايدى. د. ارايسسيدىڭ ويىنشا، بۇل ءوڭىر ەلدەرىنىڭ تۇراقتى سۋ باسقارۋ جۇيەسىن قۇرۋعا دەگەن ساياسي ەركىن كۇشەيتۋى مۇمكىن.

- قىرعىزستان، تاجىكستان جانە وزبەكستان فەرعانا القابىنداعى شەكارا ماسەلەسىن رەتتەي السا، ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى سۋ باسقارۋ ماسەلەلەرى بويىنشا دا ورتاق مامىلەگە كەلە الادى. مۇنداي شەشىمدەر سىرتتان تاڭىلماي، ءوڭىردىڭ ءوز ىشىندە قابىلدانۋى كەرەك، - دەدى ول.

ساراپشى تامشىلاتىپ سۋارۋ باعدارلامالارى مەن كانالداردى جاڭعىرتۋ اۋقىمىن كەڭەيتۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.

- ا ق ش پەن ەۋروپالىق وداقتا سۋدى ۇنەمدەۋگە عانا ەمەس، جايىلىم مەن ەگىس القاپتارىنىڭ شولەيتتەنۋىن تەجەيتىن تەحنولوگيالار بار، - دەيدى د. ارايسسي.

عالىم ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋدا ازيا دامۋ بانكى مەن دۇنيەجۇزىلىك بانك سياقتى حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى ماڭىزدى ءرول اتقارا الاتىنىن ايتىپ وتىر.

ال ا ق ش پەن ەۋروپاداعى عىلىمي زەرتتەۋلەر كاسپي تەڭىزىنىڭ تارتىلۋ سەبەپتەرىن تەرەڭىرەك ءتۇسىنىپ، ءتيىمدى ەكولوگيالىق ساياسات قالىپتاستىرۋعا كومەكتەسۋى مۇمكىن.

ءبىرىڭعاي سۋ كوميسسياسى قاجەت پە؟

دانيا ارايسسي ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورى مەن مەملەكەتارالىق سۋ شارۋاشىلىعىن ۇيلەستىرۋ كوميسسياسىنىڭ فۋنكتسيالارىن بىرىكتىرەتىن ءبىرىڭعاي ورتالىق ازيا سۋ رەسۋرستارى كوميسسياسىن قۇرۋدى ۇسىنادى.

ونىڭ پىكىرىنشە، جاڭا قۇرىلىم جوعارى ساياسي دەڭگەيدە جۇمىس ىستەپ، شەشىمدەردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ناقتى مەحانيزمدەرگە يە بولۋى كەرەك.

- سۋ رەسۋرستارىنىڭ ءوڭىر ەكونوميكاسى ءۇشىن ماڭىزىن ەسكەرسەك، كوميسسيانىڭ قولىندا ۇجىمدىق شەشىمدەردى جۇزەگە اسىراتىن قۇرالدار بولۋعا ءتيىس، - دەيدى ساراپشى.

سونداي-اق، ول شەشىمدەردى ۇشتەن ەكى داۋىس پرينتسيپىمەن قابىلدايتىن ناقتى داۋىس بەرۋ ءراسىمى قاجەت ەكەنىن ايتادى.

الايدا ۋايلدەر الەحاندرو سانچەس وڭىردە قىزمەتى ۇقساس، ءبىر-ءبىرىن قايتالايتىن الاڭدار مەن قۇرىلىمدار قازىردىڭ وزىندە كوپ ەكەنىن ايتادى.

- ورتالىق ازيا كوميسسياسى يدەياسى پەرسپەكتيۆالى كورىنەدى. ءبىراق ول ءوز ۇسىنىمدارىن ورىنداتا الماسا، كوپ ۇيىمنىڭ ءبىرى بولىپ قالادى، - دەيدى مامان.

سۋ رەسۋرستارىن رەتتەۋدەگى الەمدىك تاجىريبە

د. ارايسسي سۋ مەن ەنەرگەتيكا ءوزارا تىعىز بايلانىستى سالالار ەكەنىن ەسكە سالادى. مىسالى، ا ق ش- تا 1930-جىلدارى قۇرىلعان Tennessee Valley Authority (TVA) ۇيىمى ونداعان جىل بويى بىرنەشە شتاتتاعى ەنەرگەتيكا مەن سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ ماسەلەلەرىن قاتار ۇيلەستىرىپ كەلەدى.

ەۋروپادا وسىنداي رولدى دۋناي وزەنىن قورعاۋ جونىندەگى حالىقارالىق كوميسسيا (ICPDR) اتقارادى.

ول مولدوۆا مەن ۋكراينانىڭ دنەستر باسسەينىن بىرلەسىپ باسقارۋىن، پەرۋ مەن بوليۆيانىڭ تيتيكاكا كولىنىڭ اينالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن سەنەگال باسسەينى ۇيىمىنىڭ جۇمىسىن زەرتتەۋ پايدالى بولادى دەپ ەسەپتەيدى.

ەسكە سالساق، بىلتىر كۇزدە قازاقستان مەن وزبەكستان ترانسشەكارالىق سۋ وبەكتىلەرىن بىرلەسىپ باسقارۋ جانە ءتيىمدى پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويعان بولاتىن.